در گفتوگو با ایکنا مطرح شد
چگونگی مواجهه با چالشهای ذهنی نسل زد و آلفا در پذیرش مفاهیم دینی
کارشناس قرآن، عترت و نماز آموزش و پرورش بهشهر با تأکید بر اینکه نسل جدید پذیرش دستوری ندارد و تشنه منطق کاربردی است، گفت: آموزش و پرورش باید از فاز دفاعی و سلبی در فضای مجازی خارج شود و با بازیوارسازی مفاهیم و تولید محتوای تعاملی توسط خود دانشآموزان، زمینه انس حقیقی با کلام وحی را فراهم کند.
مواجهه نظام تعلیم و تربیت با نسلهای جدید (زد و آلفا) که بهعنوان بومیان عصر دیجیتال شناخته میشوند، نیازمند بازنگری جدی در ابزارها، روشها و حتی نگرشهاست. روشهای سنتی و یکطرفه دیگر کارآمدی گذشته را در جذب این نسل پویا و پرسشگر ندارند و فاصله میان مهارتهای آوایی با رفتار و زیست قرآنی به یکی از دغدغههای جدی کارشناسان تبدیل شده است.
برای بررسی چالشهای تربیت قرآنی نسل جدید، راهحلهای عبور از آسیب آمارگرایی در طرحهای ملی و چشمانداز پنجساله فعالیتهای قرآنی مدارس، خبرنگار ایکنا از مازندران با محمدباقر فروغی کارشناس قرآن، عترت و نماز اداره آموزش و پرورش شهرستان بهشهر گفتوگو کرده است که مشروح آن را در ادامه میخوانیم:
ایکنا ـ بهعنوان سؤال نخست، نسل جدید (زد و آلفا) با چه چالشهای ذهنی و رفتاری در حوزه پذیرش مفاهیم دینی مواجه هستند و چرا روشهای سنتی دیگر روی آنها پاسخگو نیست؟
نسل زد و آلفا بومیان واقعی عصر دیجیتال هستند؛ ذهنیتی کاملاً متفاوت با نسلهای پیش از خود دارند. آنها پردازش سریع تصاویر را به خواندن متنهای طولانی ترجیح میدهند و همواره بهدنبال چرایی و منطق کاربردی هر موضوعی در زندگی روزمره خود هستند. در این مسیر با سه چالش عمده مواجه هستیم:
نخست، بحران توجه و حوصله است؛ دانشآموز امروزی به محتواهای کوتاه، سریع و جذاب شبکههای اجتماعی (مانند استوری و کلیپ) عادت کرده است؛ بنابراین آموزشهای سنتی و یکطرفه برای او خستهکننده خواهد بود.
دوم، نیاز مبرم به استدلال منطقی است. این نسل پذیرش دستوری و تحکمی را برنمیتابد. اگر نتوانیم مفاهیم قرآنی را با منطق عقلانی و نیازهای ملموس روزمره آنها پیوند بزنیم، ارتباط فکری آنها با این مفاهیم قطع خواهد شد.
سومین چالش نیز شکاف نسلی میان مربیان و دانشآموزان است. متأسفانه برخی از مربیان ما هنوز با ادبیات، دغدغهها و اتمسفر زیست دیجیتالِ این نسل آشنایی کافی ندارند و همین امر مانع از برقراری یک دیالوگ سازنده میشود.
ایکنا ـ سالهاست که در مدارس بر آموزش روخوانی و تجوید تمرکز داریم، اما چرا این مهارتها لزوماً به یک رفتار قرآنی یا به اصطلاح «زیست قرآنی» در جامعه منجر نمیشود؟
دقیقاً دست روی نقطه آسیب گذاشتید. متأسفانه سالهاست که تمام تمرکز و توان ما بر توسعه مهارتهای آوایی و مکانیکی نظیر روخوانی، تجوید و صوت معطوف شده و از مهارتهای مفهومی و رفتاری غفلت کردهایم. وقتی خروجی مدارس به انس دائمی دانشآموز با قرآن منجر نمیشود، علت را باید در دو چیز جستوجو کرد:
اول اینکه قرآن در مدارس بیشتر بهعنوان یک کتاب درسی برای کسب نمره نگاه شده است، نه یک کتاب راهنمای کاربردی برای زندگی. دوم اینکه دانشآموز یاد گرفته است کلمات را با لحن زیبا و درست تلفظ کند، اما نیاموخته که چگونه در مواجهه با بحرانهای روحی، خشم، استرس، یا حتی در انتخاب دوست به قرآن رجوع کند و نسخه عملی خود را از آن بگیرد.
باید بپذیریم که زیست قرآنی با بخشنامه و تکرار طوطیوار آیات شکل نمیگیرد، بلکه نیازمند الگوسازی عملی در رفتار کادر مدرسه، معلمان و متولیان امر است.
