دولت صفویه؛ احیاگر اقتدار و بنیانگذار تمدن پایدار در ایران
منصور صفتگل با اشاره به اینکه بزرگترین دستاورد دولت صفویه، بازسازی و احیای اقتدار و اعتبار ایران بوده است، تأکید کرد: تأثیرگذاری این حکومت صرفاً به دوران معاصر خود محدود نشد، بلکه پایههایی که صفویان در ایران بنا نهادند، در طول تاریخ، هم بر سلسلهها و دولتهای بعدی و هم بر نظامهای زندگی شهری، فقه، تجارت، اخلاق مذهبی و روابط دینی، اثری ماندگار برجای گذاشت.
منصور صفتگُل، استاد تمام تاریخ دانشگاه تهران در گفتوگو با ایکنا از اردبیل به مناسبت هفته اردبیل با بیان اینکه دولت صفویه ریشه در خاستگاه خاندانی دارد که مناسبات شهری داشتند، خاطرنشان کرد: معمولاً تا پیش از دوره صفویه و تقریباً از قرن ۳ و ۴، بیشتر دولتهایی که در ایران تشکیل شده، خاستگاه قبیلهای و عشایری و رهبرانی با ریشه ایلیاتی و قبایلی داشتند، اما برخلاف سایر دولتها، دولت صفویه و خاندانی که این دولت را ایجاد کرده است، هیچ وابستگی قبیلهای، عشایری و ایلیاتی نداشتتند.
وی اضافه کرد: ما معمولاً تأسیس دولت صفویه را در سال ۹۰۷ هجری قمری در نظر میگیریم، اما در حقیقت تنها اعلام تأسیس این دولت در این سال بوده است و خاندان صفوی ریشه و زمینههای قدرتمندی از سالهای قبل از تشکیل داشتند که در سال ۹۰۷ هجری قمری، زمینه این اقدام مهم فراهم شد.
این نویسنده و مترجم حوزه تاریخ با اشاره به اینکه دولت صفوی ۲۵۰ سال در ایران فرمانروایی کرد که طولانیترین دولت بعد از اسلام در ایران و بینظیر از این نظر است، تصریح کرد: خاندان شیخ صفی و صفویان بعدی بدون تعلق ایلیاتی و به عنوان یک خاندان شهری در مناسبات شهری پرورش یافته بودند و شاید یکی از دلایل دیر اعلام شدن حکومت صفوی این باشد.
صفتگُل افزود: در دوره صفویه با دولتی سر و کار داریم که پیش از به حکومت رسیدن صاحب قدرت بوده است چرا که خاندان شیخ صفی ۲۰۷ سال قبل یعنی از سال ۷۰۰ تا ۹۰۷ هجری قمری، اعتبار، مناعت، ثروت و آبرو کسب کرده و یک شبکه بزرگ از مریدان، سرسپردگان و دوستداران خود را از خراسان تا فارس، شروان، شمال ارس تا لنکران و ... به سمت اردبیل سرازیر و این خانواده، اعتبار و احترام افزونتری پیدا کرده بود.
وی با بیان اینکه شاه اسماعیل صفوی وقتی در تبریز برای دومین بار در سال ۹۰۷ تشکیل دولت صفویه را اعلام کرد یک نوجوان ۱۳ یا ۱۴ بود، بیان کرد: او تشکیل دولت را اولین بار در همین سال در شمال رود ارس اعلام کرده بود.
این استاد دانشگاه در پاسخ به این سؤال که اردبیل چه امکانات و منابعی داشت که فعالیت طریقتی خاندانی بعد از ۲۰۷ سال به سمت فعالیت سیاسی ارتقا یابد و دولت صفوی تشکیل شود، اظهار کرد: وقتی از اردبیل صحبت میکنیم از یک شهر، مناسبات شهری و پرورش یک خانواده در بستر مناسبات شهری سخن به میان میآید و این موضوع را متفاوت میکند. بر خلاف دولتهای گذشته، خانواده شیخ صفیالدین اردبیلی یک خانواده شهری و محصول پرورش مناسبات شهری و تربیت یافته بازار، مسجد، بقعه شیخ صفی و مناسبات تولید کالا و تجارت بود و همینجا اردبیل نقش خود را در پرورش این خاندان نشان میدهد.
