«شناخت دیگری بهجای تعارض» مهمترین راهبرد امام رضا(ع) در مدیریت تفاوتها است
گفتوگو، هنر تبدیل تفاوت به فرصت شناخت است. امام رضا(ع) با الگوی خود، هم در میدان گفتوگو با دیگری(ادیان) و هم در میدان مقابله با «انحرافات پوششی» در دوران عباسی، راهبرد قرآنی «شناخت دیگری بهجای تعارض» را در مدیریت تفاوتها برجسته کردند.
چگونه میتوان در دنیای پر از تفاوتهای مذهبی و فکری، بدون از دست دادن هویت خود، به گفتوگویی سازنده رسید؟ امام رضا(ع) در مناظرات تاریخی خود، الگویی از «گفتوگوی مبتنی بر دانش و احترام» را ارائه دادند که امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم. ایکنا در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین حیدر الشمری، مدرس حوزه علمیه نجف اشرف و استاد دانشگاه امام صادق(ع) عراق، ضمن بررسی شیوه مناظره امام با پیروان ادیان مختلف و استناد ایشان به منابع متقابل، به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه میتوان از تجربه معصوم برای مقابله با نفرتپراکنی و بحرانهای گفتوگوی میانادیانی در جهان امروز بهره جست.»
الشمری: درود و رحمت و برکات خداوند بر شما باد. از انتخاب موضوع این گفتوگوی مهم پیرامون یکی از امامان هدایت(علیهمالسلام) سپاسگزارم. ما بر این باوریم که زندگی و میراث امام علی بن موسی الرضا(ع) نمایانگر مقطعی سرنوشتساز در تاریخ اندیشه اسلامی است؛ چرا که این دوران با گشودگی گسترده نسبت به فرهنگها، ادیان و مکاتب فلسفی گوناگون، و همچنین فعالیتهای چشمگیر در زمینه ترجمه و مناظرات علمی و فکری همراه بود. در چنین فضایی، امام رضا(ع) تفاوت و اختلاف نظر را نه عاملی برای انزوا، بلکه فرصتی برای اثبات قوت استدلال اسلامی، نهادینهسازی فرهنگ گفتوگو و پاسداری از اصالت توأمان وحی الهی و عقل میدانستند.
ایکنا ـ ضمن تشکر از شما برای فرصتی که در اختیار ما قرار دادید، در ابتدا بفرمایید امام رضا(ع) در مناظرات خود با پیروان سایر ادیان برای اثبات حقانیت اسلام، معمولاً چه روشی را به کار میگرفتند؟
یکی از ویژگیهای بارز شیوه مناظره امام رضا(ع) این بود که ایشان بحث را با وادار کردن طرف مقابل به پذیرش باورهای خود آغاز نمیکردند؛ بلکه با هر گروه بر اساس چارچوب فکری و دینی خودشان استدلال میکردند. ایشان در مناظره با پیروان تورات به تورات، و در مناظره با پیروان انجیل به انجیل استناد میجستند و در گفتوگو با طرفداران مکاتب عقلگرا، بر براهین منطقیای تکیه میکردند که عقل خودشان آنها را میپذیرفت. این روش، مصداق بارز کلام خداوند متعال است که میفرماید: «ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ: با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به شیوهای که نیکوتر است، بحث و گفتوگو نما» [سوره نحل: ۱۲۵].
این رویکرد در مناظرات او با «جاثلیق نصرانی»، «رأسالجالوت(از عالمان بزرگ یهودی)»، «عمران صابی(از متکلمان معروف)» و دیگران بهوضوح مشهود است؛ چرا که امام از شناختی گسترده نسبت به باورها و متون مقدس دیگران برخوردار بود. از اینرو، گفتوگوهای او نه بر پایه شعار یا واکنشهای احساسی، بلکه مبتنی بر دانش، استدلالهای منطقی و شناخت طرف مقابل پیش از آغاز مناظره استوار بود.
