«تفسیر حکیم» چگونه پدید آمد؛ ناگفته‌هایی از سلوک علمی استاد انصاریان + فیلم

حجت‌الاسلام‌ والمسلمین حسین انصاریان برای عموم جامعه ایرانی با وعظ دلنشین و دستگیری‌های اخلاقی و اجتماعی نام آشناست؛ اما در ورای این چهره آشنای خطابه، شخصیتی پژوهشگر، پرکار و مسلط بر معارف اسلامی زیست می‌کند که خلوت خود را با نگارش صدها مجلد اثر علمی پیوند زده است. یکی از برجسته‌ترین فرازهای این زیست علمی، مواجهه بی‌واسطه و ژرف ایشان با کلام‌الله مجید است که نخست در قالب «ترجمه قرآن کریم» و در هیئت پروژه‌ای سترگ با عنوان «تفسیر حکیم» به بار نشست. تفسیری که از سویی ریشه در سال‌ها تلمّذ نزد استوانه‌های فقهی حوزه علمیه دارد و از سوی دیگر، حاصل همنشینی و شناخت بی‌واسطه ایشان از تمامی لایه‌ها و اصناف جامعه دارد.

خبرگزاری ایکنا به انگیزه انتشار مجلدات این تفسیر، به سراغ استاد حسین انصاریان رفته است تا دغدغه‌های مفسرانه و سیرِ نگارش دست‌نویس‌های این اثر چندده‌جلدی را از زبان ایشان جویا شود؛ روایتی دست‌اول از روزهایی که با توصیه اکید استادشان، مرحوم آیت‌الله‌العظمی فاضل لنکرانی آغاز شد و اکنون در قامت یک میراث مکتوب پیش روی علاقه‌مندان به معارف قرآن قرار دارد.

ایکنا - استاد گرامی سپاس از فرصتی که در اختیار خبرگزاری قرآن قرار دادید، لطفا در آغاز سخن از چگونگی نگارش تفسیر حکیم برایمان بفرمایید.

مرحوم آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی، چندین سال استاد من در حوزه علمیه بودند. بخش عمده‌ای از دروس سطح عمومی را نزد ایشان سپری کردم. به دلیل رابطه استاد و شاگردی، حتی پس از انتقال من به تهران، همچنان با ایشان در ارتباط بودم و از قم به تهران می‌آمدم تا به ایشان خدمت کنم. ایشان یک بار در کلام خود به من فرمودند که از طریق تلویزیون منبرهای مرا گوش می‌دهد و نکاتی را مطرح کردم که ایشان فرمودند: «آیاتی را که در منبر مطرح می‌کنی، استفاده‌های بسیار خوبی از آیات قرآن داری و نکات جالبی را از دل آیات بیرون می‌کشی.» ایشان در ادامه، توصیه‌ای بسیار ارزشمند به من کردند و فرمودند: این دقایقی را که از آیات استخراج می‌کنی، بنویس؛ آن‌ها را با خود نبر و در درون خودت حبس نکن، تا پس از رحلت تو، این نکات نزد کسی باقی بماند.» ایشان خود نیز در زمینه تفسیر قرآن کریم فعالیت کرده بودند، اما در مرتبه‌ای دیگر به من توصیه فرمودند: «این کار را فقط به صورت شفاهی انجام نده؛ بنشین و از ابتدای قرآن مجید شروع به تفسیر کن. از آنجا که ایشان استاد من بودند، امرشان برای من بسیار مهم و واجب بود.