ایکنا ـ فضای مجازی را در تغییر ذائقه مذهبی دانشآموزان چقدر مؤثر میدانید و پادزهر آموزش و پرورش در برابر این هجمه چیست؟
فضای مجازی با بمباران مداوم اطلاعاتی و ترویج سبک زندگی مبتنی بر لذتگرایی فردی و مصرفگرایی، عملاً ذائقه مذهبی نوجوانان را از حالت عمیق، تفکرمحور و تأملی به سمت رفتارهای «سطحی و هیجانی» سوق داده است.
اما پادزهر این وضعیت چیست؟ آموزش و پرورش باید سریعاً از فاز دفاعی، انفعالی و سلبی خارج شود. راهکار ما، توسعه سواد رسانهای قرآنی و تولید محتوای غنی، جذاب و تعاملی است. باید از ظرفیت خود دانشآموزان استفاده کنیم. ایجاد شبکههای دانشآموزی در بستر شبکه شاد و سپردن فرآیند تولید محتوای مذهبی و رسانهای به خود بچهها، نقشی فعال و کنشگر به آنها میدهد و آنها را از حالت مصرفکننده صرف خارج میکند.
ایکنا ـ برای اینکه مدرسه از یک ساختار صرفاً آموزشی به کانون تربیت و حیات طیبه تبدیل شود، چه گامهای عملیاتی در شهرستان بهشهر برداشتهاید؟
ما در سطح شهرستان بهشهر تلاش کردهایم از نگاههای کلیشهای و بخشنامهای فاصله بگیریم. در این راستا چند گام عملیاتی را تعریف و اجرا کردیم:
۱. تلفیق زنگهای قرآن با فعالیتهای پرورشی: ایجاد فضای گفتمانسازی و شکلدهی به حلقههای معرفتی به جای کلاسهای خشک سنتی.
۲. فضاسازی محیطی هوشمند: دیوارهای مدارس را از آیات بدون ترجمه پاکسازی کرده و به جای آن، پیامهای کوتاه، کاربردی، پویا و متناسب با سن دانشآموزان را با گرافیک مدرن جایگزین کردیم.
۳. سپردن مدیریت به دانشآموزان: اداره محافل قرآنی، هیئتهای مذهبی مدرسه و برنامههای مناسبتی را بهطور کامل به خود دانشآموزان واگذار کردیم تا حس مسئولیتپذیری و هویت دینی در آنها تقویت شود.
ایکنا ــ طرحهای ملی مانند حفظ جزء ۳۰ چقدر در عمقبخشی به تربیت دینی موفق بودهاند؟ چگونه میتوان جلوی آسیب «آمارگرایی» را در این طرحها گرفت؟
طرحهایی مانند حفظ جزء ۳۰ قرآن کریم در ایجاد موج اولیه، نشاط معنوی و ایجاد انگیزه در بدنه مدارس بسیار موفق و ارزشمند بودهاند؛ اما اگر واقعبین باشیم، آفت بزرگ و همیشگی این دست طرحها، سر خوردن به سمت «آمارگرایی» و گزارشهای کمی است.
ما برای پیشگیری از این آسیب در شهرستان بهشهر، رویکرد ارزیابیها را تغییر دادیم. محور سنجش را از «حفظ کمی» به «حفظ مفهومی و موضوعی» تبدیل کردیم. هدف ما این است که دانشآموز آیاتی را حفظ کند که در زیست روزمرهاش کاربرد عینی دارد؛ آیاتی با مضامین احترام به والدین، کنترل خشم، امانتداری، صداقت و نظایر آن. ارزیابی مربیان نیز براساس درک مطلب و رفتار دانشآموز است، نه صرفاً سرعت بازخوانی محفوظات.
ایکنا ـ آیا تربیت قرآنی صرفاً وظیفه مربی پرورشی و معلم قرآن است؟ نقش معلمان سایر دروس در این فرآیند چیست؟
خیر، تربیت قرآنی یک پروژه تکبعدی نیست که فقط بر دوش مربی پرورشی باشد. ما بهدنبال فعالسازی برنامه درسی پنهان در مدارس هستیم. در همین راستا، دورههای ضمن خدمت کاربردی و کارگاهی را برای معلمان سایر دروس (ریاضی، علوم، ورزش و...) پیشبینی کردهایم.
وقتی معلم علوم هنگام تدریس شگفتیهای آفرینش و زیستشناسی، ذهن دانشآموز را به مبدأ هستی گره میزند، یا معلم ورزش در زمین بازی، جوانمردی، اخلاق و گذشت را بهعنوان آموزههای اصیل دینی تمرین میکند، بهترین و مؤثرترین تبلیغ عملی برای زیست قرآنی رخ داده است. هدف ما نهادینه کردن این نگاه تلفیقی در تمام ارکان تدریس است.
