رواج مصحف‌های دیجیتال و راهکارهای صیانت از نص قرآن
در عصر حاضر که تلفن‌های همراه و صفحات نمایش هوشمند برای میلیون‌ها نفر جایگزین نسخه‌های چاپی قرآن شده‌اند، کاربران ممکن است تنها با یک لمس ساده، گرفتار اپلیکیشن‌هایی قرآنی شوند که مملو از خطاهای ورود متن، اعراب‌گذاری‌های نادرست و یا حتی حذف عمدی آیات و کلمات هستند.
به گزارش ایکنا، در عصری که تلفن‌های همراه و صفحات نمایش هوشمند برای میلیون‌ها نفر جایگزین نسخه‌های چاپی قرآن شده‌اند، اپلیکیشن‌های اسلامی با چالش‌های دینی و فنی بی‌سابقه‌ای روبرو هستند و کاربران ممکن است تنها با یک لمس ساده، گرفتار اپلیکیشن‌هایی قرآنی شوند که مملو از خطاهای ورود متن، اعراب‌گذاری‌های نادرست و یا حتی حذف عمدی آیات و کلمات هستند.
این ورود دیجیتال به متن قرآن، دیگر صرفاً یک اشکال فنی گذرا نیست؛ بلکه به پدیده‌ای تبدیل شده که نگرانی عمیق نهادهای اسلامی و میلیون‌ها مسلمان را در پی داشته است.
این مسئله پرسش‌هایی جدی را در مورد فقدان نظارت بر فروشگاه‌های جهانی اپلیکیشن‌های دیجیتال مطرح می‌کند؛ فروشگاه‌هایی که گاهی برنامه‌های قرآنی غیرقابل‌اعتمادی ارائه می‌دهند که حاوی خطاها و تحریفات عمدی و سهوی است.
این اشکالات شامل افزودن یا حذف حروف، کلمات و یا حتی آیات کامل، تغییر در اعراب‌گذاری که موجب دگرگونی در قواعد دستوری یا معنای عبارات می‌شود، به‌هم‌ریختن ترتیب آیات یا سوره‌ها و حذف کامل برخی صفحات است.
علاوه بر این، برخی از این برنامه‌ها به‌طور پنهانی تفاسیر نادرست یا معانی غلط را در متن قرآن می‌گنجانند تا ایدئولوژی‌های منحرفانه را ترویج کنند.
تحقیقی که توسط روزنامه «الاهرام» انجام شده، به بررسی موضوع «تحریف دیجیتال قرآن» پرداخته است و نشان می‌دهد که چگونه استفاده از نرم‌افزارهای خودکار ورود متن همراه با نبود نظارت دقیق دینی، آسیب‌پذیری‌هایی ایجاد کرده است که راه را برای تحریف قرآن هموار می‌سازد.
این گزارش همچنین راهکارهای مقابله‌ای احتمالی را مطرح می‌کند؛ از جمله انتشار نسخه‌های دیجیتال رسمی و تأییدشده از قرآن و توسعه فناوری‌های هوش مصنوعی که به‌منظور بازبینی متون دیجیتال قرآنی و حفاظت از این کتاب مقدس در برابر دستکاری طراحی شده‌اند.
کارشناسان تأکید می‌کنند که اعتماد به یک اپلیکیشن دیجیتال قرآن نباید صرفاً براساس نام آن باشد؛ بلکه باید بر پایه مجموعه‌ای از معیارهای راستی‌آزمایی استوار شود. این معیارها شامل بررسی منبع نص، بازبینی توسط صاحب‌نظران و در نهایت تأیید فنی است.
آنان به کاربران توصیه می‌کنند که به نسخه‌های معتبر و مورد تأیید مراجع رسمی دینی نظیر الازهر یا مجمع چاپ قرآن ملک فهد اعتماد کنند و تأکید می‌کنند که در صورت مشاهده هرگونه تغییر، غلط تایپی یا اشکال نرم‌افزاری، باید بلافاصله موضوع را به مراجع ذی‌صلاح اطلاع دهند.
