هنر؛ زبان جهانی معرفی پیامبر رحمت(ص) به نسل امروز

لاله افتخاری، استاد دانشگاه و فعال قرآنی در گفت‌وگو با ایکنا با بیان اینکه حضرت رسول اکرم(ص) پیامبر رحمت، اخلاق، محبت و هدایت برای همه جهانیان است، اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که باید با جدیت بیشتری مورد توجه دستگاه‌های فرهنگی، هنری و رسانه‌ای کشور قرار گیرد، معرفی شخصیت و سیره پیامبر اکرم(ص) با استفاده از ظرفیت‌های هنر است. متأسفانه با وجود جایگاه بی‌بدیل پیامبر(ص) در فرهنگ اسلامی و ظرفیت گسترده‌ای که سیره ایشان برای تولید آثار هنری دارد، در برخی سیاست‌گذاری‌های کلان فرهنگی و دینی، آن‌گونه که باید از ابزار هنر برای معرفی این شخصیت بزرگ استفاده نشده است. البته در طول سال‌های گذشته آثاری درباره زندگی پیامبر اکرم(ص) تولید شده و برنامه‌هایی نیز در این زمینه به اجرا درآمده است، اما این فعالیت‌ها هنوز به یک جریان منسجم، مستمر و فراگیر تبدیل نشده است.

وی ادامه داد: پیامبر اکرم(ص) شخصیتی جهانی است و معرفی ایشان نیز باید با زبان جهانی و متناسب با مخاطبان گوناگون انجام شود. نیازمند آثاری برای کودکان، نوجوانان، جوانان و بزرگسالان و همچنین مخاطبان سایر فرهنگ‌ها و زبان‌ها هستیم تا هر گروه بتواند با ابعاد مختلف شخصیت پیامبر(ص) آشنا شود.

وی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود ظرفیت‌های فراوان هنر، آثار نمایشی و هنری درباره پیامبر اکرم(ص) همچنان محدود است، گفت: بخشی از این مسئله به نوع نگاه و سیاست‌گذاری فرهنگی بازمی‌گردد. هنگامی که درباره یک موضوع مهم فرهنگی و دینی، برنامه‌ریزی بلندمدت صورت نگیرد، طبیعی است که فعالیت‌ها مقطعی و پراکنده باقی بمانند. در حالی که پیامبر اکرم(ص) می‌تواند محور مجموعه‌ای گسترده از فعالیت‌های پژوهشی، هنری و رسانه‌ای باشد. دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه، مراکز پژوهشی و نهادهای فرهنگی باید در کنار هنرمندان قرار گیرند تا آثار تولیدشده از پشتوانه علمی و تاریخی مناسبی برخوردار باشند. امروز بیش از هر زمان دیگری به تولید محتوای دقیق و جذاب نیاز داریم؛ زیرا اگر ما روایت صحیح و هنرمندانه‌ای از پیامبر(ص) ارائه نکنیم، میدان برای روایت‌های ناقص، تحریف‌شده و گاه مغرضانه باز می‌ماند. دشمنان اسلام از این خلأ استفاده می‌کنند و تصویری متفاوت از واقعیت اسلام و شخصیت پیامبر اکرم(ص) به مخاطبان ارائه می‌دهند. بنابراین، تولید اثر هنری درباره پیامبر(ص) صرفاً یک فعالیت فرهنگی نیست، بلکه اقدامی مؤثر در عرصه معرفی اسلام و مقابله با تحریف‌هاست.

افتخاری درباره ظرفیت قالب‌های مختلف هنری برای معرفی پیامبر اکرم(ص) ادامه داد: نباید تصور کنیم که معرفی پیامبر(ص) صرفاً به ساخت فیلم سینمایی یا مجموعه تلویزیونی محدود می‌شود. هنر ظرفیت بسیار گسترده‌ای دارد و می‌توان از انیمیشن، پویانمایی، تئاتر، هنرهای تجسمی، ادبیات، موسیقی، بازی‌های رایانه‌ای، آثار کوتاه تصویری و حتی قالب‌های جدید رسانه‌ای برای این هدف استفاده کرد. به‌ویژه در حوزه کودک و نوجوان، انیمیشن و آثار تصویری جذاب می‌توانند نقش مهمی در ایجاد شناخت اولیه از شخصیت پیامبر اکرم(ص) داشته باشند. همچنین در فضای رسانه‌ای امروز، لازم است زبان تولید محتوا متناسب با مخاطب انتخاب شود. اثری که برای یک مخاطب دانشگاهی تولید می‌شود، نمی‌تواند همان زبان و ساختار اثری را داشته باشد که برای کودک یا نوجوان ساخته می‌شود. از سوی دیگر، اگر قصد داریم پیامبر اکرم(ص) را به جهانیان معرفی کنیم، باید به زبان‌های مختلف و با شناخت فرهنگ مخاطبان گوناگون تولید محتوا داشته باشیم. این مسئله نیازمند برنامه‌ریزی و همکاری میان مراکز علمی، هنری و فرهنگی است و نمی‌توان آن را به فعالیت‌های موردی و مناسبتی محدود کرد.

