«طلوع ماه»؛ روایتی مردمی برای ساختن حافظه تصویری تاریخ
پویش عکس و فیلم موبایلی «طلوع ماه» با تکیه بر ظرفیت مردم و هنرمندان جوان، فرصتی برای ثبت تصویری یک رویداد و روایت آن از زاویههای متنوع فراهم کرد؛ روایتی که به باور داوران این پویش، میتواند در گذر زمان از یک مجموعه عکس و فیلم فراتر رفته و به بخشی از حافظه تاریخی جامعه تبدیل شود.
به گزارش ایکنا، تصویر در جهان امروز تنها وسیلهای برای ثبت یک لحظه یا نگهداری خاطره شخصی نیست، بلکه به یکی از مهمترین ابزارهای ثبت تحولات اجتماعی و فرهنگی تبدیل شده است. گسترش تلفنهای همراه و دسترسی عمومی به دوربینهای باکیفیت، امکان ثبت رویدادها را از انحصار عکاسان و فیلمسازان حرفهای خارج کرده و به بخش بزرگی از مردم سپرده است. در چنین شرایطی، هر شهروند میتواند شاهد تصویری یک اتفاق باشد و قاب ثبتشده او، در صورت نگهداری و روایت درست، در سالهای آینده به بخشی از حافظه جمعی جامعه تبدیل شود.
پویش عکس و فیلم موبایلی «طلوع ماه» نیز در چنین بستری شکل گرفته است؛ حرکتی برای گردآوری نگاههای مختلف به یک رویداد و فراهم کردن زمینهای برای روایت آن از زاویه دید مردم و هنرمندان. اهمیت این رویکرد تنها در تولید چند عکس یا فیلم خلاصه نمیشود، بلکه در مجموعه تصاویری است که میتوانند فضای اجتماعی، احساسات عمومی، آیینها، چهرهها و جزئیات یک دوره را برای آینده حفظ کنند. در این میان، نگاه داوران و فیلمسازان حاضر در این پویش نیز بر یک نکته مشترک استوار است: اگر رخدادهای مهم امروز ثبت و روایت نشوند، بخشهایی از تاریخ اجتماعی فردا ممکن است برای همیشه از دست برود.
ثبت رویدادهای مهم، بخشی از تاریخ یک ملت
منوچهر محمدی، تهیهکننده سینما و داور بخش فیلم پویش ملی «طلوع ماه»، درباره اهمیت ثبت و روایت اتفاقات مهم تاریخی گفت: در تاریخ هر ملتی اتفاقات خاصی رخ میدهد که ثبت و ضبط آنها اهمیت زیادی دارد. اگر این رخدادها به درستی روایت شوند، در سالهای آینده میتوانند مورد استفاده و بهرهبرداری قرار گیرند و به بخشی از تاریخ آن ملت تبدیل شوند. هر جامعه در مقاطعی با رخدادهایی مواجه میشود که تکرار آنها چندان محتمل نیست و همین ویژگی، ضرورت ثبت دقیق آنها را دوچندان میکند.
وی درباره ظرفیت نهادهای فرهنگی برای مشارکت دادن نسل جوان در این زمینه اظهار کرد: مجموعههایی مانند انجمن سینمای جوانان ایران و تشکیلات مشابه میتوانند بستر مناسبی برای درگیر کردن نسل جوان با موضوعات مهم اجتماعی و تاریخی فراهم کنند. جوانانی که در چنین فرآیندی حضور پیدا میکنند، میتوانند یک رخداد واحد را با نگاه و زبان خود روایت کنند و از این طریق، به شکلگیری مجموعهای متنوع از روایتهای تصویری کمک کنند.
این تهیهکننده سینما با اشاره به تکرارنشدنی بودن برخی رویدادهای تاریخی گفت: برخی اتفاقات ممکن است هر چند دهه یکبار رخ دهند و در نتیجه، فرصتی دوباره برای ثبت همان شرایط و همان فضای اجتماعی وجود نداشته باشد. بنابراین، ثبت تصاویر و روایتهای مربوط به این وقایع باید در همان زمان مورد توجه قرار گیرد.