ایکنا- تفسیر حکیم حاصل چندین سال کار مستمر شماست؛ چه پرسش یا نیازی در فضای تفسیری معاصر انگیزه اصلی شما برای آغاز این پروژه بود؟

کار تفسیر حکیم را از روز سیزدهم فرودین ماه آغاز کردم. در حالی که دیگران مشغول فعالیت‌های دیگر بودند، من در اتاق خود به تنهایی نشستم و کار را شروع کردم و کار تفسیر دقیقاً ۱۳ سال زمان برد و روز سیزدهم فروردین هم به پایان رسید که تجربه بسیار جالبی بود. در طول این مدت، تنها فعالیت دیگری که انجام دادم، انجام مأموریتی بود که حوزه به من پیشنهاد داد ترجمه کتاب «اصول کافی». در ابتدا با احتیاط برخورد کردم و عرض کردم که استخراج روایات و دستیابی به حقایق آن، کار بسیار دشواری است و فکر نمی‌کنم از عهده ترجمه اصول کافی بربیایم. اما به دلیل سوابق من در ترجمه آثار مختلف، ایشان فرمودند که دست من در ترجمه روان توانمند است و به من یادآور شدند که اگرچه ترجمه‌ای در قرن یازدهم بر اصول کافی وجود دارد که درست است، اما انشاء و سبک نگارش آن مربوط به قرن دوازدهم است. من این مسئولیت را پذیرفتم. ترجمه و تفسیر اصول برای من بسیار مفید بود و این اثر تاکنون نزدیک به ۵ بار به چاپ رسیده است.

پس از اتمام کار اصول، دوباره به کار بر قرآن بازگشتم. اکنون چهار سال است که پروژه تفسیر من در جریان است و با طرحی که برای چاپ در نظر گرفته شده، در حال انتشار است. هر جلد از این تفسیر تقریباً بین ۶۰۰ تا ۷۰۰ صفحه است و در مجموع حدود ۴۰ جلد خواهد بود. در حال حاضر ۲۱ جلد چاپ شده است؛ سه جلد دیگر نیز آماده چاپ است که مجموعاً می‌شود ۲۴ جلد و باقی آثار نیز در دست تکمیل است. در این مسیر، افرادی وارد شده‌اند که هم دارای مدارک علمی بالا هستند و هم در جلساتی با من هماهنگ می‌شوند؛ گاهی مطرح می‌کنند که این آیه نیاز به شرح بیشتری دارد و من نیز با اشتیاق می‌پذیرم، تا یا خود شرح را اضافه کنم یا با همکاری آن‌ها، بر دقت کار افزوده شود.‌ باید تأکید کنم که تمام این آثار، از جمله این تفسیر و همچنین ۳۰۰ جلد کتاب دیگری که نوشته و منتشر کرده‌ام، همگی در خلوت و بدون کمک هیچ‌کس نوشته شده‌اند.

ایکنا- از زمان انتشار مجلدات تفسیر حکیم، مهم‌ترین بازخوردها و دیدگاه‌هایی که از سوی صاحب‌نظران و مخاطبان دریافت کرده‌اید، چه بوده است؟

این تفسیر چنان مورد توجه قرار گرفته که حتی از ترکیه نیز مخاطب داشته است؛ علمای ترکیه گفته‌اند که اکنون بسیاری از خطبه‌های نماز جمعه و منبرهایشان را براساس این تفسیر تنظیم می‌کنند. در حوزه تفسیر و شناخت تفاسیر، معتقدم افراد کم‌نمونه‌ای وجود دارند؛ از جمله حجت‌الاسلام مهدوی‌راد که از روحانیون قم و اهل نیشابور هستند و همگان ایشان را می‌پذیرند. من یک بار در بزرگداشتی که برای من برگزار شده بود، برای دیدار ایشان رفتم و ایشان سخنرانی بسیار عالمانه و فوق‌العاده‌ای داشتند. ایشان در گفت‌وگو با من فرمودند که ۳۰۰ دوره تفسیر دارند و افزودند: اگر در میان شیعیان کسی بتواند تفسیری قابل قبول ارائه دهد که تمام جوانب در آن رعایت شده باشد، من منتظر او هستم. ایشان همچنین ابراز امیدواری کردند که تفسیر حکیم چنین است و اگر بودجه‌ای مناسب دستگیرشان شود، قصد دارند تفسیر را به زبان‌های عربی، مالیایی و انگلیسی نیز عرضه کنند.