نباید تصور کنیم که معرفی پیامبر(ص) صرفاً به ساخت فیلم سینمایی یا مجموعه تلویزیونی محدود می‌شود

این استاد دانشگاه درباره نقش احتیاط‌های موجود در زمینه تصویرسازی از پیامبر اکرم(ص) در کاهش تولید آثار هنری اظهار کرد: طبیعتاً در پرداخت هنری به شخصیت پیامبر اکرم(ص) ملاحظاتی وجود دارد و باید حرمت و جایگاه ایشان به‌طور کامل رعایت شود، اما این ملاحظات نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن ظرفیت‌های هنر باشد. تجربه نشان داده است که حتی با رعایت همه این ملاحظات می‌توان آثار بسیار تأثیرگذاری تولید کرد.

افتخاری با بیان اینکه در آثار مربوط به برخی شخصیت‌های بزرگ دینی نیز با همین ملاحظات مواجه بوده‌ایم و هنرمندان توانسته‌اند بدون ورود به حریم‌های نامناسب، داستان و سیره آن بزرگواران را برای مخاطب روایت کنند، گفت: در مورد پیامبر اکرم(ص) نیز می‌توان از شیوه‌های هنری مختلف استفاده کرد و به‌جای تمرکز بر نمایش چهره، بر رفتار، گفتار، منش، روابط اجتماعی، نوع مواجهه با مردم، رحمت، عدالت، گذشت و اخلاق ایشان تمرکز داشت. بسیاری از مهم‌ترین ویژگی‌های پیامبر(ص) در رفتار و سیره اجتماعی ایشان جلوه می‌کند و برای انتقال این مفاهیم الزاماً نیازی به نمایش مستقیم چهره وجود ندارد.

وی با اشاره به تجربه آثار نمایشی درباره شخصیت‌های دینی افزود: در آثار نمایشی مرتبط با امیرالمؤمنین امام علی(ع)، امام رضا(ع) و دیگر بزرگان دینی نمونه‌هایی داشته‌ایم که نشان می‌دهد می‌توان با رعایت اصول و ملاحظات لازم، شخصیت‌های دینی را به شکل هنرمندانه به مخاطب معرفی کرد. بنابراین، مسئله اصلی نباید این باشد که آیا امکان تصویرسازی مستقیم از پیامبر اکرم(ص) وجود دارد یا خیر؛ مسئله اصلی این است که چگونه می‌توان با استفاده از ظرفیت هنر، سیره و شخصیت ایشان را به‌درستی روایت کرد. حتی اگر در اثری تصمیم گرفته شود چهره پیامبر(ص) نشان داده نشود، باز هم امکان خلق یک اثر قدرتمند وجود دارد. می‌توان با استفاده از شخصیت‌های پیرامونی، فضاسازی، گفت‌وگوها، روایت تاریخی، موسیقی، طراحی صحنه و سایر عناصر هنری، مخاطب را با فضای زندگی پیامبر اکرم(ص) و پیام‌های اخلاقی و انسانی ایشان همراه کرد. گاهی حتی عدم نمایش مستقیم چهره می‌تواند به خلاقیت هنری بیشتری منجر شود و هنرمند را به سمت استفاده از شیوه‌های تازه روایت سوق دهد. بنابراین، محدودیت‌ها اگر درست مدیریت شوند، لزوماً مانع تولید اثر نیستند.

