احمد ندا؛ معمار مکتب مدرن تلاوت قرآن در مصر

کشور مصر مهد قرائت قرآن است و قرآن به برجسته‌ترین قاریان خود در مصر جایگاه اجتماعی غیرقابل تصوری بخشید، مدارس و مکاتب فکری تأسیس شد، قاریان به کاخ‌های پادشاهان و رؤسای جمهور راه یافتند و مخاطبان از گوشه و کنار زمین برای شنیدن قرائت قاریان مصری جذب شدند. 

در میان این قاریان، و در واقع در خط مقدم آنها، شیخ «احمد ندا» بود. او پیشگام، اصلاح‌گر و الهام‌بخش نسل‌های بعدی قاریان بود. از او فقط یک تلاوت ضبط شده از سوره انبیاء برجای مانده است.

شیخ احمد ندا؛ رئیس دولت تلاوت

عرفه عبده علی، مورخ و محقق مصری، تلاوت قرآن در مصر را به دولتی باشکوه، مملو از پادشاهان، شاهزادگان و سربازان تشبیه می‌کند و از آنجا که هر دولتی مردم و رعایای خود را دارد، در دولت تلاوت، مردم شنوندگان قرآن بودند که بر اساس جایگاه اجتماعی خود، از رهبران گرفته تا مردم عادی و معمولی، طبقه‌بندی می‌شدند.

شیخ احمد ندا، رئیس آن دولت باشکوه بود. شیخ قرآن را به زیبایی و ظرافت تلاوت می‌کرد و صدای قدرتمندی داشت؛ وقتی این صدا طنین انداز می‌شد، صدای افراد دیگر را ساکت می‌کرد. 

شیخ عبدالعزیز البشری، محقق مصری او را اینگونه توصیف می‌کند: «او صوتی پرحلاوت و ظریف داشت، بسیار شبیه به صدای یک نوازنده عود ماهر و زیبا که با سیم‌های آن می‌نوازد. او سهمی از هنر والای قرائت داشت و به سبک منحصر به فرد خود که ابداع کرده بود و بسیاری پس از او از آن پیروی کردند، تلاوت می‌کرد.»

صدای احمد ندا در مسجد سیده زینب مخاطبان زیادی داشت. در آن دوره از تاریخ کشور مصر، رقابت شدیدی بین هواداران مساجد سیده زینب(س) و امام حسین(ع) وجود داشت. هواداران احمد ندا در مسجد سیده زینب گرد او جمع می‌شدند و رقبای آنها گرد الحامولی، مؤذن مسجد امام حسین، گرد می‌آمدند، زیرا این دو در دعاهای سحرگاهی با هم رقابت می‌کردند و رقابت آنها در اجرای مقام‌های دشوار موسیقی مانند «عشاق مصری» و «حجاز» بود.

از مؤذنی تا پیشگامی در تلاوت

شیخ احمد ندا در سال ۱۸۵۲م متولد شد. پدرش مؤذن مسجد سیده زینب بود. او مشتاق بود که به دو پسرش، احمد و حامد، قرآن بیاموزد. احمد مقام مؤذنی مسجد را از او به ارث برد. 

مصر از زمانی که فاطمیان مسجد الازهر را تأسیس کردند، کشور تلاوت بوده است و حتی در دوران حکومت عثمانی بر مصر، سلسله قاریان آن گسسته نشد. با این حال، تلاوت در دوران عثمانی به دلیل رفتن قاریان ماهر به استانبول دچار رکود شد و آن رکود تا دوران شیخ ندا ادامه یافت.

پیش از شیخ احمد ندا، قرائت قرآن حرفه‌ای مانند مداحی همراه با رباب (نوعی ساز زهی) بود. هیچ قانون موسیقیایی یا اصول اخلاقی وجود نداشت و توسط کسانی انجام می‌شد که هیچ حرفه‌ای نداشتند. این کار توسط کسی انجام می‌شد که با تلاش شخصی خود آیاتی از قرآن را حفظ کرده بود، یا توسط دانش‌آموزی که در مدرسه ابتدایی موفق نبود، یا توسط مرد نابینایی که راهی برای امرار معاش جز تلاوت بر سر قبور فقرا در ازای یک وعده غذایی یا یک سکه کوچک پیدا نمی‌کرد.