علاوه بر این، صاحب‌نظران بر ضرورت اطمینان از صحت محتوا پیش از به اشتراک‌گذاری آن تأکید می‌ورزند؛ هیچ مسلمانی نباید سوره یا آیه‌ای را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کند، مگر آنکه پیش‌تر از درستی آن و نبود هرگونه خطا اطمینان حاصل کرده باشد.
آنان همچنین یادآور می‌شوند که روش سنتی حفظ و صیانت از قرآن که از طریق حفظ دقیق، تلاوت و فراگیری مستقیم نزد حافظانمتخصص و واجد شرایط صورت می‌گیرد همچنان مطمئن‌ترین راه برای مصون‌ماندن افراد از گمراهی ناشی از نسخه‌های تحریف‌شده یا نادرست متن قرآن است.
محمد مصطفی، استاد حدیث و علوم حدیث در دانشگاه الازهر، می‌گوید: عصر حاضر شاهد پیشرفت‌های گسترده فناوری بوده است؛ به‌گونه‌ای که افراد می‌توانند کتابخانه‌ای کامل از کتب و منابع را در تلفن‌های همراه خود داشته باشند. یکی از مهم‌ترین افزوده‌ها به فضای دیجیتال، قرآن کریم است. امروزه یک مسلمان می‌تواند در هر زمان و هر مکانی، قرآن را بخواند، به آن گوش دهد، در متن آن جستجو کند، به تفاسیر و ترجمه‌های قرآن دسترسی یابد و از ابزارهای ویژه حفظ و مرور آیات بهره‌مند شود.
وی افزود: گسترش روزافزون اپلیکیشن‌ها و وب‌سایت‌های اختصاص‌یافته به قرآن کریم، منجر به پیدایش اصطلاح «مصحف الکترونیکی» یا «دیجیتال» شده است؛ اصطلاحی که به‌ویژه با رواج تلفن‌های هوشمند، در میان مسلمانان بسیار رواج یافته است.
با این حال، این سهولت دسترسی، پرسش مهمی را پیش می‌کشد: چگونه می‌توان از صحت و اصالت متن قرآن در این برنامه‌ها و نرم‌افزارها اطمینان حاصل کرد؟ یک مسلمان چگونه می‌تواند مطمئن باشد نسخه‌ای دیجیتالی که از آن استفاده می‌کند، دقیقاً همان متنِ معتبر و استاندارد قرآن است و هیچ‌گونه خطا، کاستی، افزودگی یا تغییری در آن راه نیافته است؟
محمد مصطفی در پاسخ می‌گوید: «باید توجه داشت که استفاده از مصحف الکترونیکی کاملاً مشروع و جایز است. در فقه اسلامی، حکمِ یک ابزار یا وسیله، تابع هدفی است که برای آن به کار گرفته می‌شود؛ بنابراین، اگر از فناوری برای خواندن، حفظ‌کردن، آموزش‌دادن یا شنیدن قرآن استفاده شود، این فناوری ابزاری مفید در این مسیر به شمار می‌آید. این امر نشان می‌دهد که فناوری مدرن، ذاتاً مانعی برای ارتباط با قرآن نیست. آنچه اهمیت دارد، نحوه استفاده از آن، دقت متن موجود در آن، و همچنین رعایت حرمت قرآن و آداب صحیحِ برخورد با آن است. از آنجا که تغییر، جایگزینی، حذف یا افزودن محتوا در فضای دیجیتال بسیار آسان است، نسخ الکترونیکی قرآن که به دلیل ماهیتِ بسترِ خود با نسخه‌های چاپی تفاوت دارند، با خطراتی همراه هستند؛ زیرا فایل‌های دیجیتال را می‌توان با سرعتی بسیار بالا کپی و منتشر کرد و تغییر داد. یکی از مهم‌ترین این خطرات، وجود خطاها و اشتباهات در برخی از این برنامه‌هاست؛ برنامه‌نویسان ممکن است متن قرآن را بدون انجام بررسی‌های تخصصی علمی در آن بگنجانند؛ امری که منجر به بروز خطا در حروف، علائم حرکتی، نشانه‌های نگارشی یا ترتیب آیات می‌شود».
