اردبیل؛ خاستگاه اندیشه بازسازی شکوه ایران

محمدجواد حق‌شناس، مشاور فرهنگی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در گفت‌و‌گو با ایکنا از اردبیل در حاشیه برنامه شب صفویه (شیخ ارشاد) که به مناسبت هفته اردبیل در نگارخانه خطایی مجموعه شیخ صفی اردبیلی برگزار شد، اظهار کرد: روز اردبیل فرصتی برای اندیشیدن به این پرسش اساسی است که راز ماندگاری ایران چیست، چراکه ایران با وجود فراز و فرود‌های تاریخی، همچنان پابرجا مانده است.

وی با بیان اینکه ماندگاری ایران بیش از آنکه محصول قدرت نظامی یا ثروت باشد، حاصل فرهنگ و تمدن ایرانی است، افزود: اگر فردوسی زبان ایران را جاودانه کرد و حافظ، سعدی، مولوی، ابن‌سینا، ابوریحان بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی هر یک سهمی در تداوم هویت ایرانی داشتند، شیخ صفی‌الدین اردبیلی نیز از معماران اندیشه‌ای بود که زمینه شکل‌گیری دوباره ایران را فراهم ساخت.

جایگاه ممتاز اردبیل در تاریخ و تمدن ایران

حق‌شناس با اشاره به جایگاه تاریخی اردبیل، گفت: اردبیل تنها یک شهر نیست بلکه روایتی از فرهنگ، عرفان، هویت ایرانی و عشق به اهل‌بیت (ع) است. این شهر با سبلان، آیین‌های عاشورایی، میراث معنوی و خانقاه شیخ صفی، جایگاهی ممتاز در تاریخ و تمدن ایران دارد.

وی ادامه داد: شیخ صفی، عرفان را از انزوا خارج کرد و نشان داد عرفان، زمانی که با مسئولیت اجتماعی همراه شود، می‌تواند سرمایه اجتماعی، اعتماد و همبستگی ملی ایجاد کند. خانقاه اردبیل نیز پیش از آنکه محل خلوت و ذکر باشد، مدرسه‌ای برای تربیت انسان بود.

مشاور فرهنگی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با بیان اینکه شاه اسماعیل صفوی ناگهان در تاریخ ظهور نکرد، تصریح کرد: پشت سر شکل‌گیری دولت صفوی بیش از دو قرن تربیت، فرهنگ، سازمان اجتماعی و اعتماد مردمی قرار داشت و به همین دلیل باید گفت پیش از آنکه دولت صفوی در تبریز متولد شود، اندیشه صفوی در خانقاه اردبیل شکل گرفته بود.

چالدران، زمینه بلوغ دولت ایرانی فراهم کرد

حق‌شناس با تأکید بر اینکه صفویه پروژه بازسازی ایران پس از قرن‌ها پراکندگی بود، افزود: پس از تشکیل این دولت، ایران بار دیگر به‌عنوان یک واحد سیاسی، فرهنگی و تمدنی تعریف شد. هر چند نبرد چالدران از نظر نظامی شکستی تلخ بود، اما زمینه بلوغ دولت ایرانی و توجه به سازمان، دانش، دیوان‌سالاری و برنامه‌ریزی را فراهم کرد.

وی با اشاره به نقش شاه طهماسب در توسعه فرهنگی ایران، گفت: شاه طهماسب از حامیان بزرگ فرهنگ، هنر و زبان فارسی بود و شاهنامه طهماسبی که از نفیس‌ترین نسخه‌های مصور جهان به شمار می‌رود، یادگار همین رویکرد فرهنگی است. همچنین در دوره او قزوین به پایتختی برگزیده شد و نخستین سازمان منسجم اداری دولت صفوی شکل گرفت و تهران نیز با حصار طهماسبی در زمره شهر‌های مهم و راهبردی ایران قرار گرفت.

حق‌شناس با اشاره به دستاورد‌های دولت صفوی در عرصه حکمرانی و تمدن‌سازی، اظهار کرد: اگر شاه طهماسب دولت صفوی را استوار کرد، شاه عباس بزرگ آن را به اوج رساند، اما عظمت صفویه را نباید تنها در فتوحات نظامی یا شکوه دربار جست‌و‌جو کرد بلکه این دوره زمانی است که ایران بار دیگر به یک تمدن بزرگ تبدیل شد.

وی افزود: اصفهان تنها محل استقرار حکومت نبود. میدان نقش جهان، مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطف‌الله، کاخ چهل‌ستون، پل‌های تاریخی زاینده‌رود و بازار‌های بزرگ، تنها شاهکار‌های معماری نیستند بلکه روایت‌گر شهری هستند که در آن سیاست، اقتصاد، فرهنگ، هنر، دین و همزیستی در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.