چند تن از شیوخ مانند حنفی برعی، محمود القیسونی و حسین الصواف تلاش کردند قوانینی برای این حرفه وضع کنند، اما محبوبیتی کسب نکردند. تا اینکه شیخ ندا انقلابی را برانگیخت و عمیقاً ذهن و قلب شنوندگانش را تحت تأثیر قرار داد. 

روش جدید او و حلال و حرام بودن آن مورد داوری قرار گرفت، اما او بی‌توجه ماند و به بحث‌های داغ منتقدان بی‌توجه بود و همچنان به جذب هواداران بیشتر ادامه داد.

نبیل حنفی محمود، محقق مصری در مورد قابلیت‌های صوتی شیخ ندا تصریح می‌کند که صدای او تقریباً سه اکتاو کامل یا بیست و چهار مقام را در بر می‌گیرد که نشان‌دهنده صدایی قدرتمند و طنین‌انداز است. این موضوع توسط حافظ محمود، روزنامه‌نگار، که از معاصران شیخ ندا است، در مقدمه‌اش بر کتاب «نغمه‌های آسمانی»، نیز تأیید شده است. محمود تعریف می‌کند که با وجود نبود بلندگو، از خانه‌اش که ۹۰ متر دورتر از مسجد سیده زینب واقع شده بود، به همراه خانواده‌اش به تلاوت قرآن شیخ ندا گوش فرامی‌داد.

رونق‌بخشی به تلاوت در سال‌های بحران

زمانی که جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۵ در جریان بود و موجی از ورشکستگی تاجران مصری را دربر گرفته بود، شیخ ندا با دستمزد پنج جنیه(واحد پول مصر) در هر شب، به حرفه تلاوت قرآن رونق داد و تا پاسی از شب در کاخ‌ پادشاه و منازل بزرگان مصر قرآن تلاوت می‌کرد و هزاران شنونده را جذب کرده بود تا اینکه دستمزدش به صد جنیه طلا رسید.

با این حال، او تا زمان مرگش منبر مسجد سیده زینب را رها نکرد و هر جمعه، هزاران نمازگزار برای گوش دادن به تلاوت سوره کهف توسط شیخ ندا به مسجد سیده زینب هجوم می‌آوردند.

حافظ محمود، روزنامه‌نگار فقید مصری، زمانی گفته بود: «پنجره خانه قدیمی ما رو به مسجد سیده زینب باز می‌شد. صدای قاری، شیخ احمد ندا، از فاصله حدود ۹۰ متری به گوش ما می‌رسید؛ آن هم در حالی که در آن زمان خبری از بلندگو نبود. او چنان با مهارت و شیوایی تلاوت می‌کرد که گویی در حال ایراد خطبه است؛ صدایش آمیزه‌ای منحصر‌به‌فرد از قدرت و شیرینی بود.»

با اینکه شیخ احمد ندا در تلاوت قرآن بسیار ماهر بود، اما تا آغاز قرن بیستم به فکر پرداختن به آن به عنوان یک حرفه نیفتاده بود. شکری القاضی، نویسنده مصری، می‌نویسد: «تنها ظرف چند سال ـ کمتر از تعداد انگشتان یک دست ـ او به یکی از برجسته‌ترین و درخشان‌ترین چهره‌های جامعه بدل شد. نخبگان و طبقات ممتاز جامعه مشتاقانه او را به محافل خود دعوت می‌کردند و مبالغ هنگفتی پول و سکه‌های طلا به او هدیه می‌دادند.

از جمله حامیان حلقه شیخ ندا، حافظ ابراهیم، شاعر نیل، و صالح عبدالحی، یکی از مشهورترین خوانندگان آن دوران بودند که می‌گفت اگر شیخ ندا به خوانندگی روی می‌آورد، همه خوانندگان آن زمان ورشکست می‌شدند. 