وی توضیح داد که اتکا به منابع غیرمعتبر می‌تواند منجر به خلط میان نسخه‌های گوناگون متن قرآن (مَصاحف) و شیوه‌های مختلف روایت (روایات) شود. برخی از نرم‌افزارها، چندین شیوه روایت یا سبک قرائت را ارائه می‌دهند و ممکن است کاربران حتی ندانند که در حال مطالعه براساس کدام شیوه خاص هستند.
از این رو، کاربر باید بداند که آیا متنِ پیشِ رو، برای نمونه، از روایت «حفص از عاصم» پیروی می‌کند، یا «ورش از نافع» و یا دیگر سنت‌های معتبر قرائتی. خطر مهم دیگر، اعتماد به هوش مصنوعی (AI) بدون راستی‌آزمایی است؛ اگرچه هوش مصنوعی امروزه از توانایی فنی برای تولید و پردازش متن برخوردار است، اما هرگز نباید به عنوان منبعی مستقل و مرجع برای تعیین متن قرآن به آن نگریست.
چگونه از تغییر و تحریف در قرآن دیجیتال جلوگیری کنیم؟
محمد مصطفی توضیح می‌دهد که صیانت از قرآن دیجیتال، تنها بر عهده کاربر نیست؛ بلکه مسئولیتی مشترک است که نهادهای علمی، توسعه‌دهندگان نرم‌افزار، مؤسسات انتشاراتی و کاربران را در بر می‌گیرد.
این امر مستلزم آن است که نخست، اطمینان حاصل شود متنِ قرآنِ دیجیتال از منبعی معتبر استخراج شده و با نسخه‌ای رسمی و مورد تأیید متخصصان مطابقت دارد. یکی از نمونه‌های برجسته در این زمینه، نسخه قرآن مجمع چاپ قرآن ملک فهد است که به خدمت به قرآن و نشر دیجیتال آن اختصاص دارد.
این مجمع، اپلیکیشن مصحف «مدینة النبی(ص)» را برای تلفن‌های هوشمند عرضه کرده که شامل نسخه کاملی از مصحف (متن قرآن) براساس روایت «حفص از عاصم» است.
دوم: باید بررسی‌های دقیق علمی توسط کمیته‌ای ذی‌صلاح صورت گیرد؛ تأیید متن قرآن را نمی‌توان صرفاً به فرآیندهای خودکار واگذار کرد، بلکه نیازمند نظارت متخصصانی است که در حوزه‌های علوم قرآنی، رسم‌الخط، حرکت‌گذاری و شیوه‌های قرائت (قراءات) تخصص دارند.
سوم: تطبیق یا مقابله متن الکترونیکی با نسخه‌ای چاپی و معتبر از قرآن؛ اقدامی که بسیار مهم است. می‌توان متن الکترونیکی را با مقایسه آن با نسخه چاپی منتشر شده توسط یک موسسه رسمی یا علمی معتبر، به ویژه هنگام استفاده از برنامه‌ای از یک منبع ناشناخته، تأیید کرد.
چهارم: حفظ صحت و تمامیت متن اصلی با ایجاد یک نسخه اصلی تأییدشده که تمام نسخه‌های الکترونیکی براساس آن ساخته شده‌اند. هرگونه به‌روزرسانی بعدی در یک برنامه نباید متن قرآنی را تغییر دهد، مگر از طریق اقداماتی که به منظور بررسی دقیق انجام می‌شود.