وی برگزاری پویشهایی مانند «طلوع ماه» را اقدامی مثبت دانست و ادامه داد: چنین حرکتهایی میتوانند جوانان را به سمت مشاهده دقیقتر محیط پیرامون خود سوق دهند و این نگاه را ایجاد کنند که هر اتفاق مهم، علاوه بر ارزش خبری، میتواند موضوعی برای روایت هنری و ثبت تاریخی باشد.
محمدی در پایان تصریح کرد: فیلمساز جوان تنها تولیدکننده یک اثر هنری نیست، بلکه شاهدی است که میتواند بخشی از تجربه یک نسل را ثبت کند. تفاوت نگاه افراد مختلف نیز باعث میشود یک رخداد واحد، روایتهای متعددی پیدا کند و همین تنوع در آینده به شناخت دقیقتر آن دوره کمک خواهد کرد.
جزئیات زندگی مردم، بخشی از حافظه تاریخی است
حسین دارابی، تهیهکننده و فیلمساز و داور پویش «طلوع ماه»، درباره اهمیت ثبت تصویری رخدادهای بزرگ اجتماعی و ملی گفت: در چنین شرایطی، تنها اصل یک اتفاق نیست که اهمیت دارد، بلکه جزئیات پیرامون آن نیز میتواند در آینده به اسناد ارزشمند تاریخی تبدیل شود. آنچه در شهرهای مختلف اتفاق میافتد، نحوه حضور و واکنش مردم، شیوه عزاداری، آیینها و مراسم، نوع پوشش، فضاهای نمادین و حتی تفاوت میان مراسمی که در ساعات مختلف روز برگزار میشود، همگی میتوانند اطلاعات مهمی درباره یک دوره در اختیار نسلهای بعد قرار دهند.
دارابی با تأکید بر ظرفیت تصویر برای ثبت این جزئیات اظهار کرد: تصویر میتواند بسیاری از جزئیاتی را ثبت کند که شاید در گزارشهای خبری یا روایتهای رسمی کمتر دیده شوند. به همین دلیل، مجموعهای از تصاویر ثبتشده از زوایای مختلف میتواند ارزش مستند و تاریخی قابل توجهی داشته باشد.
این فیلمساز با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در زمینه مستندسازی رویدادهای تاریخی گفت: در بسیاری از کشورها، بهویژه در زمینه مستندهای مربوط به جنگهای جهانی و دیگر رویدادهای مهم، تصاویر فراوانی از زوایای گوناگون باقی مانده است که امروز به اسناد تاریخی تبدیل شدهاند. همه این تصاویر لزوماً توسط فیلمسازان حرفهای ثبت نشدهاند. گاهی ارزش یک تصویر در کیفیت فنی یا ساختار هنری آن نیست، بلکه در این است که واقعیتی را در یک زمان مشخص ثبت کرده و اجازه داده است بخشی از حافظه جمعی از بین نرود. درضمن جامعه ایران باید ظرفیتهای موجود برای ثبت تصویری رویدادهای مهم را بیشتر مورد استفاده قرار دهد.
وی ایده پویش «طلوع ماه» را از همین منظر قابل توجه دانست و اظهار کرد: دعوت از فیلمسازان جوان برای اینکه یک رویداد را از زاویه نگاه خود ثبت کنند، میتواند زمینه شکلگیری روایتهایی متفاوت را فراهم کند. هر فیلمساز میتواند به بخشی از اتفاق توجه کند که شاید برای دیگری در اولویت نباشد.