او محبوب و الهام‌بخش کسانی بود که می‌خواستند از او تقلید کنند. قاریان هم‌نسل‌ او دور او جمع می‌شدند و او را مصلحی می‌یافتند که آنها را از رکود رهایی می‌بخشید و روش او را می‌آموختند. 

شیخ محمد رفعت از او به عنوان استاد یاد می‌کرد. او همچنین تأثیر عمیقی بر شیخ عبدالفتاح شعشاعی و محمد الصیفی داشت و به آنها کمک کرد تا در قاهره بمانند و به مسیر خود ادامه دهند.

صوتی از استاد احمد ندا موجود نیست

ناگفته نماند، علمای دینی آن دوران نسبت به رادیو و صفحات گرامافون بدبینی عمیقی داشتند. به دلیل همین تردید مبنی بر اینکه شاید استفاده از چنین فناوری‌هایی از نظر شرعی جایز نباشد چیزی نمانده بود که صدای شیخ عبدالفتاح شعشاعی را هم از دست بدهیم؛ او تنها پس از آنکه مفتی اعظم جمهوری مصر به وی اطمینان داد که این کار از نظر شرعی اشکالی ندارد، پذیرفت که در رادیو تلاوت کند. اما متأسفانه، در مورد شیخ ندا، کسی نبود که در برابر دیدگاه منفی او بایستد.

محمود السعدانی در کتاب خود با عنوان «الحان السماء»(نواهای آسمانی) اشاره می‌کند که شیخ ندا از ضبط قرآن بر روی صفحات گرامافون خودداری می‌کرد؛ استدلال او این بود که چنین صفحاتی شایستگی حمل «کلام خدا» را ندارند، چرا که دست‌به‌دست می‌چرخند، ممکن است با دست‌های ناپاک لمس شوند و حتی شاید روی زمین بیفتند. با این حال، شیخ ندا برای خود و صوتش احترام بسیاری قائل بود و به موهبت صوتی منحصربه‌فردش بسیار می‌بالید. تنها صفحه گرامافونی که از صدای او ضبط شده، همان موردی است که برای استفاده شخصی خودش تهیه کرده بود و در خلوت خود به آن گوش می‌سپرد.

در تنها صدای ضبط‌شده‌ای که از شیخ ندا به جا مانده است، می‌توان آن شور و شعفی که صدای شیخ ندا در پیروانش برمی‌انگیزد، را تشخیص داد. 

صوت زیر منسوب به تنها تلاوت به جا مانده از استاد احمد ندا است.

استادی که نسل‌ها از او آموختند

شیخ ندا زندگی باعزتی داشت که الهام‌بخش آیندگان بود. او مکتب مدرن تلاوت را تأسیس و به شکوفایی آن کمک کرد، تا اینکه نام‌های دیگری در دنیای تلاوت قرآن پدیدار شدند که از مکتب شیخ ندا بهره بردند و در شهرت و افتخار از او پیشی گرفتند؛ مانند شیخ علی محمود، شیخ محمد رفعت و شیخ مصطفی اسماعیل. علاوه بر این، رادیو مصر در اواخر عمر شیخ ندا تأسیس شد.

۲۲ ژوئیه ۱۹۳۲م، روز درگذشت شیخ ندا، به اندازه زندگی‌اش قابل توجه بود. شاعر مصری، حافظ ابراهیم، نیز در همان روز در گذشت و باعث شد جمعیت زیادی از مردم عادی و بزرگان مصر در یک شب به سوگ آنها بنشینند.

همانطور که السعدانی می‌گوید، شیخ ندا در طول عمر بیش از هفتاد سال خود، به تنهایی میراثی عظیم خلق کرد که از آن زمان تاکنون شکوفا شده است و همه اینها نتیجه تلاش‌های نابغه صوت یعنی شیخ احمد ندا بود که خدا او را رحمت کند.