پنجم: استفاده از روش‌های فناورانه برای تأیید نص قرآن؛ توسعه‌دهندگان نرم‌افزار می‌توانند قبل از انتشار هرگونه محتوا، از ابزارهای فنی برای اطمینان از سلامت فایل - مانند اثر انگشت دیجیتال، کنترل نسخه و اعتبارسنجی داده‌ها استفاده کنند. در اثر انگشت دیجیتال مشخصات فردی و اطلاعات بیومتریک در قالبی استاندارد ثبت می‌شود و امکان پیگیری، کنترل و تطبیق هویت را آسان‌تر می‌سازد.
محمد مصطفی تأکید می‌کند که تدابیر فنی به‌تنهایی کافی نیستند؛ ممکن است یک فایل از نظر فنی کاملاً سالم باشد، اما حاوی متنی نادرست باشد. بنابراین، تلفیقِ «راستی‌آزمایی علمی» با «اعتبارسنجی فنی» امری ضروری است. برای اطمینان از صحتِ برنامه‌های کاربردی (اپلیکیشن‌ها) یا نسخه‌های دیجیتالی که استفاده می‌کنیم، می‌توان معیارهای عملی مشخصی تعیین کرد تا به مسلمانان در انتخاب صحیح یاری رساند.
محمد این معیارها را چنین شرح می‌دهد: باید ناشر اثر شناسایی شود؛ آیا ناشر یک مؤسسه علمی معتبر، یک سازمان تخصصی قرآنی، یا یک مرجع رسمی دینی است؟ در مورد برنامه‌هایی که شامل چندین «قرائت» و «روایت» هستند، باید به‌وضوح مشخص شود که کدام روایت خاص ارائه شده است. این کار مانع از آن می‌شود که کاربر تفاوت‌های موجود در واژگان یا سبک قرائت را به اشتباه «خطا» تلقی کند؛ در حالی که این تفاوت‌ها ممکن است بخشی از قرائت‌های قرآنیِ معتبر و تثبیت‌شده باشند.
علاوه بر این، باید نسبت به برنامه‌هایی که امکان تغییر در متن قرآن را فراهم می‌کنند، بسیار محتاط بود. بسیار خطرناک است که یک نرم‌افزار به کاربر یا هر شخص دیگری اجازه دهد متن نمایش‌داده‌شده قرآن را بدون وجود یک منبع معتبر و تأییدشده و بدون طی کردن یک فرآیند رسمیِ بازبینی، تغییر دهد. هرگونه یادداشت شخصی، تفسیر یا ترجمه‌ای که توسط کاربر افزوده می‌شود، باید از نظر بصری و فنی کاملاً متمایز از خودِ متن قرآن باشد.
ضرورت تثبیت و تأیید متن
مصطفی تأکید کرد که برای تعیین و تثبیت متن قرآن، نباید به هوش مصنوعی تکیه کرد. اگر برنامه‌ای از هوش مصنوعی استفاده می‌کند، خودِ هوش مصنوعی نباید به‌عنوان منبع اصلی برای تولید متن قرآن عمل کند.
او تصریح کرد که اگرچه هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری مفید در خدمت قرآن باشد، اما نمی‌تواند به‌عنوان مرجعی مستقل برای تأیید صحتِ آیات یا کلمات قرآن به کار رود. بنابراین، می‌توان این اصل مهم را مطرح کرد: اعتماد به یک نسخه الکترونیکی از قرآن نباید بر اساس تعداد دفعات دانلود یا جذابیت‌های ظاهری و طراحی آن باشد؛ بلکه باید مبتنی بر منبع متن، دقت و سخت‌گیری در فرآیند راستی‌آزمایی، شفافیتِ روایت، هویت ناشر، و امکان‌پذیر بودنِ اعتبارسنجیِ محتوای آن باشد.
