عصر طلایی و دوران افول قرائت قرآن در مصر

به گزارش ایکنا، با وجود اینکه مصر خاستگاه اصلی هنر تلاوت جهان اسلام است، اما در فضای رسانه‌ای معاصر، شاهد «فراموشی تدریجی مکاتب اصیل» و «گسست میان نسل جدید قاریان با میراث پیشینیان» هستیم. امروزه، برخی تلاوت‌های تجاری و سطحی، جایگزین تلاوت‌های هنری و تأمل‌برانگیز شده‌اند و فنون دقیق وقف، ابتدا، لحن و تجوید که حاصل قرن‌ها تجربه اساتید مصری است، به‌درستی مستندسازی و معرفی نمی‌شوند.

ایکنا در سلسله گزارش‌هایی بر آن است تا با بازخوانی سیر تکاملی این هنر، از «مکتب قدیم» تا ظهور «نوابغ تلاوت»، ضمن آسیب‌شناسی وضعیت فعلی، پلی میان تکنیک‌های اصیل مصری و نیازهای هنری مخاطب قرآنی امروز برقرار کند تا هنر تلاوت از یک «آیین صرفاً تقلیدی» به یک «جریان زنده و پویا» بازگردد. چراکه تلاوت‌های فاخر امروزی، برآمده از مکتب سنتی مصر است و شناخت این سیر تاریخی برای درک اصالت تلاوت ضروری است. همچنین در راستای الگوسازی هنری، معرفی سبک‌ها و نوآوری‌های پیشگامان مصری، بهترین الگو برای قاریان جوان جهت ارتقای استانداردهای فنی و معنوی تلاوت است. 

الیوم السابع در این باره نوشت: اگرچه فناوری ضبط صدا در سال ۱۹۰۳ وارد مصر شد، اما هنر تلاوت تا چند دهه بعد از مدرنیته بهره‌مند نشد. قاریان بزرگ مصر در سال‌های اولیه فعالیت شرکت‌های ضبط صدا در مصر، ضبط قرائت را نپذیرفتند. این پدیده شامل خوانندگان نیز می‌شد که از این اختراع جدید اطمینان نداشتند و ترجیح می‌دادند چندین سال صبر کنند تا از موفقیت آن با صدای خوانندگان درجه دو مطمئن شوند.

در مورد قرائت قرآن، موضوع پیچیده‌تر بود، زیرا هرگاه اختراع جدیدی در مورد قرآن انجام می‌شد که با تردید روبرو می‌شد، همواره محذوریت‌های شرعی وجود داشت و از آن خودداری می‌شد، تا اینکه زمان، وجود اختراع جدید را ثابت کرد و به یکی از حقایق مسلم آن دوران تبدیل شد.

علاوه بر این، مدت زمان کوتاه ضبط در سال‌های اولیه ممکن است در تأخیر در ضبط صدای تلاوت‌ها نقش داشته باشد، زیرا از سه دقیقه تجاوز نمی‌کرد و بعداً به شش دقیقه افزایش یافت که بدون شک مدت زمان کافی برای ضبط تلاوتی نیست که نمایانگر واقعیت هنر تلاوت در دوران خود باشد.

قدیمی‌ترین قرائت ضبط شده در مصر

قدیمی‌ترین نسخه ضبط‌شده از تلاوت قرآن که به دست ما رسیده مربوط به سال ۱۹۰۵ و تلاوت شیخ محمد سلیم از سوره مبارکه مریم است. در سال بعد، او تلاوت دیگری از سوره یوسف را ضبط کرد. 

در مورد این فرد که صفحه‌های آواز او نیز موجود است اطلاعات چندانی در دست نیست و این باعث می‌شود که مطمئن نباشیم او یکی از قاریان حرفه‌ای بزرگ بوده یا خواننده‌ای که برای تست اولیه شرکت‌های ضبط صدا این تفاوت‌ها را ضبط کرده است. 

در حقیقت تحقیق در تاریخ قاریان بزرگ طی ۲۵ سال اول قرن بیستم ما را به چهار نام می‌رساند که صوت تلاوتشان امروزه گم شده است: این قاریان عبارتند از: محمود القیسونی، حسین الصواف، حنفی برعی و شیخ احمد ندا، که سرآمد این هنر شد و در سال ۱۹۳۲، دو سال قبل از افتتاح رادیو، درگذشت.