دارابی درباره شرایط شکلگیری این پویش نیز گفت: این برنامه در مدت زمانی محدود و در شرایطی خاص شکل گرفته و طبیعتاً فرصت برنامهریزی گسترده برای آن وجود نداشته است. با این حال، همین تجربه میتواند مبنایی برای برنامهریزیهای دقیقتر در آینده قرار گیرد.
وی حمایت بیشتر از فیلمسازان جوان در استانهای مختلف را یکی از زمینههای مهم برای ادامه این مسیر دانست و بیان کرد: کشور تنها به تهران یا چند مرکز فرهنگی محدود نمیشود و در نقاط مختلف ایران، تجربههای اجتماعی متفاوتی جریان دارد که میتوانند موضوع فیلمهای کوتاه تأثیرگذار قرار گیرند. حوادث و شرایطی که طی سالهای اخیر در کشور رخ داده، ظرفیتهای متعددی برای تولید فیلمهای کوتاه داشتهاند. در بسیاری از استانها اتفاقاتی شکل گرفته که اگر توسط فیلمسازان همان مناطق ثبت میشد، میتوانست روایتهایی نزدیکتر به تجربه واقعی مردم ایجاد کند.
دارابی در پایان تأکید کرد: پویشهایی مانند «طلوع ماه» میتوانند به الگویی برای طراحی رویدادهای مستمر تبدیل شوند؛ رویدادهایی که علاوه بر کشف استعدادهای جوان، شبکهای از روایتگران تصویری را در سراسر کشور فعال کنند.
میراث تصویری امروز برای آیندگان
محمدرضا خردمندان، فیلمساز و داور پویش «طلوع ماه»، درباره اهمیت ثبت هنرمندانه رویدادهای تاریخی بیان کرد: برخی اتفاقات اجتماعی در دورههای کوتاه تکرار نمیشوند. به همین دلیل، جامعه باید از همان زمان وقوع چنین رویدادهایی به فکر ثبت هنری آنها باشد. ممکن است سالها یا حتی دههها طول بکشد تا یک جامعه با رخدادی مواجه شود که ارزش ماندگاری تاریخی داشته باشد. وقتی چنین اتفاقی رخ میدهد، ثبت آن تنها وظیفه رسانههای خبری نیست و نهادهای فرهنگی و هنری نیز باید سهم خود را در این فرآیند ایفا کنند.
وی با تفکیک میان ثبت خبری و ثبت هنرمندانه اظهار کرد: رسانهها میتوانند خبر یک اتفاق را منتشر کنند، زمان و مکان آن را مشخص کنند و اطلاعات اولیه را در اختیار مخاطب قرار دهند، اما هنر میتواند لایههای دیگری از همان واقعه را ثبت کند؛ لایههایی مانند احساس، فضای انسانی، تأثیرات اجتماعی و تجربه فردی مردم.
این فیلمساز بر استمرار این رویکرد تأکید کرد و افزود: نباید ثبت هنرمندانه رویدادها تنها به یک برنامه یا یک پویش محدود شود. اگر این روند در مواجهه با اتفاقات مهم مختلف ادامه پیدا کند، به مرور جامعه هنری نیز یاد میگیرد که چگونه وقایع را از منظر هنر روایت کند. هر رخداد میتواند به فرصتی برای تولید اثر تبدیل شود و مجموعهای از آثار در طول زمان شکل بگیرد که در کنار اسناد خبری و رسمی، تصویری انسانیتر و متنوعتر از تاریخ معاصر ارائه کند.
خردمندان این روند را «حرکتی تکاملبخش» دانست و گفت: هر تجربه میتواند زمینهساز تجربه بعدی باشد. فیلمسازان با مشاهده آثار قبلی، شناخت بیشتری از شیوههای روایت پیدا میکنند و به تدریج نگاههای تازهتری نسبت به ثبت وقایع شکل میگیرد.