ایکنا ـ بنابراین با توجه به رویکرد امام رضا(ع) در مناظراتشان، از نظر شما راهکار عملی برای مواجهه با چالشهای «گفتوگوی میانادیانی» در جهان امروز چیست؟
به اعتقاد من، تجربه امام رضا(ع) الگویی جامع به ما ارائه میدهد که میتوان آن را «گفتوگوی مبتنی بر دانش، استدلال و احترام» نامید. مشکل برخی از گفتوگوهای میانادیانی امروزی این است که گاهی به تعارفات صرف دیپلماتیک تقلیل مییابند؛ حال آنکه گفتوگوی حقیقی به معنای حذف تفاوتها نیست، بلکه به معنای مدیریت آنها به شیوهای عقلانی و اخلاقی است. قرآن کریم با این کلام خداوند متعال، شالودهای حیاتی برای این امر بنا نهاده است: «ُقلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ: بگو: ای اهل کتاب، بیایید بر سرِ سخنی عادلانه میان ما و شما توافق کنیم...» [آلعمران: ۶۴].
از سیره امام رضا(ع) میتوان مجموعهای از اصول عملی را استخراج کرد: ضرورت درک حقیقی «دیگری»، بازگشت به مشترکات، تکیه بر استدلال منطقی بهجای اتهامزنی، احترام به کرامت طرف مقابل، و تفکیک میان نقد یک اندیشه و تحقیر صاحب آن اندیشه.
جهان امروز بهویژه در شرایطی که شاهد گسترش نفرتپراکنی، اسلامهراسی و افراطگرایی مذهبی هستیم؛ بیش از هر زمان دیگری به این الگو نیاز دارد. گفتوگوی علمی مطلوب، نه گفتوگویی است که هویتها را در هم میآمیزد و از بین میبرد، بلکه گفتوگویی است که تفاوتها را به فرصتی برای درک متقابل بدل میسازد، نه به بهانهای برای منازعه؛ و این امر با کلام خداوند متعال همسو است که میفرماید: «وهو ما ينسجم مع قوله تعالى: «وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا: و شما را ملتها و قبیلههایی قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید» [سوره حجرات: ۱۳].
ایکنا ـ به درک متقابل میان صاحبان اندیشههای مختلف اعتقادی اشاره کردید، از نظر شما راهکارهای کلیدی برای تقویت همگرایی میان مذاهب اسلامی، آنگونه که در سیره امام رضا(ع) نمود یافته است، کداماند؟
رویکرد امام رضا(ع) در باب همگرایی بر چند رکن استوار است که مهمترین آنها بازگشت مسلمانان به قرآن بهعنوان مرجع نهایی و همچنین تکیه بر ارزشهای مشترک اسلامی است. همگرایی به معنای از میان بردن مذاهب یا واداشتن افراد به دست کشیدن از باورهایشان نیست؛ بلکه بدین معناست که از تبدیل اختلافات علمی، فقهی و کلامی به منازعات اجتماعی، خصومت و گسست در پیکره امت اسلامی جلوگیری شود.
از سیره و منش آن حضرت(ع) در عصر عباسی میتوان راهکارهای متعددی را استخراج کرد: اولویت دادن به مشترکات در برابر موارد اختلافبرانگیز بهویژه قرآن کریم، پیام پیامبر گرامی(ص)، قبله و ارزشهای بنیادین اخلاقی؛ مدیریت اختلافات از طریق آگاهی و استدلال منطقی، چرا که بسیاری از منازعات فرقهای ریشه در جهل متقابل دارند؛ احترام به طرف مقابل در عین اختلاف نظر و پرهیز از توهین به آنان، در راستای فرمان قرآنی «وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ: و به کسانی که غیر از خدا را میخوانند، دشنام ندهید»[انعام: ۱۰۸]؛ و تفکیک میان اختلاف نظر علمی و منازعه سیاسی، با توجه به اینکه بسیاری از اختلافات بهظاهر فرقهای، در واقع بهرهبرداری سیاسی از دین و مذهب هستند.
