ادب؛ سرمایه‌ جاودان برای جوانان امروز و والدین فردا

به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌احمد پناهی، دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

جوانی، بهار هستی و فصل شکفتن انسان است؛ دلی تازه و مشتاق و جانی چون نهالی نورسته، آماده برای بالندگی. اما هیچ بهاری بی‌آب ادب، بهار نیست و هیچ نهالی بی‌مایه متانت، به بار نمی‌نشیند. چه خوش گفتند که «ادب، زیور جوانی و سپر پیری است»؛ هر که در جوانی خویش را به ادب بیاراید، در پیری تاج وقار بر سر خواهد نهاد.

ادب، نشان خرد است و نادانی را با شور جوانی پیوندی نیست. جوان مؤدب، پیش از گفتار می‌اندیشد و پیش از سخن، نیک می‌سنجد. او می‌داند که سخن، چون تیری از کمان زبان رها شده، بازنمی‌گردد؛ از این‌رو، در دفتر گفتار، جز حکمت نگارد.

متانت نیز آرامش جان و فرو نشاندن طوفان هوس‌ها و راندن کشتی وجود از گرداب شتاب و غرور است. جوان متین، نه از خشم سخن می‌راند و نه به تندی رفتار می‌کند؛ سنگینی سلوکش، چون حرمت کوه است، که نه به باد کین می‌لرزد و نه به جولان خودپسندی برمی‌خیزد.

قرآن کریم والاترین الگوی ادب را در داستان جوانانی به تصویر می‌کشد که در برابر ستم ایستادند و گفتند: «پروردگار ما، خدای آسمان‌ها و زمین است.» ادبی که از تواضع در برابر حق سرچشمه گیرد، نه زبونی است و نه سکوت بزدلانه؛ بلکه عزتی است که در حلم، استوار می‌ماند.

بنا به فرموده یکی از ائمه معصومین(ع) «ادب فرزند، از مال و دارایی او بهتر است.» این کلام ژرف، نشان می‌دهد که ادب، سرمایه‌ای پایدار و میراثی جاودان است. جوانی که به ادب آراسته شود، علمش را زینت می‌بخشد و عملش را استحکام می‌بخشد.

آثار ادب در جوانی، بسی ژرف و گسترده است. نخست محبوبیت دل‌ها و گشایش مسیرها را فراهم می‌آورد؛ دوم از لغزش‌های زبان و دام‌های نادانی بازمی‌دارد؛ سوم زمینه پذیرش تذکر و تربیت را در دل پدید می‌آورد و از همه مهمتر، جوان را برای مسئولیت بزرگ والد بودن آماده می‌سازد؛ زیرا آنکه خود به متانت نرسیده، چگونه می‌تواند سرمشق اخلاق برای فرزندان خویش باشد؟

پس ای جوان نیک‌فرجام، بدان که هر دم که در برابر خشم، صبر پیشه می‌کنی، هر گاه که زبان از گناه گفتار بازمی‌کشی و هر بار که با مهربانی به فرودستان می‌نگری، گوهری در گنجینه شخصیت خویش می‌نهی که گردش روزگار نتواند رباید.

ادب، ثمره خویشتنداری است و متانت، نشان بلوغ روح. جوانی که این دو را شعار جان کند، نخستین گام مردانگی و نخستین پله تقرب به خداوند کریم را پیموده است.