وی درباره ارزش این آثار برای نسلهای آینده اظهار کرد: نسلی که امروز مشغول ثبت اتفاقات است، شاید مخاطب اصلی آثار خود نباشد، اما نسلهای آینده میتوانند از این تصاویر و فیلمها برای شناخت زمانه ما استفاده کنند. ثبت هنرمندانه وقایع در نهایت به نفع آیندگان خواهد بود؛ کسانی که قرار است از دوره تاریخی ما میراثی دریافت کنند و برای شناخت آن، علاوه بر کتابها و اسناد رسمی، به آثار هنری نیز رجوع خواهند کرد.
اگر تصویر تاریخ خود را نسازیم، دیگران روایتش میکنند
سیفالله صمدیان، عضو هیئت انتخاب و داور بخش عکس پویش «طلوع ماه»، درباره جایگاه تصویر در ثبت و روایت تاریخ بیان کرد: تاریخ یک جامعه تنها با کلام ساخته نمیشود و تصویر نیز نقشی تعیینکننده در شکل دادن به برداشت نسلهای بعد از یک دوره تاریخی دارد.
وی با اشاره به جایگاه عکاسی در جهان اظهار کرد: پیدایش عکاسی نقطه عطفی در شیوه ثبت وقایع بود. عکاسی از همان آغاز توانست بخشی از واقعیت را به شکلی مستقیم ثبت کند و به یکی از ابزارهای مهم برای نگهداری خاطره تاریخی تبدیل شود.
صمدیان تأکید کرد: تصویر قدرتی دارد که نمیتوان آن را نادیده گرفت. اگر جامعهای تصویر تاریخ خود را تولید نکند، این امکان وجود دارد که دیگران آن واقعه را از نگاه خود ثبت و روایت کنند. در چنین شرایطی، تصویری که به نسلهای آینده میرسد، ممکن است با واقعیت انسانی و اجتماعی آن اتفاق فاصله داشته باشد.
این عکاس درباره اهمیت نگاه عکاس و فیلمساز بیان کرد: مسئله تنها ثبت یک اتفاق نیست، بلکه نوع نگاه به آن اتفاق نیز اهمیت دارد. عکاس و فیلمساز با انتخاب سوژه، قاب، زمان و زاویه دید، بخشی از واقعیت را برای آینده حفظ میکند.
وی بر جنبه انسانی تصویر نیز تأکید کرد و گفت: یک تصویر تاریخی اگر بتواند احساس و تجربه انسانهای حاضر در یک رویداد را منتقل کند، ارزش بیشتری برای نسلهای بعد خواهد داشت؛ زیرا مخاطب آینده تنها با یک اتفاق تاریخی مواجه نمیشود، بلکه میتواند تا اندازهای حالوهوای انسانهایی را که آن واقعه را تجربه کردهاند نیز درک کند.
این عکاس مسئولیت عکاس و فیلمساز را فراتر از خلق یک اثر هنری دانست و اظهار کرد: تصویری که امروز تولید میشود میتواند در آینده بخشی از حافظه تاریخی جامعه باشد و به همین دلیل، تولیدکننده تصویر در برابر آیندگان نیز مسئولیت دارد.
صمدیان با اشاره به گسترش تلفنهای همراه گفت: امروز دیگر تنها عکاسان حرفهای نیستند که امکان ثبت یک لحظه تاریخی را دارند. مردم عادی نیز میتوانند در جریان یک اتفاق، تصاویری ثبت کنند که بعدها ارزش تاریخی پیدا کند. پویشهای مردمی میتوانند نقش واسط را ایفا کنند؛ یعنی تصاویر پراکندهای را که توسط افراد مختلف ثبت میشوند، گردآوری و در قالب یک مجموعه منسجم حفظ کنند. چنین مجموعهای میتواند در آینده تصویری چندوجهی از یک رویداد ارائه دهد. جامعهای که بتواند تجربه خود را با زبان تصویر ثبت کند، امکان بیشتری برای انتقال روایت خود به نسلهای آینده خواهد داشت.