ایکنا ـ شما به این مطلب اشاره کردید که بسیاری از منازعات فرقهای ریشه در جهل متقابل دارند، مناظرات امام رضا(ع) با پیروان دیگر ادیان و مذاهب، چه نقشی در ترویج مکتب تشیع و شکلگیری تمدن اسلامی ایفا کرد؟
اهمیت مناظرات امام رضا(ع) در این است که جایگاه مکتب اهل بیت(ع) را از حضوری صرفاً دینی و اجتماعی، به حضوری فکری و گسترده در سپهر اندیشه اسلامی ارتقا داد. آن حضرت از طریق این مناظرات نشان داد که مکتب اهل بیت(ع) تنها با عواطف و وفاداری تعریف نمیشود، بلکه مکتبی مبتنی بر عقل، استدلال و دانش است. مناظرات ایشان با عالمان دینی و نمایندگان جریانهای فکری گوناگون، موجب شد تا آن حضرت به عنوان مرجعی علمی و فکری معرفی شوند که قادر به تعامل با مسلمانان و غیرمسلمانان است و میتواند با متکلمان، فیلسوفان و دانشمندان مکاتب مختلف به گفتوگو بپردازد.
این امر برای شکلگیری تمدن، حیاتی است؛ زیرا تمدن تنها بر پایه قدرت مادی بنا نمیشود، بلکه بر ظرفیت تولید دانش، مدیریت تنوع و پاسخگویی به پرسشهای بنیادین پیش روی بشریت نیز استوار است. از این رو، حضور علمی امام رضا(ع) به تثبیت جایگاه «مکتب اهل بیت(ع)» در فضای فکری جهان اسلام و تقویت نقش عقل، مناظره و استدلال عقلی در فرهنگ اسلامی کمک شایانی کرد.
ایکنا ـ همانطور که در سیره رضوی اشاره شده است، انحراف در «پوشش دین» در زمان امام رضا(ع) تنها یک مفهوم انتزاعی نبود، بلکه یک واقعیت سیاسی ـ اجتماعی بود. در آن دوران، حاکمیت عباسی تلاش میکرد با استفاده از جایگاه معصوم، به خود «مشروعیت الهی» ببخشد. بهعنوان آخرین سؤال بفرمایید امام رضا(ع) برای مقابله با نفاق افراطگرایانه و انحرافات فکری در جامعه، چه روشهایی را به کار گرفتند؟
امام رضا(ع) در دو سطح مکمل با انحرافات مقابله کردند: سطح فکری و سطح سیاسی ـ اخلاقی.
در سطح فکری، ایشان با تکیه بر استدلال، ارائه شواهد و آموزش، به اصلاح باورهای نادرست پرداختند و هرگز اتهاماتی همچون ارتداد یا خیانت را جایگزین دانش و آگاهی نکردند؛ بدین ترتیب، مناظره به ابزاری برای آشکار ساختن کاستیهای فکری و بازسازی آگاهی تبدیل شد. در سطح سیاسی، تجربه ایشان در ماجرای ولایتعهدی، نشاندهنده درک عمیقشان از پیچیدگیهای قدرت و تلاشها برای بهرهبرداری ابزاری از نمادهای دینی است؛ ایشان با نهایت احتیاط در فضای سیاسی حرکت کردند، استقلال هویت و مواضع خود را حفظ نمودند و هرگز اجازه ندادند که جایگاه دینیشان به پوششی برای اعطای مشروعیت مطلق به حاکمیت وقت بدل شود.
این امر درسی حیاتی به دست میدهد: خطرناکترین نوع انحراف، آن نیست که آشکارا خود را نمایان میسازد، بلکه انحرافی است که در پوشش دین، حقیقت و مصلحت عمومی پنهان میشود. از این رو، رویارویی رهبریشده توسط امام رضا(ع) بر پایه آگاهیبخشی استوار بود؛ چرا که گمراه کردن جامعهای آگاه با شعارها، دشوار است.
امام همچنین با رویکردی مبتنی بر دانش و گفتوگو که در دنیای امروز ما امری حیاتی است؛ به مقابله با افراطگرایی پرداخت. افراطگرایی را نمیتوان تنها با تدابیر امنیتی شکست داد؛ بلکه باید در سطوح دانش، اندیشه و اخلاق بر آن غلبه کرد. اگر به فضای فکری پرورشدهنده افراطگرایی نپردازیم، ممکن است تنها به درمان علائم آن بسنده کنیم، حال آنکه ریشههای آن همچنان قادر به بازتولید دوباره آن خواهند بود.
بنابراین، میتوان از مکتب امام رضا(ع) الگویی سهگانه و منسجم برای مقابله با انحراف استخراج کرد: دانش در برابر جهل، گفتوگو در برابر نابردباری، و آگاهی در برابر اطلاعات نادرست.
انتهای پیام