محمد مصطفی تأکید کرد که قرآن الکترونیکی نمونه‌ای بارز از به‌کارگیری فناوری مدرن در خدمت کتاب خداست. این ابزار، امکانات متنوعی را برای مسلمانان فراهم آورده است تا بتوانند به قرائت، حفظ، شنیدن، پژوهش و تأمل در قرآن بپردازند. با این حال، سهولتِ انتشارِ متون دیجیتال، مسئولیتی سنگین به همراه دارد؛ چرا که متن الکترونیکی به‌سرعت قابل تکثیر، انتقال یا تغییر است. از این رو، ضروری است که هر نسخه الکترونیکی از قرآن، تحت نظارت‌های دقیق علمی و تأییدهای فنی قرار گیرد. به‌علاوه، مسئولیتِ صیانت از اصالت و تمامیتِ قرآن الکترونیکی بر عهده طرف‌های متعددی است: نهادهای علمی و دینی، برنامه‌نویسان، ناشران، توسعه‌دهندگان نرم‌افزار و کاربران.
احمد عبدالمرضی، رئیس دانشکده قرآن دانشگاه الازهر نیز که در حوزه قرائات و علوم قرآنی تخصص دارد، بیان می‌کند که نسخ الکترونیکی قرآن و اپلیکیشن‌های قرآنی، از مهم‌ترین ابزارهای نوین در خدمت به کتاب خدا به شمار می‌روند. به‌منظور تضمین انتقال دقیق و قرائت صحیح قرآن و همچنین حفاظت از آن در برابر تحریف یا خطاهای فنی و شکلی، مراکز اسلامی و مؤسسات تخصصی نظیر مجمع چاپ قرآن ملک فهد و دانشگاه الازهر مجموعه‌ای از ضوابط علمی و دینی تدوین کرده‌اند.
این ضوابط شامل موارد زیر است: اتکا به متن معتبر قرآنی؛ پایبندی دقیق به رسم‌الخط عثمانی (شیوه استاندارد نگارش قرآن) و نشانه‌گذاری‌های دقیق آن (حرکات، علائم وقف و تنوین)، درج صحیح علائم مربوط به وقف و ابتدا، شماره‌گذاری آیات و تقسیم‌بندی‌های قرآن (اجزا و احزاب). همچنین، در ضبط‌های صوتی باید دقت بالایی اعمال شود تا قرائت و تلاوتی با کیفیت و صحیح اجرا و ارائه شود؛ بدین معنا که قرائت‌ها باید مبتنی بر روایت‌های معتبر و مورد تأیید باشند، توسط قاریان متخصص و دارای گواهی‌نامه قرائت اجرا شوند و فاقد هرگونه حذفیات یا خطا در قواعد تجوید باشند.
افزون بر این، متن قرآن باید از پاورقی‌ها، تفاسیر، ترجمه‌ها یا مباحث مربوط به شأن نزول آیات تفکیک شود تا از سردرگمی خواننده جلوگیری شود. علاوه بر این، باید از فونت‌های دیجیتالی استفاده شود که به‌طور اختصاصی برای «رسم‌الخط عثمانی» طراحی شده‌اند؛ فونت‌هایی که فارغ از اندازه صفحه نمایش یا سیستم عامل، ثبات خود را حفظ می‌کنند تا از حذف علائم (حرکات و نشانه‌ها) یا جابه‌جایی نشانه‌های تجویدی جلوگیری شود. مهم‌تر از همه، متن قرآن باید در برابر هرگونه تغییری مصون بماند؛ پایگاه داده‌ای که متن را در یک نرم‌افزار (اپلیکیشن) در خود جای داده است، باید رمزنگاری شود تا از تغییرات ناخواسته یا حملات سایبری با هدف دستکاری آیات جلوگیری به عمل آید.