مردم، راویان حافظه تصویری جامعه
حافظ احمدی، عکاس و عضو هیئت انتخاب و داور پویش «طلوع ماه»، درباره نقش مردم در ثبت یک رویداد گفت: دعوت مردم برای مشارکت در چنین پویشهایی، علاوه بر ایجاد حس همراهی، امکان جمعآوری مجموعهای از تصاویر را فراهم میکند که میتواند در آینده ارزش تاریخی پیدا کند.
وی درباره ویژگی یک تصویر ماندگار اظهار کرد: عکس زمانی ارزش بیشتری پیدا میکند که تنها یک تصویر یادگاری نباشد و ایده یا نگاهی پشت آن وجود داشته باشد. بخشی از تصاویر ثبتشده در این پویش توانستهاند فراتر از یک ثبت ساده عمل کنند و حس مردم نسبت به یک اتفاق و شرایط پیرامون آن را منتقل کنند.
این عکاس تأکید کرد: کیفیت یک تصویر تنها به ویژگیهای فنی آن وابسته نیست. ممکن است تصویری با تجهیزات حرفهای ثبت نشده باشد، اما به دلیل لحظه مناسب، نگاه انسانی یا توانایی انتقال احساس، ارزش روایی بالایی پیدا کند.
وی حضور گسترده مردم در ثبت تصاویر را نشانهای از افزایش سواد تصویری جامعه دانست و گفت: مردم امروز بیش از گذشته میدانند که تصویر میتواند حامل پیام باشد و تنها برای ثبت یک خاطره شخصی مورد استفاده قرار نگیرد. تلفن همراه این امکان را فراهم کرده است که افراد مختلف بتوانند در لحظه وقوع یک اتفاق، از زاویه دید خود تصویری ثبت کنند. هر کدام از این تصاویر میتواند بخشی از یک روایت بزرگتر باشد.
احمدی جمعآوری این تصاویر را اتفاقی ارزشمند دانست و اظهار کرد: تصاویر مردمی معمولاً از زاویههای متفاوتی ثبت میشوند و همین تفاوت میتواند به غنای آرشیو نهایی کمک کند. ممکن است یک فرد بر چهره مردم تمرکز کند، فرد دیگری فضای یک خیابان را ثبت کند و دیگری به یک نشانه یا جزئیات کوچک توجه داشته باشد. در کنار هم قرار گرفتن این تصاویر، امکان بازسازی فضای یک دوره را فراهم میکند. نسل آینده میتواند از طریق چنین آرشیوی، نه تنها اصل یک رویداد، بلکه نحوه مواجهه مردم با آن را نیز مشاهده کند.
این داور پویش «طلوع ماه» تأکید کرد: نتیجه چنین حرکتی را نباید صرفاً در انتخاب چند اثر برگزیده جستوجو کرد. بخش مهمتر، مجموعهای است که از مشارکت مردم شکل گرفته و میتواند در آینده به عنوان بخشی از حافظه تصویری جامعه مورد استفاده قرار گیرد. یک آرشیو مردمی میتواند تصویری متفاوت از آرشیوهای رسمی ارائه دهد. در اینجا، مردم از جایگاه تجربه شخصی خود به یک رخداد نگاه کردهاند و همین مسئله باعث میشود آثار، وجوهی از یک اتفاق را ثبت کنند که شاید در روایتهای رسمی کمتر دیده شود.
احمدی در پایان این گزارش اظهار کرد: پویش «طلوع ماه» را میتوان تجربهای در مسیر ایجاد یک آرشیو زنده و مردمی دانست؛ آرشیوی که ارزش آن با گذشت زمان بیشتر خواهد شد. تصاویر امروز شاید برای مخاطب امروز آشنا باشند، اما در آینده میتوانند اطلاعاتی درباره سبک زندگی، فضای اجتماعی، احساسات عمومی و نگاه مردم به یک دوره در اختیار پژوهشگران و مخاطبان قرار دهند.
انتهای پیام