صفتگُل خاطرنشان کرد: در آن زمان، اردبیل مناسبات شهری پویایی داشت و در یک شبکه تجاری جهانی قرار گرفته بود که این باعث ورود ثروت بزرگی به اردبیل و توسعه امکانات شهری شده بود. در چنین مناسباتی فعالیت شیخ صفیالدین اردبیلی معنادار است. طبق پژوهشهای انجام گرفته در آن دوران بخش قابل توجهی از کارکرد واقعی بقعه شیخصفی تجاری بوده است.
وی با بیان اینکه وقتی به تاریخ و مناسبات شهری اردبیل در قرن ۶ و ۷ نگاه میکنیم با شهری مواجه میشویم که خانواده و خاندانهای سرشناس تجاری دارد که در در شبکه تجاری بسیار گسترده فعالیت میکنند، تأکید کرد: یعنی اردبیل بر سر یک راه تجاری فعالیت داشت و ثروتمند بود چرا که از یک طرف در حوزه قفقاز با تاتارها به ویژه تاتارهای روسیه مناسبات تجاری داشت، و از طرف دیگر، این مناسبات تجاری به سمت شرق و خراسان کشیده شده و بخش بزرگی از این تاجران در جنوب، فارس، قفقاز، اقیانوس هند، دریای سیاه، آناتولی، دریای مدیترانه و خلیج فارس فعالیت میکردند.
این پژوهشگر تاریخ با بیان اینکه خاندان صفوی در اردبیل ثروتمند شد، رشد کرد، بالید، قدرتمند شد و شبکه ارتباطی عظیمی ایجاد کرد و با این شبکه ارتباطی دولت تشکیل داد، ادامه داد: از سال ۷۰۰ تا ۹۰۷ هجری قمری بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی پذیرای تعداد زیادی زائر از نقاط مختلف و شهرهای دور و نزدیک بوده که نذورات میآوردند به همین خاطر تعداد قابل توجهی مراکز استحمام، اقامت و خرید، دکان، خانه، کاروانسرا، آسیاب، خانه و باغ برای ارائه خدمات به آنها فراهم شده بود و روز به روز بر میزان آنها افزوده میشد. همچنین خاندان صفوی داراییهای زیادی، چون باغ در استانهایی همچون آذربایجانهای شرقی و غربی داشتند که در خدمت مریدان شیخ صفی بودند.
صفتگُل با اشاره به اینکه دولت صفویه به مدد زور و قدرت نظامی تشکیل نشده بلکه خاندان آن اول اعتبار و آبرو را در جامعه ایرانی کسب کرده و سپس دولت تشکیل دادند، گفت: بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی پیش از تشکیل دولت کارکرد معنوی داشت و بعد از تشکیل به بقعه سلطنتی تبدیل شده است.
وی با تأکید بر اینکه شیخ صفیالدین اردبیلی مریدان و اعتبار زیادی در بین مردم داشت که علاوه بر استان اردبیل تا خارج از کشور هم گسترده یافته بود، اظهار کرد: بخش زیادی از توسعه شهر اردبیل و بقعه شیخ صفیالدین در دوره دوم و تشکیل دولت صفوی انجام شده است.
صفتگُل در پایان افزود: برخی از بخشهای تاریخ ایران وارد دورههای تمدنی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شده است که ضرورت دارد به لحاظ اهمیت در آن بخش و در آن دوره، تحقیقات و تمرکز بیشتری انجام شود و عوامل شکوفایی، پیشرفت، توسعه و گاهی انحطاط، فروپاشی و آسیبهای تمدنی بررسی شود که دوره صفویه یکی از آنهاست.
انتهای پیام
