محرم در آینه اندیشه/ ۴۲
اربعین؛ رسانه زنده برای بازتعریف مقاومت در جنگ روایتها
مدیر فضای مجازی و شبکههای اجتماعی مرکز رسانه حوزه علمیه قم با بیان اینکه اربعین سرمایهای بزرگ در حوزه ارتباطات، فرهنگ و تمدن است و میتواند تصویری متفاوت از اسلام، تشیع و مقاومت به جهان ارائه دهد، گفت: موفقیت در جنگ روایتها بیش از آنکه به تعداد رسانهها وابسته باشد، به توانایی ما در روایت صادقانه، حرفهای و قابل فهم از واقعیتهای انسانی برای مخاطبان جهانی دارد.
امروز ابعاد جنگ و تنشهای بینالمللی صرفاً به بُعد نظامی محدود نمیشود و قدرت در دست افرادی است که قبل از تصاحب خاک و سرزمین؛ باور، ارزشها و روح مردم را تسخیر کرده باشند و در این جنگ تازه به ظهور رسیده که به نام جنگ نرم معروف شده است، رسانه نقش حیاتی را ایفا میکند و با مخابره متن، تصویر، فیلم و قالبهای متفاوت رسانهای بر ذهن و قلب مخاطبان تأثیر میگذارد. بهواسطه حضور پررنگ رسانه در تهاجم فرهنگی، جنگ روایتها نیز پدید آمد، جنگی که در آن هر رسانهای که روایت اول را با استانداردها و سلیقه مخاطبان بازگو کند برنده خواهد بود.برای اینکه بدانیم آیا میتوان از ظرفیت رسانهای اربعین برای بازتعریف معنای اسلام و مقاومت در فضای بینالملل استفاده کرد با میثم محمدحسنی مدیر فضای مجازی و شبکههای اجتماعی مرکز رسانه حوزه علمیه قم به گفتوگو نشستیم که مشروح آن در ادامه از نظر میگذرد:
ایکنا - اربعین چگونه میتواند در جنگ روایتها و بازتعریف مفهوم مقاومت و تقویت دیپلماسی عمومی جهان اسلام نقشآفرین باشد؟
بسیاری از منازعات امروز، پیش از آنکه در میدان نظامی یا سیاسی تعیین تکلیف شوند، در عرصه ادراک و افکار عمومی شکل میگیرند، جنگ روایتها صرفاً رقابت بر سر انتشار اخبار نیست، بلکه رقابت بر سر معنا بخشیدن به واقعیت است و رسانهها در تلاش هستند تا تعیین کنند مردم جهان یک رویداد را چگونه ببینند، چه کسی را مظلوم یا ظالم بدانند و چه کنشی را مشروع یا نامشروع تلقی کنند.
در چنین فضایی، اربعین روایتی متفاوت، عینی و انسانی از مفهوم مقاومت ارائه میدهد، در حالیکه بسیاری از رسانههای بینالمللی مقاومت را در قالب جنگ، خشونت و ناامنی بازنمایی میکنند، اربعین نشان میدهد مقاومت پیش از آنکه مفهومی نظامی باشد یک مفهوم انسانی، اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی است. در مسیر اربعین، میلیونها انسان از ملیتها، زبانها و فرهنگهای مختلف، بدون اجبار و براساس باور و اراده شخصی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و حول حقیقتی مشترک یعنی ایستادگی در برابر ظلم و وفاداری به حقیقت هممسیر میشوند.
این رویداد نشان میدهد مقاومت تنها جنگیدن با دشمن خارجی نیست، بلکه خدمت، ایثار، حفظ کرامت انسان، حمایت از مظلوم، مسئولیتپذیری اجتماعی و نپذیرفتن سلطه نیز جلوههایی از مقاومت هستند، در مسیر اربعین کسی که خانه خود را در اختیار زائران قرار میدهد یا پزشکی که در مسیر بهصورت رایگان خدمت ارائه میدهد و کسی که از دارایی اندکش برای پذیرایی زائران استفاده میکند، همگی در حال روایت یک نوع مقاومت در برابر فردگرایی، خودخواهی، مادیگرایی و مناسبات صرفاً سودمحور هستند.