ایکنا ـ نهاد خانواده چطور میتواند در این مسیر پشتیبان آموزش و پرورش باشد؟ برای همراهی والدین چه برنامههایی دارید؟
خانواده نقطه پرگار تربیت است. اگر ارزشهای آموزش داده شده در مدرسه، در محیط خانه نقض شوند، دانشآموز دچار تعارض، سرگردانی و دوگانگی شخصیتی میشود. برای هماهنگی این دو نهاد، از ظرفیت انجمن اولیا و مربیان بهره گرفتهایم و دو برنامه محوری را دنبال میکنیم:
نخست، برگزاری کارگاههای تخصصی با عنوان «تربیت فرزند در عصر دیجیتال با رویکرد قرآنی» برای والدین، تا آنها نیز با ابزارهای نوین ابراز محبت و تربیت دینی آشنا شوند.
دوم، تعریف فعالیتهای قرآنی مشترک خانوادهمحور؛ مانند مسابقات کتابخوانی خانوادگی یا تفسیرهای کوتاه خانوادگی، تا فضای خانه بهطور طبیعی تحتتأثیر عطر قرآن قرار گیرد و والدین همیار واقعی ما در خانه باشند.
ایکنا ـ یکی از چالشهای همیشگی در فعالیتهای فرهنگی کشور، موازیکاری نهادهاست. در شهرستان بهشهر برای هماهنگی میان دستگاههای متولی قرآن چه تدبیری اندیشیدهاید؟
موازیکاری انرژی و بودجههای محدود فرهنگی را هدر میدهد. راهبرد ما در شهرستان برای حل این معضل، حرکت به سمت تشکیل یک قرارگاه مشترک قرآنی با محوریت تقسیم کار مشخص است.
در این قرارگاه توافق کردهایم که آموزش و پرورش و مدارس وظیفه عمومیسازی، استعدادیابی، ایجاد انس اولیه و توسعه عدالت قرآنی را بر عهده داشته باشند. در مقابل، نهادهایی نظیر دارالقرآنهای مردمی، سازمان اوقاف و امور خیریه و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، کار آموزشهای تخصصی، پرورش نخبگان کشفشده و پشتیبانیهای مالی و سختافزاری را عهدهدار شوند. این همافزایی مانع از موازیکاری و اتلاف منابع میشود.
ایکنا ـ در بخش ابزارهای نوین و جذابسازی آموزش، چه ایدههای جدیدی را در مدارس شهرستان پیاده کردهاید؟
برای نسل آلفا، ابزارها حتماً باید تغییر کنند. ما در سه حوزه ورود کردهایم:
۱. بازیوارسازی (Gamification): انتقال مفاهیم قرآنی و اخلاقی در قالب بازیهای گروهی، مسابقات معمایی دیجیتال و طراحی سناریوهای جذاب در کلاس درس.
۲. هنر و موشنگرافیک: بهرهگیری از کلاسهای هوشمند و مانیتورهای مدارس برای پخش انیمیشنها و موشنگرافیکهای کوتاه قرآنی در زنگهای تفریح.
۳. تولیدات دانشآموزی: تشویق و هدایت دانشآموزان علاقهمند به سمت تولید پادکستها، ویدئوکستها و کلیپهای کوتاه با مضامین اخلاقی و انتشار آنها در کانالهای مدارس.
ایکنا ــ بهعنوان سوال پایانی، چشمانداز پنجساله دارالقرآنهای دانشآموزی شهرستان بهشهر را چگونه ترسیم میکنید؟
در افق پنجساله، دارالقرآنهای دانشآموزی نباید صرفاً بهعنوان کلاسهای تقویتی روخوانی یا تجوید شناخته شوند. چشمانداز ما تبدیل این مراکز به مراکز نوآوری و رشد قرآنی است.
برای تحقق این هدف، این مراکز باید اولاً مجهز به فناوریهای نوین آموزشی، کلاسهای هوشمند و کتابخانههای دیجیتال قرآنی شوند.
ثانیاً بهعنوان یک شتابدهنده برای نخبگان قرآنی عمل کنند؛ یعنی استعدادی که در دورترین مدارس شهرستان کشف میشود، در دارالقرآن پرورش یافته و تا سطوح ملی و بینالمللی پشتیبانی شود.
ثالثاً این مراکز باید به کانونهای تربیت «دانشآموز ـ مربی» تبدیل شوند تا خود دانشآموزان نخبه و آموزشدیده، بهعنوان سفیران قرآنی، جریانسازی دینی را در مدارس خود رهبری کنند.
انتهای پیام 