افتخاری درباره مسئولیت نهادهای فرهنگی در زمینه حمایت از تولید آثار هنری درباره پیامبر اکرم(ص) بیان کرد: نهادهای فرهنگی باید در این زمینه نقش هدایت‌گر، حمایتی و نظارتی داشته باشند. نمی‌توان انتظار داشت هنرمند به‌تنهایی همه مسیر تولید یک اثر دینی را طی کند. تولید اثر درباره پیامبر اکرم(ص) نیازمند پژوهش تاریخی، مشاوره دینی، فیلمنامه دقیق، شناخت مخاطب و امکانات مناسب تولید است. بنابراین، مراکز فرهنگی باید زمینه‌ای ایجاد کنند که هنرمندان متخصص و علاقه‌مند بتوانند با استفاده از مشاوره‌های علمی و دینی، آثار ارزشمند تولید کنند. حمایت مالی و اختصاص امتیازات ویژه به طرح‌هایی که در جهت معرفی صحیح پیامبر اکرم(ص) فعالیت می‌کنند، می‌تواند انگیزه هنرمندان را افزایش دهد. در کنار حمایت، نظارت علمی و محتوایی نیز اهمیت دارد. این نظارت نباید به معنای دخالت سلیقه‌ای در فرآیند هنری باشد، بلکه باید کمک کند اثر تولیدشده با مستندات معتبر تاریخی و دینی هماهنگ باشد و از منابع ضعیف یا روایت‌های تحریف‌شده استفاده نکند.

استفاده از منابع معتبر در تولید آثار هنری

وی ادامه داد: مسئله دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، استفاده از منابع معتبر در تولید آثار هنری است. گاهی ممکن است یک روایت تاریخی به دلیل تکرار فراوان، معتبر تصور شود، در حالی که بررسی دقیق منابع نشان می‌دهد آن روایت از پشتوانه کافی برخوردار نیست. وقتی قرار است درباره پیامبر اکرم(ص) اثری برای میلیون‌ها مخاطب تولید شود، کوچکترین خطا می‌تواند در ذهن مخاطب تثبیت شود. به همین دلیل، حضور پژوهشگران، استادان حوزه و دانشگاه و متخصصان تاریخ اسلام در کنار گروه‌های تولید ضروری است. این همکاری باید از مرحله ایده و نگارش فیلمنامه آغاز شود و تا پایان تولید ادامه پیدا کند.

وی افزود: همچنین لازم است بانک‌های اطلاعاتی و پژوهشی قابل‌اعتمادی درباره زندگی پیامبر(ص) ایجاد شود تا هنرمندان برای دسترسی به منابع معتبر با مشکل مواجه نباشند. اگر این زیرساخت فراهم شود، بسیاری از دغدغه‌های موجود درباره تولید آثار هنری دینی نیز کاهش پیدا خواهد کرد و هنرمندان با اطمینان بیشتری وارد این عرصه خواهند شد.

این فعال قرآنی درباره فعالیت رسانه‌های بیگانه برای ارائه تصویری متفاوت از پیامبر اکرم(ص) گفت: دشمنان اسلام در این زمینه بیکار ننشسته‌اند و با برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری گسترده تلاش می‌کنند تصویری مخدوش از اسلام، قرآن و پیامبر اکرم(ص) به مخاطب ارائه دهند. در این میان، رسانه‌های وابسته به جریان‌های صهیونیستی نیز در موارد مختلف از ابزارهای رسانه‌ای و هنری برای ایجاد اسلام‌هراسی و پیامبرهراسی استفاده کرده‌اند. وقتی چنین سرمایه‌گذاری گسترده‌ای انجام می‌شود، نشان می‌دهد که تصویرسازی از پیامبر اکرم(ص) و اسلام در افکار عمومی تا چه اندازه اهمیت دارد. دشمن تلاش می‌کند از طریق تغییر ذائقه مخاطب، انتخاب روایت‌های خاص، برجسته‌کردن نقاط مورد نظر خود و گاه ارائه اطلاعات ناقص، ذهنیت مخاطبان را شکل دهد. در چنین شرایطی، پاسخ ما نباید صرفاً واکنشی باشد. ما باید روایت خودمان را با قدرت، دقت و جذابیت ارائه کنیم. اگر مخاطب به روایت صحیح و هنرمندانه دسترسی داشته باشد، زمینه اثرگذاری روایت‌های تحریف‌شده کاهش پیدا خواهد کرد.

