هنر تلاوت در مصر/ ۴
«قاریان دیروز» و میراثی که دیگر در مصر تکرار نشد
در میانه قرن بیستم، مصر به کانون بی‌بدیل تلاوت قرآن در جهان اسلام تبدیل شد؛ دوره‌ای که «قاریانی بزرگ» با صوت‌هایی ماندگار، هویت دینی و فرهنگی این سرزمین را شکل دادند. اما این میراث شنیداری چگونه پدید آمد و چرا دیگر تکرار نشد؟
به گزارش ایکنا، با وجود اینکه مصر خاستگاه اصلی هنر تلاوت جهان اسلام است، اما در فضای رسانه‌ای معاصر، شاهد «فراموشی تدریجی مکاتب اصیل» و «گسست میان نسل جدید قاریان با میراث پیشینیان» هستیم. امروزه، برخی تلاوت‌های تجاری و سطحی، جایگزین تلاوت‌های هنری و تأمل‌برانگیز شده‌اند و فنون دقیق وقف، ابتدا، لحن و تجوید که حاصل قرن‌ها تجربه اساتید مصری است، به‌درستی مستندسازی و معرفی نمی‌شوند.
ایکنا در سلسله گزارش‌هایی بر آن است تا با بازخوانی سیر تکاملی این هنر، از «مکتب قدیم» تا ظهور «نوابغ تلاوت»، ضمن آسیب‌شناسی وضعیت فعلی، پلی میان تکنیک‌های اصیل مصری و نیازهای هنری مخاطب قرآنی امروز برقرار کند تا هنر تلاوت از یک «آیین صرفاً تقلیدی» به یک «جریان زنده و پویا» بازگردد. چراکه تلاوت‌های فاخر امروزی، برآمده از مکتب سنتی مصر است و شناخت این سیر تاریخی برای درک اصالت تلاوت ضروری است. همچنین در راستای الگوسازی هنری، معرفی سبک‌ها و نوآوری‌های پیشگامان مصری، بهترین الگو برای قاریان جوان جهت ارتقای استانداردهای فنی و معنوی تلاوت است.
روزنامه الاستقلال یمن در این‌باره نوشت: «قاریان دیروز» یا «قاریان روزهای خوب گذشته» توصیفی است که به‌طور شاخص برای قاریان قرآن مصر در اواسط قرن بیستم به کار می‌رود.
در فاصله دهه‌های ۱۹۴۰ تا ۱۹۸۰، مصر ـ برخلاف بسیاری از نقاط جهان عرب ـ شاهد ظهور ستارگانی استثنایی در قرائت قرآن کریم بود؛ قاریانی که تلاوتشان نه‌تنها در سطح محلی، بلکه در گستره جهان عرب و اسلام تأثیری عمیق و ماندگار گذاشت.
این دوره درخشان با نام‌هایی چون شیخ محمد رفعت و مصطفی اسماعیل آغاز می‌شود، به محمود خلیل الحصری و محمد صدیق منشاوی می‌رسد و با عبدالباسط عبدالصمد، محمد محمود الطبلاوی و ده‌ها قاری دیگر ادامه می‌یابد؛ صوت‌هایی که نماینده هویت دینی و فرهنگی مصر بودند و آوازه‌شان از هند و پاکستان و مالزی در شرق تا جوامع اسلامی اروپا و آمریکا در غرب گسترش یافت.
تلاوت قرآن؛ پیوند صوت، معنا و ساختار
میان «شکستگی و حزن» منشاوی، «اوج و طنین» عبدالباسط و «وقار و عظمت» الحصری، شنونده می‌توانست در آسمان آن تلاوت‌ها پرواز کند. اگرچه بسیاری سعی در تقلید از صوت آنها داشتند، اما قادر به تقلید یا هم‌گامی با آنها نبودند و صداهای اصلی، اعتبار و عظمت خود را در قلب و ذهن شنوندگان حفظ می‌کردند.
در آن دوره، رادیو، دریچه ارتباط میلیون‌ها نفر با جهان بود. بسیاری از مردم در آن زمان از طریق تلاوت این قاریان در رادیو قرآن قاهره، مصر را شناختند. با وجود آن که این قاریان سال‌هاست از دنیا رفته‌اند، اما صو‌ت‌شان تا به امروز همچنان صبح و عصر گوش میلیون‌ها نفر را نوازش می‌دهد و یاد آنها در ذهن بسیاری از مردم باقی مانده است.
جایگاه مقامات قرآنی در تلاوت قرآن
روزی به شیخ محمد صدیق منشاوی گفتند: «شما در اجرای همه مقامات مهارت دارید، آیا آنها را از کسی آموخته‌اید؟» او پاسخ داد: نمی‌دانم منظور از مقامات چیست و آنها را نیاموخته‌ام».
این پاسخ، کلید فهم تلاوت قاریان مصری است؛ زیرا تناسب تلاوت در صوت منشاوی و دیگر قاریان مصری، به معنای تناسب غریزی بین معنای آیه و انتخاب مقام صوتی مناسب است.
به گفته کارشناسان، مقام‌های صوتی یا به قول برخی، گام‌های موسیقی، نغمات اصلی ۷ مقام هستند: صبا، نهاوند، عجم، بیات، سه‌گاه، حجاز و رست، و مقام‌های فرعی از آنها منشعب می‌شوند.