افتتاح رادیو مهمترین رویدادی است که اولین خاطره را از قاریانی چون شیخ محمد رفعت (1882-1950م)، که رادیو مصر را با صدای خود در 31 مه 1934 افتتاح کرد، ثبت کرد تا به عنوان بنیانگذار این هنر در تاریخ قرائت قرآن شناخته شود.

با وجود شهرت رفعت دهه‌ها قبل از افتتاح رادیو، و زیبایی منحصر به فرد صدای او و احساسات عمیقش، رادیو به او جاودانگی بخشید. حدود یک دهه، او قوی‌ترین قاری از نظر حضور و محبوبیت و بزرگترین نام ستاره رادیو باقی ماند، که تنها ام کلثوم و عبدالوهاب با او رقابت می‌کردند، تا اینکه بیماری او در سال 1943 مانع از تلاوتش شد. او همچنان جایگاه ویژه‌ای در بین شنوندگان داشت که تا به امروز هیچ کس آن را انکار نمی‌کند.

از نسل شیخ رفعت در رادیو همچنین قاری‌ دیگری وجود داشت که از او بزرگتر بود و قدیمی‌ترین قاری مشهوری محسوب می‌شود که صدایش به ما رسیده است، شیخ علی محمود (1878-1943م) قاری، خواننده و منشدی بود که در دهه بیست قرن گذشته میلادی چندین صفحه آواز ضبط کرده بود، در حالی که ما فقط شش ضبط از تلاوت‌های او دریافت کرده‌ایم که به احتمال زیاد در جلسات خصوصی ضبط شده‌اند.

اما مهمترین نام پس از شیخ رفعت در آن نسل، شیخ عبدالفتاح شعشاعی (1890-1962 م) است که دومین کسی بود که در رادیو تلاوت کرد. او در ابتدا خواننده آغاز بود و سپس قاری شد و تنها چند تلاوت‌ از او به ما رسیده است. او صدایی عظیم و جایگاه والایی در هنر قرائت داشت. او عمری طولانی داشت و گنجینه‌ای از صوت‌های او به ما رسیده است که در آنها قدرت و درخشندگی خود را تا آخرین روز زندگی‌اش حفظ کرد.

_{شیخ محمد رفعت}

  عصر طلایی هنر مقدس قرائت قرآن

در طول دهه ۱۹۳۰ میلادی، تعدادی از قاریان از نسل‌های بعد به رادیو پیوستند که برجسته‌ترین آنها شیخ طه الفشنی (۱۹۰۰-۱۹۷۱م) و شیخ عبدالعظیم زاهر (۱۹۰۴-۱۹۷۱م) بودند و سپس دو قاری جوان که قبل از بیست سالگی به عرصه تلاوت رسیدند، یعنی شیخ ابوالعینین شعیشع (۱۹۲۲-۲۰۱۱م) و شیخ کامل یوسف البهتیمی (۱۹۲۲-۱۹۶۹م) مدتی در رادیو تلاوت کردند، سپس آن را ترک کردند و در دهه ۱۹۴۰ میلادی دوباره به آن بازگشتند.

دهه ۱۹۴۰ و آغاز دهه بعد از آن شاهد پیوستن تعدادی از قاریان برجسته به رادیو بود که امروزه به خاطر توسعه هنری تاریخ تلاوت، محبوبیت آن و غنای آثار ضبط‌شده مورد تقدیر قرار می‌گیرند.

مشهورترین و تأثیرگذارترین قاریان مصری

از جمله مشهورترین قاریان می‌توان به محمود خلیل الحصری (۱۹۱۷-۱۹۸۰م)، محمود علی البنا (۱۹۲۶-۱۹۸۵م)، عبدالباسط محمد عبدالصمد (۱۹۲۷-۱۹۸۸م) و محمد صدیق منشاوی (۱۹۲۰-۱۹۶۹م) به همراه شیخ شعیشع و شیخ البهتیمی که پیش از آنها به رادیو راه یافته بودند، اشاره کرد. چهره محوری این دوره و تأثیرگذارترین و غنی‌ترین قاری در هنر تلاوت، شیخ مصطفی اسماعیل (۱۹۰۵-۱۹۷۸م) بود.

شیخ مصطفی اسماعیل از جایگاهی بالاتر، یعنی کاخ سلطنتی، وارد رادیو شد. او در سال ۱۹۴۴م از روستای خود در طنطا به کاخ سلطنتی دعوت شد، پس از آنکه یک بار در قاهره تلاوت کرد و مورد تحسین قرار گرفت. او به مدت هشت سال قاری کاخ سلطنتی شد تا اینکه پادشاه مصر در سال ۱۹۵۲م سرنگون شد و رادیو صدای او را از کاخ پخش می‌کرد، پیش از آنکه او به عنوان قاری در رادیو فعالیت کند، تا اینکه وی یکی از قاریان رادیو شد.

