تحقق دینداری با توجه به سه بعد قول، میل و عمل + فیلم

اسلام دین اعتدال است و پیامبر اسلام(ص) برای احیای مکارم اخلاقی مبعوث شده‌اند. پس چرا شاهد تندروی‌ها، کندروی‌ها و رفتارهای ضد اخلاقی و حتی ضد انسانی به نام دین اسلام در جامعه هستیم و هر کس با برداشتی از دین، دیگران را به بی‌دینی متهم می‌کند؟ چگونه می‌توان به اصل اسلام و دستورات اسلامی دست یافت و مسلمانی مؤمن و متعادل شد؟

برای دست یافتن به پاسخ این سؤال‌ها، مسعود اسماعیلی، پژوهشگر حوزه تربیت دینی، کتابی با عنوان «مؤمن متعادل و تربیت متعادل» را به رشته تحریر درآورده است و طی درس‌گفتارهایی، با محور قرار دادن مطالب این کتاب، تشریح می‌کند که چگونه می‌توان مؤمنی متعادل، همان‌طور که اسلام ناب محمدی مدنظر دارد، بود.

در ادامه، قسمت سی و پنجم این مجموعه با موضوع «دین‌داری سه بعدی» را با هم می‌بینیم و می‌خوانیم.

در ادامه با مبحث دین‌داری سه بعدی در خدمت شما هستیم؛ اما «دین‌داری سه بُعدی» یعنی چه؟ شما یک خط می‌کشید که گفته می‌شود این طول است؛ این خط یک بُعد دارد. خط دیگری را اگر کنارش بکشید طول و عرض را طراحی کرده‌اید، یعنی دو بعد از یک شکل را کشیده‌اید. اما این دو بعد گویی حیات ندارد و صرفاً روی کاغذ است اما اگر به همین خطوط ارتفاع را هم اضافه کنید، انگار قابل لمس می‌شود.

در کتاب «مومن متعادل و تربیت متعادل» از تعبیر «دینداری سه بعدی» بهره‌ برده‌ایم؛ به نظر می‌رسد دینداری درست، سه بعدی است. یعنی اگر فقط به  مسئله‌ای اعتقاد داشته باشم، این اعتقاد صرف کافی نیست و یک بعدی است. اگر به آن مسئله در کنار اعتقاد، علاقه هم داشته باشم، باز هم کافی نیست چون دو بعد را تشکیل می‌دهد؛ اما اگر به مسئله‌ای اعتقاد و علاقه داشته باشم و در عمل من بتوان آن اعتقاد را دید، می‌شود سه بعد.

فرض کنید استغفار می‌کنم و می‌گویم خدایا من را ببخش؛ اما ندامت قلبی ندارم و صرفاً آن استغفار زبانی است؛ چنین رفتار و باوری دینداری یک بعدی است. وقتی استغفار می‌کنم و قلبم هم با این استغفار همراه است، می‌شود دینداری دو بعدی و وقتی در عمل می‌بینید که دیگر سمت آن گناه نمی‌روم، می‌شود دینداری سه بعدی.

امام رضا(ع) می‌فرمایند: کسی که به زبان استغفار می‌کند و قلباً نادم و پشیمان نیست، خودش را تمسخر کرده است.

گاهی که از برخی از افراد سؤال می‌کنیم چرا فلان کار انجام نشد؟ پاسخ می‌دهند توفیق انجام کار نبود. امام رضا(ع) می‌فرمایند: کوشش کن. کسی که می‌گوید توفیق آن نبود و از خدا طلب توفیق می‌کند ولی تلاش نمی‌کند، خودش را مسخره کرده است. یعنی دو بعدی بودن دینداری به نوعی مسخرگی است.

یا می‌گوییم خدایا از آتش جهنم به تو پناه می‌بریم؛ خدایا ما را جهنمی نکن؛ ولی شهوات و هواهای نفسانی را کنار نمی‌گذاریم. پس دینداری درست این است که در تک‌تک مؤلفه‌‌های دینی قول، میل و عمل ما در یک راستا باشد تا انسان متعادلی شده و دینداری ما سه‌ بعدی شود.

استادی در دانشگاه داشتم که کتاب «مؤلفه‌های دین‌داری» را به من دادند. حدود هزار و 200 مؤلفه‌ دین‌داری براساس آیات و روایات در این کتاب مطرح شده است. در کتاب «مومن متعادل و تربیت متعادل» این هزار و 200 مؤلفه در هم ادغام و به صورت اختصار حدود 120 مؤلفه ارائه شده است.

البته معتقد هستم در کنار این 120 عنوان باید سه تیک تعادل «قول، میل و عمل» زده شود. برای مثال در خصوص ولایت، برخی مطرح می‌کنند که نسبت به خداوند، پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) ما ولایت را پذیرفته‌ایم، اما اگر این پذیرفتن سه بعدی باشد قیمتی و ارزشمند است.

یعنی اعتقاد داشته باشم که «ولّی» و اولا به من خداوند و امام زمان(عج) است. این اعتقاد را به زبان بیاورم، در قلب من نیز این علاقه و اعتقاد وجود داشته باشد و از آنجایی که محبت تنها، ارزنده هست اما کافی نیست، در عمل نیز مطیع آنها باشم.

اوج دوست داشتن افراد این است که نسبت به آنها اطاعت بورزیم. این می‌شود دینداری سه‌بعدی که در اسلام این دینداری از ما طلب شده است و ما در زیارتی از زیارات سید‌الشهدا(ع) عرضه می‌کنیم: «لبیکَ داعِىَ اللهِ، إن کان لم یجبکَ بَدنى عند استغاثتِکَ، و لسانِى عند استِنصَارِکَ، فقَد اُجابَکَ قلبى و سَمعى و بَصرى»؛ ای دعوت کننده بخدا من شما را اجابت می‌کنم؛ اگر اجابت نکرده بدن من وقتی شما مدد طلبیدید، اگر نبودم و زبانم همراه شما نمی‌توانست باشد، اجابت می‌‌کنم شما را ای پسر رسول خدا با قلبم، گوشم، چشمم و ...».

دینداری اینگونه معنادار می‌شود که همه ابعاد وجود انسان را دربرگیرد. دین یعنی سبک زندگی، «دین خدا» یعنی سبک زندگی خداپسندانه، اگر می‌خواهم خداپسندانه دین‌داری کنم باید همه فلش‌های من به سمت خدا باشد.

من اهل بیت(ع) را دوست دارم، خدا را دوست دارم، پس باید از آنها اطاعت کنم. تصویر زیبایی دیدم که در آن دو راه مشخص کرده بودند؛ در مقابل راه اول نوشته بودند: «این راه کسانی است که خدا را دوست دارند» و راه دوم راهی بود که در مقابل آن نوشته بودند: «این راه کسانی است که از خدا اطاعت می‌کنند». در مقابل راه اول (آنهایی که صرفاً خدا را دوست دارند) پر از جمعیت بود اما مقابل راه دوم (کسانی که از خدا اطاعت می‌کنند) خالی بود. یعنی آنهایی که خداوند را باور دارند زیاد اما افراد مطیع خداوند کم هستند.

این مسئله به تعبیر امام رضا(ع) علامت استهزای خود است. خودمسخرگی است که بگوییم خدایا من تو را قبول دارم اما به من امر و نهی نکن و من دستورات تو را اجرا نخواهم کرد؛ پس هر قدر خداوند را قبول داریم باید نسبت به خداوند نیز مطیع باشیم.

امیدواریم قلب، زبان، عمل، امیال، فعل و قولمان در یک راستا و متعادل باشد.