افتخاری افزود: باید در برابر اسلام‌هراسی، پیامبرهراسی، قرآن‌هراسی و شیعه‌هراسی، نوعی مهندسی معکوس فرهنگی انجام دهیم؛ یعنی به‌جای آنکه صرفاً در موضع دفاع قرار بگیریم، از ظرفیت‌های فرهنگی و هنری خود برای معرفی حقیقت استفاده کنیم. برای مثال، اگر دشمن تلاش می‌کند چهره‌ای خشن و دور از اخلاق از اسلام نشان دهد، باید در آثار هنری خود رحمت، محبت، عدالت، مدارا و کرامت انسانی موجود در سیره پیامبر اکرم(ص) را برجسته کنیم. اگر تلاش می‌شود پیامبر(ص) شخصیتی متعلق به یک قوم یا دوره تاریخی خاص معرفی شود، باید نشان دهیم که پیام ایشان مبتنی بر ارزش‌های انسانی و اخلاقی و خطاب آن متوجه همه انسان‌هاست. چنین کاری با شعار و سخنرانی صرف محقق نمی‌شود؛ بلکه باید در قالب داستان، فیلم، تئاتر، انیمیشن، ادبیات و سایر قالب‌هایی که مخاطب امروز با آنها ارتباط برقرار می‌کند، صورت گیرد. هنر می‌تواند مفاهیم عمیق دینی را بدون پیچیدگی و با زبانی جذاب به مخاطب منتقل کند.

طبیعتاً در پرداخت هنری به شخصیت پیامبر اکرم(ص) ملاحظاتی وجود دارد و باید حرمت و جایگاه ایشان به‌طور کامل رعایت شود، اما این ملاحظات نباید بهانه‌ای برای کنار گذاشتن ظرفیت‌های هنر باشد

وی با اشاره به اهمیت روایتگری صحیح در تاریخ اسلام تصریح کرد: یکی از درس‌های مهم تاریخ اسلام، اهمیت روایتگری است. اگر روایت صحیحی از یک حادثه تاریخی وجود نداشته باشد، ممکن است دیگران آن حادثه را به شکل دیگری تعریف کنند و حقیقت به حاشیه برود. نمونه روشن این مسئله را در واقعه کربلا مشاهده می‌کنیم. اگر حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) پس از واقعه عاشورا به روایتگری صحیح نمی‌پرداختند و حقیقت آنچه در کربلا رخ داده بود برای مردم بیان نمی‌شد، امکان داشت روایت دشمن بر افکار عمومی غلبه کند. بنابراین، روایتگری صحیح بخشی از مسئولیت فرهنگی جامعه است. امروز نیز باید نسبت به زندگی و سیره پیامبر اکرم(ص) همین نگاه را داشته باشیم. نباید اجازه دهیم دیگران به جای ما درباره پیامبر(ص) سخن بگویند و تصویری را که خودشان می‌خواهند به مخاطب عرضه کنند. منابع غنی، تاریخ روشن و آموزه‌های ارزشمندی در اختیار داریم و باید بتوانیم این ظرفیت را به زبان هنر و رسانه به جامعه معرفی کنیم.

افتخاری درباره نقش هنرمندان در این عرصه اظهار کرد: هنرمندان می‌توانند این موضوع را به یکی از میدان‌های جدی فعالیت خود تبدیل کنند. البته منظور از فعالیت هنری درباره پیامبر اکرم(ص) تنها ساخت آثار بزرگ و پرهزینه سینمایی نیست. گروه‌های هنری می‌توانند با امکانات موجود، فعالیت خود را از تئاتر، فیلم کوتاه، پویانمایی، نمایش‌های دانشجویی، آثار ادبی و حتی تولیدات فضای مجازی آغاز کنند. مهم این است که یک جریان شکل گیرد و این جریان به فعالیتی مستمر تبدیل شود.

افتخاری ادامه داد: گاهی یک اثر کوتاه و کم‌هزینه می‌تواند تأثیر بیشتری از یک تولید پرهزینه داشته باشد، زیرا با زبان مخاطب خود ارتباط مستقیم برقرار می‌کند. به‌ویژه در آستانه مناسبت‌هایی مانند هفته وحدت و ایام میلاد پیامبر اکرم(ص)، فرصت مناسبی برای شکل‌گیری چنین حرکت‌هایی وجود دارد. هنرمندان می‌توانند از این مناسبت‌ها به‌عنوان نقطه آغاز استفاده کنند و سپس فعالیت خود را در طول سال ادامه دهند.

