سه مؤلفه اخلاقی مؤمن متعادل + فیلم

اسلام دین اعتدال است و پیامبر اسلام(ص) برای احیای مکارم اخلاقی مبعوث شده‌اند. پس چرا شاهد تندروی‌ها، کندروی‌ها و رفتارهای ضد اخلاقی و حتی ضد انسانی به نام دین اسلام در جامعه هستیم و هر کس با برداشتی از دین، دیگران را به بی‌دینی متهم می‌کند؟ چگونه می‌توان به اصل اسلام و دستورات اسلامی دست یافت و مسلمانی مؤمن و متعادل شد؟

برای دست یافتن به پاسخ این سؤال‌ها، مسعود اسماعیلی، پژوهشگر حوزه تربیت دینی، کتابی با عنوان «مؤمن متعادل و تربیت متعادل» را به رشته تحریر درآورده است و طی درس‌گفتارهایی، با محور قرار دادن مطالب این کتاب، تشریح می‌کند که چگونه می‌توان مؤمنی متعادل، همان‌طور که اسلام ناب محمدی مدنظر دارد، بود.

در ادامه، قسمت سی و چهارم این مجموعه با موضوع «عدل و تعادل» را با هم می‌بینیم و می‌خوانیم. 

در این درس‌گفتار می‌خواهیم نظریه «تربیت متعادل» را با دو مقدمه خدمت شما ارائه کنیم. مقدمه اول در خصوص مفهوم عدل و تعادل است. تعادل و عدل یعنی چه؟ حضرت علی(ع) می‌فرمایند: عدل یعنی هر چیزی سر جای خودش باشد. وقتی عنوانی اهم، بالاترین، مهم‌ترین و اصل است اما ما به آن بی‌اعتنایی می‌کنیم از عدالت به دور است.

یا وقتی به یک «جزئی» تأکید می‌کنیم و از «کلی» غفلت می‌کنیم، آن «جزء» سر جای خودش نیست و همین مسئله از عدالت به دور است.

«ابن منصور» در تعریف تعادل لغت‌نامه‌ای دارد که در آن می‌گوید: «هر چیزی متناسب است، متعادل است» و ما به دنبال همین اعتدال و تعادل هستیم.

با این مقدمه سه مؤلفه نظریه تربیت متعادل را مطرح می‌کنم؛ رابطه علم، ایمان، معرفت و عمل چیست؟ گاهی این موارد را عناوینی جدا از هم می‌دانیم، در صورتی که اینطور نیست. ایمان، معرفت قلبی، اقرار به زبان و عمل به ارکان است.

برخی می‌گویند من معرفت قلبی به امام حسین(ع) دارم، زباناً هم ایشان را دوست دارم اما در عمل به آنچه ایشان فرموده‌اند عمل نمی‌کنم؛ اما برای داشتن ایمان به خدا و باور به ائمه(ع)، هم باید این معرفت در قلب من باشد، هم بر زبانم آن را اقرار و تصدیق کنم و هم عمل من نشان دهنده این ایمان باشد.

این سه به هم مرتبط هستند و من نمی‌توانم بگویم من به اهل بیت(ع) محبت دارم اما در رفتارم چیزی که گویای این محبت باشد نیست. 

امام کاظم(ع) در روایتی فرمود: همه ایمان عمل است. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که «ایمان اقرار و عمل است». اگر گفتی و اقرار کردی، عمل هم بکن و این ایمان را در عمل نشان بده.

اما باقر(ع) فرمودند: «اَلْإِيمَانُ إِقْرَارٌ وَ عَمَلٌ وَ اَلْإِسْلاَمُ إِقْرَارٌ بِلاَ عَمَلٍ. ايمان، اقرار و كردار است و اسلام، اقرار بدون كردار است».  ممکن است کسی شهادتین بگوید و اسلام بیاورد اما به دستورات آن عمل نکند و ایمان نداشته باشد.

«فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ؛ برای خدا حجّت بالغه و رساست»(آیه 149 سوره انعام). برای خداست حجت و برهان بالغه، یعنی حجت محکم و رسا. گفته شده در روز قیامت خداوند متعال سؤال می‌کند آیا می‌دانستی و خبر داشتی؟ انسان یا پاسخ می‌دهد بله و یا پاسخ می‌دهد خیر. اگر پاسخ «بله» باشد سؤال بعدی این است که آیا به آنچه می‌دانستی عمل کردی؟ اگر انسانی بگوید نمی‌دانستم. خدا به او می‌گوید چرا نرفتی تا بیاموزی و یاد بگیری؟

این مقدمه در ادامه بحث به ما کمک زیادی می‌کند؛ حجت بالغه یعنی اینکه آنچه لازم است را یاد بگیری و آنچه را آموختی عمل کنی و این یعنی تعادل؛ من نمی‌توانم فقط یاد بگیرم.

گاهی اساتید و بزرگانی که از آنها انتظار و توقع بیشتری وجود دارد، حتی در سلام کردن جدی نیستند؛ در حالی که خاتم الانبیاء(ص) به عنوان متعادل‌ترین فرد عالم، ابتدا سلام می‌کرد. اما برخی گاهی پاسخ سلام را هم به سختی می‌دهند.

یکبار حرم امام رضا(ع) بودم، دیدم این حدیث را آنجا نوشته‌اند که: تمام تقوا و با خدا بودن این است که آنچه را نمی‌دانی یاد بگیری و به آنچه یادگرفتی عمل کنی.

سه نکته در نظریه مؤمن متعادل داریم؛ اول اینکه می‌گوییم مؤمن متعادل نسبت به تمام مؤلفه‌ها جامع‌نگری دارد(که در درس گفتارهای بعدی این مبحث را تشریح می‌کنم)، دوم اینکه به اهم و اصل مؤلفه‌های دینی بیشتر جدیت دارد و به بالاترین‌های دین بیشتر اهتمام ورزیده استقامت دارد و سوم قول، میل و فعلش در تعادل است.

قول یعنی مجموعه اعتقادات فرد که به آنها معتقد است، میل یعنی مجموعه عواطف و احساسات مثل غم، شادی، شوق، عشق و ...؛ وقتی من می‌توانم ادعا کنم عاقل هستم که احساساتم تحت حکومت عقل باشد و سومی فعل است. قول، میل و فعل فرد با ایمان باید هم راستا باشد؛ یعنی به یک مؤلفه دینی مثل نماز هم اعتقاد داشته باشد، هم نماز را دوست داشته باشد و هم عامل به نماز باشد.

خداوند ما را مومن متعادل قرار دهد. عاقبت شما به خیر.