سازوکارهای موتورهای جستجوی قرآنی
در خصوص سازوکارهای موتورهای جستجوی قرآنی، رئیس دانشکده قرآن الازهر توضیح می‌دهد: «هنگام پیاده‌سازی قابلیت جستجو در یک نرم‌افزار، ضروری است که امکان جستجو براساس رسم‌الخط استاندارد و امروزی (رسم املایی) فراهم باشد، در حالی که نتایج باید با استفاده از رسم‌الخط دقیق و اصیل عثمانی (رسم عثمانی) نمایش داده شوند، به‌گونه‌ای که حتی یک کلمه یا حرف نیز از قلم نیفتد. باید سیستم‌های مستحکمی برای بازبینی، نظارت، صدور مجوز و تأییدیه نهادی وجود داشته باشد. علاوه بر این، هر نرم‌افزاری پیش از انتشار باید تحت بررسی‌های دقیق فنی و علمی توسط کمیته‌های متخصص در مطالعات قرآنی قرار گیرد و گواهی تأیید رسمی یا مجوز معتبر دریافت کند».
وی همچنین بر ضرورت نگهداری منظم و پایش فعال بازخوردها یا گزارش‌های ارسالی از سوی کاربران یا کمیته‌های علمی تأکید کرد تا اطمینان حاصل شود که هرگونه اشکال نرم‌افزاری یا خطای متنی، به‌سرعت از طریق به‌روزرسانی‌های نرم‌افزاری برطرف می‌شود.
ضرورت راستی‌آزمایی خودکار
وی همچنین بر لزوم توسعه الگوریتم‌های هوش مصنوعی و نرم‌افزارهای مقایسه‌گر خودکار تأکید کرد؛ ابزارهایی که قادر باشند متن ورودی را با متن معتبر و مصوب تطبیق دهند تا از صحت ۱۰۰ درصدی آن اطمینان حاصل شود.
او بر اهمیت وجود دستورالعمل‌های سخت‌گیرانه در زمینه استفاده و تبلیغات تأکید ورزید تا اطمینان حاصل شود که قرآن در بسترهای نامناسب قرار نمی‌گیرد—و نمایش تبلیغات تجاری به‌ویژه مواردی را که حاوی تصاویر یا محتوایی مغایر با قداست کتاب‌الله هستند، در محیط نرم‌افزار یا هنگام تلاوت قرآن ممنوع دانست
پیش از مطالعه قرآن، ضروری است اطمینان حاصل کنید که نرم‌افزارهای قرآنی مورد استفاده شما تأییدشده و قابل‌اعتماد هستند؛ همچنین باید از به‌کارگیری نرم‌افزارهایی که ممکن است حاوی خطاهای متنی یا اشکالات برنامه‌نویسی باشند، اجتناب ورزید.
احمد عبدالمرضی پنج معیار و روش کلیدی را برای راستی‌آزمایی پیشنهاد می‌کند؛ نخست، اطمینان حاصل کنید که اپلیکیشن دارای تأییدیه رسمی از یک مرجع اسلامی معتبر باشد؛ مراجعی همچون مجمع چاپ قرآن ملک فهد در عربستان سعودی، الازهر الشریف و مجمع پژوهش‌های اسلامی مصر، یا وزارتخانه‌های اوقاف و امور اسلامی در کشورهای مختلفِ دارای اکثریت مسلمان. به شماره مجوز دقت کنید؛ اپلیکیشن‌های معتبر معمولاً شماره مجوز و تاریخ صدور آن توسط این مراجع را نمایش می‌دهند. علاوه بر این، اولویت را به دانلود اپلیکیشن‌هایی بدهید که مستقیماً توسط نهادهای دولتی یا سازمان‌های قرآنیِ شناخته‌شده منتشر شده‌اند؛ از جمله این موارد می‌توان به اپلیکیشن مصحف مدینة النبی(ص)، اپلیکیشن «آیه» (تحت نظارت مرکز مطالعات قرآنی تفسیر)، اپلیکیشن «قرآن الکترونیک» دانشگاه ملک سعود و نمونه‌های مشابه اشاره کرد.