وی با تأکید بر اینکه هفته وحدت نباید تنها به برنامه‌های مناسبتی محدود شود، گفت: هفته وحدت و ایام میلاد پیامبر اکرم(ص) می‌تواند فرصتی برای توجه جدی‌تر به شخصیت ایشان باشد، اما نباید این موضوع را به چند مراسم و برنامه محدود کنیم. اگر قرار است پیامبر رحمت را به جامعه معرفی کنیم، باید در طول سال برای این هدف برنامه داشته باشیم. جشنواره‌های هنری، مسابقات فیلمنامه‌نویسی، تولید آثار کوتاه، نمایشگاه‌های هنری، برنامه‌های دانشگاهی و حوزوی و حمایت از آثار نمایشی می‌تواند بخشی از این جریان باشد. حتی می‌توان گروه‌های هنری را تشویق کرد که در قالب پروژه‌های مشترک میان حوزه، دانشگاه و مراکز فرهنگی، آثار جدیدی درباره سیره پیامبر(ص) تولید کنند. این همکاری سبب می‌شود هم پشتوانه علمی آثار تقویت شود و هم هنرمندان بتوانند از ظرفیت‌های پژوهشی استفاده کنند. در چنین شرایطی، مناسبت‌های مذهبی از حالت مصرفی و کوتاه‌مدت خارج شده و به فرصتی برای تولید محتوای ماندگار تبدیل می‌شوند.

ضرورت توجه به مخاطب جهانی

این استاد دانشگاه درباره ضرورت توجه به مخاطب جهانی بیان کرد: یکی از نکات مهم این است که پیامبر اکرم(ص) فقط متعلق به مسلمانان نیست، بلکه پیامبر رحمت برای جهانیان است. بنابراین، بخشی از تولیدات هنری ما باید از ابتدا با نگاه بین‌المللی طراحی شود. امروز مخاطب در فضای مجازی با آثار مختلف از سراسر جهان مواجه است و دیگر نمی‌توان با زبان محدود و صرفاً داخلی انتظار داشت تصویر صحیحی از پیامبر(ص) در جهان شکل بگیرد. باید آثاری تولید کنیم که برای مخاطب غیرمسلمان نیز جذاب باشد و او بتواند از طریق آن با اخلاق و سیره پیامبر اکرم(ص) آشنا شود. اگر یک اثر هنری بتواند مفهوم رحمت، بخشش، عدالت، کرامت انسان و احترام به دیگران را به‌درستی منتقل کند، حتی مخاطبی که شناخت قبلی از اسلام ندارد نیز می‌تواند با پیام آن ارتباط برقرار کند. این همان ظرفیتی است که هنر در اختیار ما قرار می‌دهد و باید از آن استفاده کنیم.

افتخاری در پایان تأکید کرد: معرفی پیامبر اکرم(ص) به جهان نیازمند یک حرکت هماهنگ میان حوزه علمیه، دانشگاه، نهادهای فرهنگی، رسانه‌ها و جامعه هنری است. باید از فعالیت‌های پراکنده عبور کنیم و به سمت تولید آثار منسجم و مستمر برویم. همچنین باید به هنرمندان اعتماد کنیم و در عین رعایت ملاحظات دینی و تاریخی، اجازه دهیم خلاقیت‌های هنری خود را به کار گیرند.

وی اظهار کرد: پیامبر اکرم(ص) پیامبر رحمت است و اگر بتوانیم این حقیقت را با زبان هنر به‌درستی روایت کنیم، بسیاری از تبلیغات منفی دشمنان خنثی خواهد شد. امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که به جای واگذارکردن میدان روایت به دیگران، خودمان روایت دقیق، مستند، زیبا و اثرگذار از شخصیت پیامبر(ص) ارائه کنیم. اگر این اتفاق رخ دهد، هنر می‌تواند به یکی از مؤثرترین ابزارهای معرفی پیامبر رحمت به نسل جدید و مخاطبان جهانی تبدیل شود و تصویری واقعی از اسلام، اخلاق نبوی و کرامت انسانی را در برابر روایت‌های تحریف‌شده قرار دهد.