آسیب‌های رایج در مواجهه با قصص قرآنی

به گزارش ایکنا، صادق عباسی، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان تهران، 17 آبان ماه در نشست علمی «تدبر در داستان‌های قرآنی» با بیان اینکه دو آسیب در مواجهه با داستان‌های قرآنی وجود دارد، گفت: نخست اینکه در برخی از متون، با جملاتی مواجه می‌شویم که اگر به دنبال اسناد آن‌ها بگردیم، هیچ سند معتبری برای آن‌ها یافت نمی‌شود اما به دلیل عادت به شنیدن این مطالب، آن‌ها را اموری مسلم و قطعی تلقی کرده و از تحقیق و پیگیری صحت آن‌ها غافل می‌شویم.

وی افزود: دوم اینکه، به دلیل فراوانی داستان‌ها در کتب قصص‌الانبیا و برخی تفاسیر روایی، گاهی طولانی‌تر شدن روایت‌ها باعث می‌شود که ما از بررسی خود آیات قرآن غافل شویم و با غفلت از آیات، نکات تازه‌ای را که خداوند مد نظر داشته است از دست می‌دهیم.

وی با اشاره به نحوه روایت‌گری خداوند در قرآن، افزود: خدا در قرآن کریم فرموده است: إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ؛ یعنی این ماجراها، داستان‌های حق هستند و بر پایه حقیقت استوارند، نه روایاتی که صرفاً برای سرگرمی بیان شوند. در آیه سوم سوره مبارکه یوسف نیز می‌فرماید: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَٰذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ؛ ما بهترین داستان‌ها را با وحی به تو خبر می‌دهیم، هرچند پیش از این قرآن، از این اخبار بی‌خبر بودی. این نشان می‌دهد که نکات و آموزه‌های این داستان‌ها از طریق قرآن برای عموم روشن شده است.

عباسی بیان کرد: در ادامه همان سوره یوسف، خداوند تأکید می‌کند: لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ ۗ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَىٰ وَلَٰكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ؛ در داستان یوسف و برادرانش، برای صاحبان اندیشه عبرت است. خداوند می‌فرماید این روایت، یک خبر کلامی افترایی نیست، بلکه تصدیقِ همان چیزی است که پیش از قرآن وجود داشته(مانند آنچه در تورات بوده) و تفصیل و تبیین کامل همه چیز است.

روایت قرآن غایبانه نیست

استاد دانشگاه فرهنگیان اضافه کرد: روایت‌گری در قرآن، مایه هدایت و رحمت برای قومی است که ایمان آورده‌اند. همان‌طور که در ابتدای سوره قصص آمده است: نَتْلُو عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسَىٰ وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ؛ ما خبر موسی و فرعون را به حق برای قومی که ایمان می‌آورند بیان می‌کنیم. همچنین در سوره اعراف، آیه هفت تأکید می‌کند: فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ ۖ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ؛ یعنی ما این داستان‌ها را با علم بیان می‌کنیم و از آن‌ها غایب نبوده‌ایم. این نشان می‌دهد که روایت قرآن، یک روایت غایبانه یا نقل از دیگران نیست، بلکه خداوند به عنوان پروردگار این اقوام، از همه چیز آگاه است.

عباسی با بیان اینکه وقتی به کتب تفسیری نگاه می‌کنیم، با چالش اسناد مواجه می‌شویم، گفت: برای نمونه، در کتاب اسباب‌النزول آمده است که در ذیل آیه «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ»، سلسله‌ای از راویان نقل روایت کرده‌اند. اگر این سلسله را در کتب رجال بررسی کنیم، می‌بینیم که مثلاً به شخصی مثل سعد بن ابی وقاص یا پسرش می‌رسیم که در وقایع کربلا نقش داشتند و در شورای شش نفره رأی داده بودند لذا بررسی اعتبار این افراد در نقل چنین اسنادی، بسیار حائز اهمیت است.

وی ادامه داد: علاوه بر این، در همان ذیل آیه یوسف، روایتی نقل شده که می‌گوید هنگامی که قرآن بر پیامبر(ص) نازل شد، مردم از ایشان خواستند که ای پیامبر، کاش برای ما داستان می‌گفتی. یعنی مردم مشتاق شنیدن داستان‌ها بودند. در ادامه روایت مذکور، آمده است که خداوند متعال در پاسخ به درخواست مردم، آیات آغازین سوره یوسف را نازل فرمود: تِلْکَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ... نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ.

استاد دانشگاه فرهنگیان تصریح کرد: نکته تأمل‌برانگیز این است که ما معمولاً به این آیه استناد می‌کنیم تا بگوییم داستان‌های قرآن همواره بهترین شیوه روایت‌گری را دارند، اما شأن نزولی که واحدی ذکر کرده است، رویکرد متفاوتی دارد. طبق این روایت، پیامبر(ص) برای اصحاب، قرآن تلاوت می‌کردند و اصحاب احساس می‌کردند برخی آیات(با نگاهی تحلیلی به زبان امروز) بیش از حد سخت هستند و بیشتر بر محور عذاب، قیامت و وعده‌های بهشتی متمرکز شده‌اند لذا از پیامبر خواستند تا برای اینکه مردم دچار کسالت نشوند، برایشان داستان تعریف کنند. در نتیجه، سوره یوسف نازل شد تا حوصله مردم سر نرود.

عباسی اظهار کرد: در ادامه روایت آمده است که پس از مدتی، مردم دوباره از پیامبر(ص) درخواست کردند: یا رسول الله، لَوْ حَدَّثْتَنَا؛ یعنی کاش باز هم برای ما سخنی بگویید تا سرگرم شویم. در پاسخ به این درخواست، خداوند متعال آیه احسن‌الحدیث را نازل فرمود: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ... . در واقع، خداوند با نازل‌کردن این آیه به مردم پاسخ داد که هدف از فرستادن این کتاب، نشستن و گفتن حرف‌های صرفاً سرگرم‌کننده نیست، بلکه کتابی نازل شده است که بخش‌هایش به یکدیگر شبیه و تکرار شونده است تا برای مؤمنان هدایت باشد. در نهایت، پیامبر(ص) را به بازگشت به قرآن و تلاوت آن فراخواندند.

وی افزود: نکته مهم این است که در بسیاری از کتاب‌های شأن نزول، از جمله آثار اولیه مانند کتاب واحدی، چنین رویکردهایی ارائه شده است ولی امروزه کتاب‌های شأن نزول بسیار زیاد شده و آرای متفاوتی در این باره وجود دارد. و می‌توانیم با نگاهی به پژوهش‌های جدید، تحلیل دقیق‌تری از این مباحث داشته باشیم.

آفت غلبه روایات نادرست تفسیری بر واقعیات