در حال حاضر، تمامی دست‌نویس‌های تفسیر من و همچنین دست‌نویس‌های آن ۳۰۰ جلد کتاب دیگر، در دارالعرفان قم به صورت جلدشده نگهداری می‌شود و حتی یک قلم‌خوردگی نیز در آن‌ها نیست؛ زیرا من تمام مطالب را از ابتدا به صورت پاک‌نویس می‌نویسم. شنیده‌ام که کارشناسان دارالعرفان گفته‌اند دست‌نویس‌های من با ماشین‌های مدرن جلد شده و حجم آن‌ها بسیار زیاد است؛ تا جایی که گفته‌اند بیشترین حجم دست‌نویس متعلق به دانشمند روسی به نام چخوف، با ۶۳ هزار صفحه بوده است. اما من به لطف خدا و زیر سایه محبت اهل‌ بیت(ع)، اکنون ۲۳۰ هزار صفحه دست‌نویس بدون قلم‌خوردگی دارم.

نخستین آیه‌ای که هنگام شروع تفسیر قرآن به من الهام شد، این آیه بود که خداوند می‌فرماید: من این قرآن را نازل کردم تا برای عموم مردم حقایق را روشن کند. تأکید دارم که این آیه می‌فرماید: برای همه مردم و نه برای گروهی خاص. از همین رو، من در تفسیر خود، ترکیبی از روایات، مباحث اخلاقی، اجتماعی، انسانی و آموزه‌های لقمان حکیم را به کار گرفته‌ام؛ چرا که نقل شده است: ادب از که آموختی گفت از بی‌ادبان. امیر المؤمنین(ع) امام مجتبی(ع) می‌فرمایند: «می‌خواهم از گذشتگان برایت سخن بگویم، به‌ گونه‌ای که گویی خود در میان آنان زیسته‌ام و بزرگ شده‌ام.» بخش عمده‌ای از خطبه‌های نهج‌البلاغه نیز ناظر به وضعیت جامعه در دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع) است. من نیز از دوران جوانی که به منبر می‌رفتم، با اقشار و گروه‌های گوناگون جامعه از نزدیک ارتباط و آشنایی داشتم؛ از افراد شرور گرفته تا ورزشکاران و متدینین، همین ارتباط مستمر با تمام لایه‌ها و اصناف جامعه، دید بسیار گسترده و افق بازی به من بخشید که این نگرش عمیقاً در تفسیر من منعکس شده و به کار گرفته شد.

در این باره، نکته بسیار جالبی را از زبان یکی از علما نقل می‌کنم، نه اینکه نظر شخصی خودم باشد؛ روزی یکی از علمای بزرگ به دیدار من آمد و فرمود: «من دو جلد نخست این تفسیر را مطالعه کردم و به این نتیجه رسیدم کسی که هشتاد یا نود سال از عمرش را صرفاً در حجره و فضای بسته حوزه علمیه سپری کرده باشد، اگر دست به قلم ببرد، تفسیر جامعی نخواهد نوشت؛ تفسیر قرآن را باید کسی بنویسد که با توده‌های گوناگون مردم رابطه نزدیک داشته و روحیات آنان را شناخته باشد؛ این سرمایه و اندوخته اجتماعی نقشی اساسی در نگارش تفسیر ایفا می‌کند.

ایکنا- استاد گرامی از نگاه شما احاطه بر شاخه‌های گوناگون ادبیات عرب اعم از صرف، نحو، لغت و بلاغت تا چه میزان شرط لازم برای ورود به ساحت تفسیر و ترجمه قرآن به شمار می‌رود؟

یک مفسر برای ورود به تفسیر قرآن، دست‌کم به هشت تا نه رشته علمی نیاز دارد: ادبیات عرب؛ چراکه آیات قرآن در اوج فصاحت، بلاغت و صحت ادبی نازل شده است. دانش لغت‌شناسی؛ از آن‌جا که واژگان زبان عربی گاه تا ۱۵ معنای گوناگون دارند و مفسر باید بداند کدام معنا با اقتضای زمانه امروز و با بافت آیه سازگارتر است. علم اصول فقه و فقه؛ زیرا قریب به ۵۰۰ آیه از قرآن کریم، آیات‌الاحکام و مباحث فقهی است. علوم طبیعی و جهان‌شناسی؛ موضوعی بسیار کلیدی که در گذشته کمتر به آن توجه می‌شد؛ نزدیک به ۷۰۰ آیه از قرآن مجید پیرامون آفرینش آسمان‌ها، زمین، کوه‌ها، دریاها، حیوانات و گیاهان سخن می‌گوید. یک مفسر باید از دستاوردهای علمی مرتبط با این حوزه‌ها مطلع باشد.