بزرگترین تحول هنری در قرائت مربوط به شیخ مصطفی اسماعیل است، زیرا او این هنر را دلنشین‌تر کرد و عبارات آهنگین طولانی را به قرائت دلنشینی که مخاطب انتظار داشت، تبدیل کرد. 

به دلیل این پیشرفت‌های هنری که مصطفی اسماعیل به واسطه وسعت صدایی که خداوند به او عطا کرده بود، ایجاد کرد، شکل تلاوت تغییر کرد و مخاطبان در مجامع عمومی و مساجد، مراسم تشییع جنازه و سایر مکان‌ها با قرآن تعامل بیشتری برقرار می‌کردند. این امر به وضوح در قرائت‌های ضبط‌ شده شیخ مصطفی اسماعیل نمایان است.

معاصران شیخ مصطفی اسماعیل تحت تأثیر تحولات هنری او قرار گرفتند و این تحولات برای آنها تبدیل به قوانین شد. از دهه 1950م، هنر تلاوت تبدیل به یکی از مهمترین ابزارهای قدرت نرم برای اسلام و مصر شد. قاریان به ستارگان جامعه تبدیل شدند و سالانه برای تلاوت در کشورهای عربی، اسلامی و حتی غیراسلامی دعوت می‌شدند. آنها محبوبیت زیادی در مراکش و اندونزی کسب کردند و تلاوت مصری، توسط این نسل، به تلاوت رسمی جهان اسلام تبدیل شد که در سراسر جهان شنیده و تقلید می‌شد.

دهه ۱۹۶۰ و پس از آن: از دست رفتن مرکزیت قرائت در مصر

دهه ۱۹۶۰ شاهد رونق بیشتر ضبط‌ مراسم و همچنین ظهور محصولات جدیدی برای هنر قرائت بود، مانند «قرآن ترتیل» که اولین بار توسط شیخ محمود خلیل الحصری در سال ۱۹۶۰ ضبط شد و در سال‌های بعد توسط چهار قاری بزرگ دنبال شد، که نشان‌دهنده گشایش راهی برای استماع قرائات بود. همچنین برای اولین بار یک مستند صوتی از کل قرآن تولید شد که موجب تولید مستندهای دیگری در این راستا شد.

رادیو در دهه ۱۹۶۰ همچنین تعدادی از قاریان با استعداد را با سطوح مهارتی متفاوت به مخاطبان معرفی کرد. با این حال، آنها به سطح خلاقیت و محبوبیت قاریان گذشته نرسیدند. این امر را می‌تواند به دلیل تعدیل شرایط فنی رادیو یا شاید پیشرفت سلیقه شنیداری مردم باشد. از جمله مشهورترین قاریانی که در دهه ۱۹۶۰ به رادیو پیوستند، ابراهیم الشعشاعی، محمد عبدالعزیز حصان، احمد محمد عامر و محمد احمد شبیب بودند.

اما سال‌های بعد، یعنی دهه هفتاد قرن گذشته، شاهد تحولی بود که باعث شد رادیو محوریت خود را از دست بدهد، زیرا دستگاه‌های پخش کاست در روستاها گسترش یافتند و صدای همه قاریان را در سطوح مختلف پخش می‌کردند و شرکت‌هایی برای تولید کاست در استان‌های مصر تأسیس شدند که تولید خود را بر روی قاریان محلی که توسط رادیو تأیید نشده بودند، متمرکز می‌کردند و برخی از آنها حتی از تلاوت توسط الازهر منع شدند و رادیو تنها به یکی از کانال‌های انتشار تبدیل شد. این قبل از آن بود که اینترنت در انتشار این قرائات گسترش پیدا کند. زیرا هر قاری سایت‌ها و کانال‌های خود را در یوتیوب و صفحات خود را در سایت‌های اجتماعی داشت و شروع به پخش زنده تلاوت‌های خود می‌کرد، با بالاترین کیفیت فیلمبرداری، بدون نظارت و مجوز کمیته‌های ویژه، طبقه‌بندی هنری یا راهنمایی علمی؛ و شکی نیست که این باز بودن فضا، دسته‌بندی را از بین برد و به سطح هنری عمومی آسیب رساند و فرصت را بین همه قاریان برابر کرد.