از این جهت اربعین این ظرفیت را دارد تا مفهوم مقاومت را از یک تصویر محدود و بعضاً امنیتی خارج کند و به یک تجربه ملموس انسانی بازتعریف کند، تجربهای که حتی یک مخاطب غیرمسلمان آن را درک کند. روایت اربعین صرفاً یک روایت شعاری نیست و این روایت در رفتار انسانها متجلی میشود، مخاطب ممکن است نسبت به یک بیانیه یا سخنرانی تردید داشته باشد، اما وقتی میلیونها انسان را در یک حرکت داوطلبانه و مسالمتآمیز مشاهده میکند، با واقعیتی عینی روبهرو میشود. از همینرو، اربعین یکی از مهمترین ظرفیتهای جهان اسلام برای ارائه روایتی متفاوت از مقاومت است؛ روایتی که مقاومت را با کرامت، عدالت، محبت، خدمت، همبستگی، ایثار و مسئولیت اجتماعی پیوند میزند.
ایکنا - چرا بسیاری از رسانههای بینالمللی و استکباری، اجتماع عظیم اربعین را کمتر از سایر رویدادهای جهانی پوشش میدهند یا آن را با چارچوبهای خاص روایت میکنند؟
رسانهها هیچگاه کاملاً خنثی عمل نمیکنند و هر رسانه متأثر از ساختار مالکیت، منافع سیاسی و اقتصادی، سیاستهای تحریری و پیشفرضهای فرهنگی خود فعالیت میکند و به همین جهت، میزان توجه به یک رویداد صرفاً به اهمیت آن وابسته نیست، اربعین تصویری از اسلام ارائه میدهد که با کلیشههای رایج رسانههای غربی از اسلام خشن، منزوی و تفرقهافکن سازگار نیست. همچنین این اجتماع عظیم، ظرفیت بالای ملتهای منطقه در همبستگی، میزبانی و سازماندهی مردمی را به نمایش میگذارد.
اربعین با مفهوم مقاومت و مبارزه با ظلم پیوند دارد و تنها یادبود یک واقعه تاریخی نیست. اربعین همواره این پرسش را زنده نگه میدارد که در هر دوره تاریخی، جبهه ظلم کجاست و مسئولیت انسانها در برابر آن چیست، همچنین بخشی از ضعف در بازنمایی اربعین به خود ما بازمیگردد؛ زیرا هنوز نتوانستهایم زیرساختهای حرفهای لازم برای حضور خبرنگاران خارجی، تولید روایتهای جذاب، ارائه دادههای معتبر و تسهیل دسترسی رسانههای بینالمللی را بهخوبی فراهم کنیم و راهکار این مسئله نیز افزایش توان روایتگری و تولید روایت نخست از سوی خود ماست.
ایکنا - اربعین چگونه میتواند تصویر مقاومت را از یک مفهوم صرفاً نظامی و امنیتی، به یک گفتمان فرهنگی، مردمی و تمدنی تبدیل کند؟
مقاومت نباید صرفا به بُعد نظامی تقلیل یابد، مقاومت زمانی آغاز میشود که انسان یا جامعه تصمیم بگیرد در برابر ظلم، تحقیر، سلطه و از دست رفتن هویت خود بایستد و تسلیم نشود، این مقاومت میتواند در عرصه فرهنگ، اقتصاد، رسانه، آموزش، سبک زندگی و روابط اجتماعی نیز ظهور پیدا کند، میلیونها نفر با وجود دشواری مسیر، گرما و خستگی، داوطلبانه در این حرکت حضور پیدا میکنند و این حضور، وفاداری جمعی به حقیقت عاشورا را به نمایش میگذارد، درواقع عاشورا این پیام را منتقل میکند که پیروزی همیشه با معیارهای مادی و کوتاهمدت سنجیده نمیشود و از سوی دیگر، اربعین روابط انسانی مبتنی بر اعتماد، سخاوت، خدمت و برابری را بهعنوان چهرهای از یک جامعه مطلوب، ترسیم میکند که نشاندهنده ظرفیت تمدنی اربعین است.
روح اصلی اربعین را مردم شکل میدهند؛ موکبها، خدمات، اسکان و بخش عمدهای از فعالیتها بر دوش مردم است و همین موضوع، مقاومت را به یک کنش اجتماعی فراگیر تبدیل میکند. به همین دلیل، رسانهها باید بیش از تمرکز بر آمار جمعیت، روایتهای انسانی نهفته در دل این اجتماع را کشف و روایت کنند، آنچه اربعین را برای مخاطب بینالملل معنا میکند، داستان انسانهاست؛ همانند داستان مادر عراقی که پول یک سال پسانداز خود را هر سال برای خدمت به زائران خرج میکند یا روایت مخاطبان بینالمللی از حضور در اربعین.