از این رو، من برای نگارش مباحث مربوط به این ۷۰۰ آیه، قریب به ۱۰۰ جلد کتاب علمی را که در شرق، غرب یا داخل کشور تألیف شده بود تهیه و بررسی کردم. البته بهره‌گیری من از این کتب، هرگز به قصد تطبیق صرف آیات با فرضیات تجربی نبود، بلکه به‌عنوان «شاهد مثال» مورد استفاده قرار گرفت؛ چراکه همواره متذکر شده‌ام دانش تجربی روز ممکن است فردا تغییر کند. بنابراین من نظریات علمی را پایه و اصل نگرفتم تا قرآن را به آن‌ها تحمیل کنم، بلکه از قرآن کمک گرفتم تا به مردم نشان دهم آنچه امروز علم بدان دست یافته، قرآن ۱۵۰۰ سال پیش به شکلی کامل‌تر بیان فرموده است؛ هرچند فهم عمیق آن نیازمند مطالعه منابع علمی است.

به یاد دارم یکی از مدرسان تفسیر در قم به من می‌گفت: «جلسات من پرجمعیت است، اما در شرح آیات خلقت درمانده‌ام و صرفاً متن را ترجمه می‌کنم؛ مثلاً آیه «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ» را چگونه شرح دهم و به اعماق آن دست یابم؟» به ایشان گفتم قرآن خود می‌فرماید «فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا» از آگاهان بپرس؛ امروزه خبیران و آگاهان این ۷۰۰ آیه، دانشمندانی هستند که پشت میکروسکوپ‌ها و تلسکوپ‌ها نشسته‌اند. کتاب‌های آنان را مطالعه کنید تا به درک پدیده‌هایی مانند آفرینش آسمان و زمین، ابرها و بادها کمک کند و ایشان از این راهنمایی بسیار خرسند شد. بر همین اساس، در «تفسیر حکیم» در آیات فقهی، موازین فقهی را به دقت رعایت کردم چراکه خود سال‌ها در قم فقه خوانده‌ام و در آیات مربوط به آفرینش نیز از برترین کتاب‌ها و مجلات ترجمه‌شده علمی جهان استفاده کردم تا تفسیر از این حیث هیچ‌گونه خلأیی نداشته باشد.

ایکنا - با توجه به تجربه شما در ترجمه و تفسیر قرآن، تفاوت بنیادین میان کشف مراد آیه در مقام تفسیر با بازآفرینی و انتقال آن به زبان فارسی در مقام ترجمه را در چه می‌دانید؟

همان‌گونه که مولانا جلال‌الدین می‌فرماید: «آب دریا را اگر نتوان کشید / هم به قدر تشنگی باید چشید» اگر کسی بخواهد یک آیه را به طور کامل و با تمام ابعاد معنایی ترجمه کند، در قالب صفحات محدود نمی‌گنجد؛ به‌عنوان مثال، در عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم»، واژه «الله» را اگر بخواهیم دقیق ترجمه کنیم، باید گفت: «به نام خدایی که مستجمع جمیع صفات کمال، جمال و جلال و سراسر مهر و مهربانی است»؛ روشن است که این تفصیل در سطر ترجمه نمی‌گنجد. ناچاریم واژه «خدا» را به کار ببریم، با اینکه «خدا» ترجمه کامل و دقیق «الله» نیست؛ اما به دلیل تنگی مجال و ظرفیت کلمات، امکان ادای کامل معنا در قالب ترجمه مستقیم وجود ندارد. از این رو، هیچ مترجمی نمی‌تواند ادعا کند ترجمه‌ای جامع‌الاطراف و تمام‌عیار ارائه داده است؛ اما می‌تواند ترجمه‌ای روان پدید آورد که خواننده، مقصود اصلی آیه را به درستی دریابد و من این مسیر را با دقت فراوان طی کردم.