صفویه، تکیه اقتدار ملی بر دانش، فرهنگ، هنر و اندیشه را نشان داد

مشاور فرهنگی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با اشاره به شکوفایی علمی عصر صفوی، گفت: در همین دوران، اندیشمندانی همچون شیخ بهایی، میرداماد، میرفندرسکی و ملاصدرا حکمت ایرانی ـ اسلامی را به اوج رساندند و صفویه نشان داد که اقتدار ملی بیش از آنکه بر شمشیر استوار باشد، بر دانش، فرهنگ، هنر و اندیشه تکیه دارد.

حق‌شناس با بیان اینکه شکوه فرهنگی صفویان بدون پاسداری از مرز‌های ایران امکان‌پذیر نبود، تصریح کرد: دولت صفوی در شرق و شمال شرق کشور توانست امنیت را به خراسان بزرگ بازگرداند و پیوند ایرانیان با بارگاه نورانی امام رضا (ع) را استحکام بخشد؛ موضوعی که با توجه به حاکمیت عثمانیان بر عتبات عالیات، اهمیت راهبردی ویژه‌ای داشت.

وی ادامه داد: در غرب و شمال غرب نیز ایران سال‌ها در برابر تجاوز عثمانیان ایستادگی کرد و آذربایجان و کردستان را از دست‌اندازی بیگانگان حفظ کرد. در جنوب نیز شاه عباس با بیرون راندن پرتغالی‌ها از هرمز و خلیج‌فارس یکی از نخستین پیروزی‌های بزرگ ایرانیان بر استعمار دریایی را رقم زد و بندر گمبرون به افتخار این پیروزی، بندرعباس نام گرفت.

صفویه، نقشه فرهنگی و تمدنی ایران است

این فعال فرهنگی خاطرنشان کرد: هنگامی که از صفویه سخن می‌گوییم، در حقیقت از زنجیره‌ای سخن می‌گوییم که از اردبیل آغاز شد، در تبریز شکل حکومت یافت، در قزوین سامان گرفت، در اصفهان به اوج رسید و تا بندرعباس و هرمز از مرز‌های ایران پاسداری کرد. این تنها نقشه یک دولت نیست، بلکه نقشه فرهنگی و تمدنی ایران است.

حق‌شناس با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری اردبیل، گفت: بقعه جهانی شیخ صفی‌الدین اردبیلی تنها یک اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو نیست بلکه سند زنده پیوند عرفان، معماری، هنر و هویت ایرانی است. سبلان، جنگل فندقلو، دشت مغان، صنایع دستی، فرش اردبیل، موسیقی عاشورایی، آیین‌های بومی و ... نیز مجموعه‌ای کم‌نظیر از ظرفیت‌های گردشگری فرهنگی این استان را شکل داده‌اند.

وی تأکید کرد: اردبیل تنها مقصد سفر نیست بلکه مقصد شناخت ایران است به همین دلیل صدای جاودانه استاد سلیم مؤذن‌زاده اردبیلی نیز از مرز‌های جغرافیایی فراتر رفته و به بخشی از حافظه فرهنگی همه ایرانیان تبدیل شده است.

عضو اسبق شورای شهر تهران گفت: در دوره پنجم این شورا، این افتخار را داشتم که ریاست کمیسیون نامگذاری را برعهده داشته باشم. در همان دوره با همراهی اعضای شورا خیابانی به نام «اردبیل» و دیگر شهر‌های این استان نامگذاری شد. این اقدام صرفاً یک نامگذاری نبود بلکه تلاشی برای زنده نگه داشتن حافظه تاریخی و فرهنگی ایران در سیمای پایتخت بود.

عبور ایران از دشوارترین بحران‌ها

حق‌شناس با تأکید بر ضرورت پاسداشت هویت تاریخی ایران، اظهار کرد: امروز زمان آن رسیده است که با نگاهی ملی و فرهنگی نام شخصیت‌های بزرگ تاریخ ایران همچون کوروش بزرگ، شاه اسماعیل صفوی، شاه عباس بزرگ و نادرشاه افشار بیش از پیش در فضا‌های عمومی کشور مورد توجه قرار گیرد. پاسداشت این بزرگان بازگشت به گذشته نیست بلکه احترام به تداوم هویت ملی ایران است. جامعه‌ای که حافظه تاریخی خود را حفظ کند، آینده‌ای استوارتر خواهد ساخت.

وی در پایان افزود: مهم‌ترین پیام میراث فرهنگی برای ایران امروز، انسجام ملی، اعتماد به فرهنگ و نگاه به آینده است؛ چراکه ایران هر زمان بر سرمایه‌های فرهنگی خود تکیه کرده، توانسته است از دشوارترین بحران‌ها عبور کند.