ایکنا - آیا میتوان اربعین را یک «رسانه زنده» دانست که بدون نیاز به ابزارهای رسمی، پیام خود را به میلیونها نفر منتقل میکند؟
بله، اربعین میتواند یک رسانه زنده انسانی و چندلایه باشد، یعنی قبل از پرداختن به این معنا در قالب فیلم، عکس، مستند و قالبهای دیگر رسانهای؛ خود حامل پیام است، در مطالعات ارتباطات هر پدیدهای که بتواند معنا تولید کند و بتواند آن را منتقل و بر رفتار و ادراک مخاطب تأثیر بگذارد، واجد یک کارکرد رسانهای است و اربعین نیز همین ظرفیت را دارد، یعنی در اربعین مرز میان فرستنده و مخاطب تا حد زیادی از بین میرود و هر زائر علاوه بر دریافتکننده پیام، خودش به بخشی از پیام تبدیل شده است.
درواقع اربعین یک رسانه اشتراکی است که مخاطب را وارد متن رسانه میکند و معنا ایجاد میشود، همچنین اربعین یک رسانه چندحسی است که صرفاً تصویر نیست، مخاطب صدا میشنود، راه میرود، خسته میشود، محبت میبیند و با انسانهای مختلف گفتوگو میکند که مجموعه این تجربیات پیام اربعین را در ذهن او تثبیت میکند. از منظر ارتباطات یکی از نقاط قوت چنین رسانهای اعتبار بالای آن است، در تبلیغ رسمی مخاطب احساس میکند با یک پیام برنامهریزی شده برای اغنا مواجه است، اما در اربعین بخش زیادی از پیام از دل رفتارهای طبیعی و داوطلبانه مردمی شکل میگیرد که همین امر اعتماد مخاطب را افزایش میدهد.
البته هر رسانه زندهای مانند اربعین ممکن است پیامهای ناخواستهای مانند بینظمی، برخورد نامناسب با زائران، آلودگی محیط زیست، استفاده افراطی از نمادهای سیاسی یا رفتارهایی که برای مخاطب خارجی نامفهموم باشد را تولید کند که این بخش از رسانه میتواند تصویر نامطلوب ایجاد کند. بنابراین، زنده و مردمی بودن رسانه اربعین به معنای بینیازی از مدیریت ارتباطی نیست، بلکه باید آگاه باشیم هر رفتار ما میتواند به بخشی از روایت جهانی اربعین تبدیل شود.
ایکنا - در شرایط گسترش شبکههای اجتماعی، زائران اربعین تا چه اندازه میتوانند به «راویان میدانی» این رویداد تبدیل شوند؟
امروز انحصار روایتگری از اختیار رسانههای بزرگ خارج شده و هر زائر میتواند با یک تصویر، ویدئو یا یادداشت، بخشی از تجربه اربعین را به مخاطبان گسترده منتقل کند، البته این ظرفیت زمانی مؤثر خواهد بود که زائران آموزشهای اولیه روایتگری، تولید محتوا، صحتسنجی اطلاعات و رعایت اخلاق رسانهای را فرا گرفته باشند. روایتهای مردمی زمانی اثرگذار خواهند بود که به جای تکرار تصاویر کلیشهای، جزئیات معنادار، داستانهای انسانی و تجربههای واقعی را روایت کنند.
همچنین رعایت کرامت افراد، پرهیز از اغراق و توجه به اقتضائات مخاطبان بینالمللی از الزامات این حوزه است و استفاده زیاد از شعارها و نشانههایی که برای مخاطبان غیرمسلمان ناآشنا باشد آن هم بدون ترجمه و توضیح، ارتباط را با محتوا دشوار میکند، میتوانیم قبل از اربعین یکسری بستههای آموزشی را برای زائران مانند چگونگی تولید فیلم کوتاه یک دقیقهای، عکاسی با گوشی، نوشتن کپشن و صحتسنجی اطلاعات و روایتگری مناسب مخاطب بینالمللی آماده کنیم که برخی مجموعهها این رویه را در پیش گرفتند، حتی میتوان شبکهای از راویان داوطلب چندزبانه را تشکیل داد که با زبان و فرهنگ خود به روایت اربعین بپردازند.
ایکنا - مهمترین ضعف رسانههای داخلی در روایت اربعین برای مخاطبان بینالمللی چیست و چه تغییری باید در این رویکرد ایجاد شود؟
یکی از مهمترین ضعفهای روایت بینالمللی اربعین، ترجمه صرف محتوای داخلی است، ترجمه زبان با ترجمه فرهنگ تفاوت دارد و مخاطب جهانی غیرمسلمان یا حتی مسلمان باید از مسیر پرسشها و دغدغههای خود با اربعین آشنا شود؛ پرسشهایی مانند چرایی این همبستگی، انگیزه خدمترسانی داوطلبانه و تأثیر این تجربه بر زندگی انسانها. ضعف دیگر غلبه نگاه مناسبتی است، بسیاری از فعالیتهای رسانهای ما عملاً چند روز پیش از اربعین است و بعد از آن تمام میشود، در حالیکه روایتسازی بینالمللی یک فرآیند مستمر است؛ پژوهش، تولید مستند، ارتباط با خبرنگار خارجی، ترجمه و توزیع محتوا، ارزیابی و بازخورد باید در طول سال انجام شود.