اپلیکیشن‌های معتبر قرآنی به‌صراحت اعلام می‌کنند که از «پایگاه داده دیجیتال قرآن» یا قلم‌های (فونت‌های) رسمیِ رسم‌الخط عثمانی، که توسط مجمع ملک فهد منتشر شده‌اند، استفاده می‌کنند. در این برنامه‌ها، متن قرآن یا به‌صورت تصاویر با وضوح بالا و یا در قالب قلم‌های دیجیتالِ رمزنگاری‌شده ارائه می‌شود که هر دو روش، در برابر بروز خطا و تغییرات غیرمجاز ایمن هستند.
علاوه بر این، بازخوردهای کاربران به‌طور مداوم رصد می‌شود تا اطمینان حاصل شود که هیچ‌گونه شکایت تکرارشونده‌ای در خصوص وجود خطاهای متنی مطرح نمی‌شود. این اپلیکیشن‌های رسمی، پاسخگوی نیازهای گوناگون کاربران شامل تلاوت روزانه، مطالعه و تفسیر، و یا حفظ و مرور قرآن هستند.
این در حالی است که که اپلیکیشن‌های معتبر و قابل‌اطمینان، به‌منظور تکریم کتاب خدا و برای اطمینان از اینکه در حین مطالعه کاربر محتوای نامناسبی نمایش داده نشود، از گنجاندن تبلیغات تجاری پرهیز می‌کنند.
هشدارهای مداوم نسبت به تحریف قرآن
محمد شحات الجندی، عضو مجمع پژوهش‌های اسلامی مصر نیز می‌گوید: تلاش‌ها برای تحریف با هدف ایجاد تردید در حقایق قرآنی و تغییر آن‌ها همچنان به‌طور پیوسته و بی‌وقفه ادامه دارد. این موضوع در کلام خداوند متعال تأیید شده است؛ چنانچه می‌فرماید: وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ: و از ميان آنان گروهى هستند كه زبان خود را به [خواندن] كتاب [تحريف شده اى ] مى پيچانند تا آن [بربافته] را از [مطالب] كتاب [آسمانى] پنداريد با اينكه آن از كتاب [آسمانى] نيست و مى گويند آن از جانب خداست در صورتى كه از جانب خدا نيست و بر خدا دروغ مى بندند با اينكه خودشان [هم] مى دانند».(آیه 78 آل عمران).
شحات الجندی تأکید کرد که همکاری میان نهادها و کشورهای اسلامی به‌ویژه در حوزه‌های آموزشی و فرهنگی یک ضرورت مطلق است؛ چرا که این حوزه‌ها نقشی حیاتی در حفظ هویت اسلامی، تقویت پیوندهای برادری اسلامی و تحکیم روابط میان ملت‌ها و دولت‌های جهان اسلام ایفا می‌کنند.
وی همچنین اشاره کرد که الازهر و دیگر نهادهای دینی نسبت به استفاده از برخی برنامه‌های کاربردی (اپلیکیشن‌های) تلفن‌های هوشمند هشدار داده‌اند؛ برنامه‌هایی که در متن یا ساختار برنامه‌نویسی خود چه به‌صورت عمدی و چه سهوی حاوی اشتباهاتی هستند. برخی از این برنامه‌ها که از منابعی نامشخص سرچشمه می‌گیرند، بر پایه نسخه‌هایی بنا شده‌اند که هرگز تحت بررسی یا تأیید علمی قرار نگرفته‌اند.
در همین راستا، محمود الصاوی، استاد فرهنگ اسلامی در دانشگاه الازهر، بیان می‌کند که قرآن کریم کلام خداوند است و او خود حفاظت از آن را تضمین کرده است. خداوند می‌فرماید: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ: همانا ما قرآن را نازل کردیم و قطعاً خود حافظ آن خواهیم بود» (آیه 9 سوره حجر). این وعده‌ای الهی است؛ حفاظتی که تمامی حروف، کلمات، آیات، معانی و مفاهیم آن را در بر می‌گیرد.