من برای ترجمه فارسی زحمات بسیاری متحمل شدم و برای پاکیزگی و درستی انشای فارسی، به منابع متعددی از جمله فرهنگ لغت دکتر محمد معین رجوع کردم. مثلاً برخی مترجمان واژه «الّذینَ» را به «آن‌ها» ترجمه کرده‌اند، در حالی که طبق نظر دکتر معین، «آن‌ها» برای اشیا به کار می‌رود و برای صاحبان خرد و انسان‌ها باید از «آنان» استفاده کرد؛ این دقایق را کاملاً رعایت کردم.

علاوه بر این، برای آزمودن روانی متن، هر صفحه‌ای را که ترجمه می‌کردم، به افرادی با سطوح تحصیلی مختلف از دیپلم و لیسانس گرفته تا افراد کم‌سواد می‌دادم تا بخوانند. مثلاً در آیه «لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»، در ابتدا ترجمه کرده بودم «فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست»؛ اما برخی از خوانندگان می‌خواندند: «از آنْ خداست» و دچار ابهام می‌شدند که کدام خدا مقصود است! خوانش و بازخورد آنان مرا به سوی دقت بیشتر هدایت کرد و آن را اصلاح نمودم به: «فرمانروایی آسمان‌ها و زمین در سیطره قدرت خداست» تا ابهامی باقی نماند.

درک اصطلاحات و تعابیر کنایی قرآن نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌عنوان نمونه در آیه «تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ»، تاریخ گواهی می‌دهد که ابولهب بر اثر یک بیماری پوستی از دنیا رفت و دستانش قطع نشد؛ پس چرا قرآن می‌فرماید بریده باد دو دست او؟ زیرا واژه «ید» در زبان و اصطلاح عربی به معنای «قدرت» نیز به کار می‌رود؛ چنان‌که در عبارت «یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ» منظور وجود دست، انگشت و عصب برای خداوند نیست، بلکه کنایه از قدرت فائقه الهی است. از این رو من «تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ» را به «نابود باد قدرت ابولهب» ترجمه کردم.

همچنین تعبیری مانند «سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ» که در ماجرای قوم بت‌پرست در برابر حضرت ابراهیم آمده است؛ برخی از مترجمان آن را به ظاهر کلمه معنا کرده و نوشته‌اند «در دست‌هایشان افتاد یا ساقط شد»، در حالی که این عبارت یک اصطلاح و کنایه رایج در زبان عربی به معنای «سخت پشیمان شدن» است؛ یعنی هنگامی که دیدند بت‌ها خرد شده‌اند، از بت‌پرستی خود پشیمان شدند. عدم آگاهی از این اصطلاحات، بسیاری از مترجمان را به لغزش انداخته است، اما من کوشیدم لغزش‌ها به کمترین حد ممکن برسد.

استاد بهاءالدین خرمشاهی در کتابی که به بررسی ۳۰ ترجمه قرآن اختصاص دارد، حدود ۲۰ آیه از دشوارترین آیات قرآن را به‌عنوان پرونده و معیار ارزیابی قرار داده و ترجمه‌ها را با آن سنجیده‌اند. ایشان در اثر خود مرقوم فرموده‌اند که حسین انصاریان در ترجمه قرآن، از بسیاری از مفسران و مترجمان، دقیق‌تر و صحیح‌تر عمل کرده و از لغزش‌هایی که گریبان‌گیر دیگر مترجمان شده، مصون مانده است؛ به‌ طوری‌که می‌توان این اثر را در زمره بهترین و پیراسته‌ترین ترجمه‌های عصر حاضر به شمار آورد. حتی فعالان حوزه قرآن، از جمله مسئولان دارالقرآن وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزیر ارشاد سابق، در مقطعی به من گفتند که قصد دارند همایشی اختصاصی برای این ترجمه برگزار کنند.

ادامه دارد...