همچنین ضعف در استمرار فعالیتهای رسانهای، تمرکز بیش از حد بر آمار جمعیت، کمبود قالبهای متنوع رسانهای و محدود شدن تولید محتوا به چند زبان از دیگر چالشهای روایت اربعین برای مخاطبان بینالمللی است. روایت انسانی، شخصیتمحور و چندزبانه، تأثیرگذاری بیشتری نسبت به سخنرانیهای رسمی خواهد داشت، بهتر است به جای اینکه خودمان روایتگر اربعین باشیم، از یک زائر آفریقایی، اروپایی، آمریکا لاتین یا آسیایی بخواهیم تجربه خود را بازگو کند.
همچنین باید از زبانهای محدود فراتر برویم، اکثر روایتها با زبان انگلیسی یا عربی روایت میشوند که باید ترجمه روایتها گسترش یابد و به زبانهای اسپانیایی، روسی، فرانسوی، اردویی و سواحلی نیز توجه شود. ما باید اقتضائات هر پلتفرم را بشناسیم، بهطور نمونه یک مستند تلویزیونی نمیتواند بدون تغییر سبک آن در شبکههای اجتماعی منتشر شود و اثرگذار هم باشد، هر پلتفرم؛ زبان، ریتم، مدت زمان و الگوی مصرف مخصوص به خود را دارد، بنابراین باید تغییری از تبلیغ مستقیم به سمت روایت حرفهای داشته باشیم. تبلیغ مستقیم معمولاً به مخاطب این پیام را انتقال میدهد که چه برداشتی داشته باشد، اما یک روایت حرفهای موقعیتی را ایجاد میکند تا مخاطب خود به نتیجه و درک از موقعیت برسد.
ایکنا - اربعین چه ظرفیتی برای دیپلماسی عمومی، همبستگی ملتهای منطقه و تبدیل شدن به یکی از ابزارهای قدرت نرم جهان اسلام دارد؟
دیپلماسی عمومی زمانی شکل میگیرد که ملتها از مسیر فرهنگ، هنر، رسانه و ارتباط مستقیم میان انسانها با یکدیگر تعامل کنند و اربعین چنین ظرفیتی را فراهم کرده است؛ زیرا زائران از کشورهای مختلف بدون واسطه با فرهنگ، سبک زندگی و ارزشهای ملتهای منطقه آشنا میشوند و این تجربه میتواند بسیاری از ذهنیتهای منفی را اصلاح کند، درواقع اربعین ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مهمترین ابزارهای قدرت نرم جهان اسلام را دارد، اما تحقق این هدف نیازمند برنامهریزی، شناخت مخاطب، روایتگری حرفهای، شبکهسازی بینالمللی و حفظ اصالت مردمی این رویداد است.
هرچه وجه رسانه اسلامی و فراملی اربعین برجسته شود، قدرت اغنای آن نیز بیشتر میشود، قدرت نرم زمانی شکل میگیرد که دیگران ارزشها و فرهنگ یک جامعه را جذاب، معتبر و الهام بخش بدانند، قدرت نرم با اجبار بهدست نمیآید، بلکه براساس اعتماد، جاذبه و اغنا ایجاد میشود و اربعین مجموعهای از عناصر قدرت نرم مانند روایت تاریخی قدرتمند، مشارکت گسترده مردمی، شبکه اجتماعی فراملی، نمادهای عاطفی، رفتارهای ایثارگرانه و پیام عدالتخواهی را به همراه دارد، با این حال صرف برگزاری اربعین؛ قدرت نرم تولید نمیکند، میان داشتن یک ظرفیت و بهرهبرداری مؤثر از آن تفاوت وجود دارد.
اربعین سرمایهای بزرگ در حوزه ارتباطات، فرهنگ و تمدن است و میتواند تصویری متفاوت از اسلام، تشیع و مقاومت به جهان ارائه دهد؛ تصویری که در آن مقاومت به معنای خشونت نیست، بلکه به معنای ایستادگی برای حفظ انسانیت، عدالت و کرامت است. موفقیت در جنگ روایتها بیش از آنکه به تعداد رسانهها وابسته باشد، به توانایی ما در روایت صادقانه، حرفهای و قابل فهم از واقعیتهای انسانی برای مخاطبان جهانی دارد.
انتهای پیام 