او توضیح می‌دهد که تلاش‌های بدخواهان برای تحریف قرآن، در طول تاریخ همواره و بدون وقفه ادامه داشته است. با این حال، امت اسلامی همواره هوشیار بوده و بدین‌سان وعده خداوند مبنی بر صیانت از کتابش در برابر دستکاری و تحریف، محقق شده است.
راهکارهای صیانت از نص قرآن
نهادهای بزرگ اسلامی در سراسر جهان همواره کوشیده‌اند تا هرگونه تلاش مغرضانه برای تحریف قرآن را رصد کنند، عاملان آن را پاسخگو سازند و نسخه‌های تحریف‌شده‌ای را که تولید کرده‌اند، از بین ببرند. امروزه با ظهور نشر دیجیتال و الکترونیک قرآن، این وضعیت پیچیده‌تر شده است. از این رو، ضروری است که نهادها و افراد، راهکارهای مشخصی را برای مقابله با این پدیده خطرناک اتخاذ کنند. یکی از این راهکارها، سنت انتقال شفاهی و حفظ قرآن — به عنوان روشی بنیادین — است که در آن فرد، قرآن را زیر نظر استادی (شیخی) متخصص و واجد شرایط می‌آموزد. این امر از آن جهت اهمیت دارد که رسم‌الخط عثمانی می‌تواند پذیرای قرائت‌های گوناگون باشد و برنامه‌های دیجیتال نیز ممکن است حاوی خطاهای برنامه‌نویسی یا املایی باشند.
با این حال، آنچه اکنون مشاهده می‌شود، وخیم‌تر شدن اوضاع به دنبال پیدایش نشر دیجیتال و الکترونیکی قرآن است. این امر ایجاب می‌کند که نهادها و افراد، راهکارهای مشخصی را برای مواجهه با این پدیدهٔ جدی اتخاذ کنند؛ اقدامی که مستلزم انجام تدابیری چند است، از جمله: حفظ قرآن در سینه (دانش درونی‌شده)، حافظِ متن مکتوب است؛ و زنجیره پیوسته انتقال شفاهی از استاد به شاگرد همچون سدی محافظ برای قرآن عمل می‌کند. بدین ترتیب، حتی اگر نسخه‌های چاپی تحریف‌شده‌ای منتشر شود یا برنامه‌های الکترونیکی جعلی ساخته شود، کسانی که قرآن را به صورت شفاهی آموخته‌اند، به محض دیدن یا شنیدن هرگونه خطا، بی‌درنگ متوجه آن خواهند شد.
از سوی دیگر یادگیری صحیح تلاوت قرآن به بهترین شکل تحت هدایت حافظان، عالمان دینی (شیوخ) و مؤسسات تخصصی قرآنی میسر می‌شود؛ این افراد و نهادها، خط مقدم دفاع در برابر خطاهای موجود در نسخه‌های چاپی یا دیجیتال به شمار می‌آیند.
محمود الصاوی بیان کرد که صیانت از کتاب الهی، نیازمند تلاشی هماهنگ از سوی تمامی نهادهای دینی است. این تلاش شامل اقداماتی همچون تشکیل کمیته‌های دائمی برای بازبینی و تأیید نسخه‌های چاپی و برنامه‌های دیجیتال قرآن، صدور گواهی دیجیتال برای نسخه‌های الکترونیکیِ تأییدشده، ایجاد بسترهای رسمی و سامانه‌هایی برای گزارش‌دهی درباره متون تحریف‌شده یا تغییریافته، توسعه برنامه‌های قرآنیِ رمزنگاری‌شده که مانع از تغییر متن می‌شوند، نظارت بر بازارهای آنلاین برای شناسایی خودکار نسخه‌های جعلی و تقویت قوانینی است که تغییر متون دینی یا انتشار بدون مجوز آن‌ها را جرم‌انگاری می‌کنند.
انتهای پیام