هر مقام نمایانگر یک حالت روحی خاص است که آن را نشان می‌دهد. برای مثال، مقام صبا یا مقام حسینی، مقامی حزن‌انگیز بوده و مناسب است که با آیاتی درباره آتش جهنم خوانده شود. مقام سه‌گاه، مقامی شادی‌آور است و مناسب است که با آیاتی درباره بهشت خوانده شود، و مقام بیات، مقامی است که حاوی غم و اندوه است.
اگرچه بسیاری از قاریان زمان ما برای تسلط بر مقامات صوتی و رسیدن به مرتبه قاریان گذشته نیاز به یادگیری آنها دارند، اما قاریان مصر در آن دوره به طور غریزی بر آنها تسلط داشتند و آنها را از طریق برنامه‌های آموزشی یا تحصیلات رسمی نیاموخته بودند. همچنین آموزش مقامات در آن دهه‌ها در بین شیوخ و قاریان رایج نبود و منحصر به خوانندگان و آهنگسازان بود. با این وجود، آنها در اجرای مقامات مهارت پیدا کرده و به درجه استادی رسیدند.
چرا این جهش فرهنگی فقط در مصر رخ داد؟
در هر بحثی که درباره عصر طلایی قاریان در مصر مطرح می‌شود، برای بسیاری این سؤال پیش می آید که: چرا آن ستارگان دیگر تکرار نشدند، چرا وجود آنها محدود به یک دوره زمانی خاص بود و چرا آن جهش در قرائت قرآن، منحصراً در مصر وجود داشت نه در یک منطقه جغرافیایی دیگر؟
عبدالهادی العزعزی، معاون وزیر فرهنگ یمن، در پاسخ به این سؤال در گفت‌وگو با روزنامه الاستقلال گفت: «مصر شاهد یک جهش فرهنگی زودهنگام بر اساس یک جنبش اصلاح آموزشی و فرهنگی بود که از قرن نوزدهم آغاز شد و در قرن بیستم به ویژه از زمانی که مصر به پایگاه مهمی برای ارتش‌های متفقین در جنگ‌های جهانی اول و دوم تبدیل شد به اوج خود رسید. این امر به طور کامل در عرصه فرهنگی مصر انعکاس پیدا کرد و به نوبه خود به مدارس قرآنی آن زمان نیز گسترش یافت.»
به گفته او، اصلاح‌طلبانی چون امام محمد عبده، پیوند با نهضت بیداری عربی، و شکل‌گیری جریان‌های فکری، ملی‌گرا و اسلامی، مصر را به کانون تحولات فرهنگی جهان عرب تبدیل کرد.
معاون وزیر فرهنگ یمن می‌افزاید: «مدرسه زبان‌ها پایه و اساس ظهور یک جنبش بزرگ فرهنگی و همچنین هنری بود. این جنبش اساساً مدرسه‌ای بود که بر قرائت قرآن کریم تکیه داشت و یکی از مهمترین عوامل توسعه اجرا در مصر بود.»
العزعزی ادامه می‌دهد: «این جهش فرهنگی در چارچوب جستجوی هویت عربی و دینی، پس از دهه‌ها اشغال توسط بریتانیا رخ داد. این مدارس و فعالیت‌های فرهنگی و هنری در واکنش به اقدامات بریتانیا علیه آموزش در مصر به وجود آمدند.»
این نهضت تنها به قرآن کریم محدود نشد، بلکه احیای میراث عربی و هنر اصیل غنی از اشعار عربی به طور کلی و شعر اندلس به طور خاص را نیز در بر داشت و مستلزم تأسیس آموزشگاه‌های موسیقی و مدارس تبلیغی مسیحیان بود.
مکتب‌خانه‌ها؛ بستر پرورش قاریان بزرگ
بسیاری افراد، جهش فرهنگی مصر را به شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوره نسبت می‌دهند، اما به نظر می‌رسد در کنار شرایط سیاسی و اجتماعی، عامل تعیین‌کننده دیگری نیز وجود داشت: گسترش مکتب‌خانه‌ها در شهرها و روستاهای مصر.
با مطالعه شرح حال قاریان برجسته متوجه می‌شویم که مکتب‌خانه‌ها در ایجاد بسیاری از نمادهای جامعه مصر، به‌ویژه نمادهای فرهنگی و ادبی، نقش داشتهاند. این مکتب‌خانه‌ها که طی چند دهه ادامه داشتهاند، تأثیر زیادی بر رسیدن قاریان مصری به آن سطح داشتهاند.
مکتب‌خانه‌ها مرکزی برای آموزش فشرده بودند که دانش‌آموزان در آنها تمام وقت خود را وقف حفظ قرآن و مهارت در تلاوت می‌کردند.
نقش مکتب‌خانه‌ها تنها به تربیت قاریان بزرگ محدود نمی‌شد، بلکه در تربیت نویسندگان، هنرمندان و خوانندگان بزرگی چون ام کلثوم و محمد عبدالوهاب نیز نقش داشتند که پیش از خوانندگی، در تلاوت قرآن تبحر داشتهاند.
در زمینه ادبیات و اندیشه نیز، افرادی چون رفاعه الطهطاوی، احمد شوقی، ابراهیم ناجی، طه حسین، رئیس دانشکده ادبیات عرب، احمد شفیق کامل و عبدالرحمن الابنودی، همگی از مکتب‌خانه‌ها (مدارس سنتی قرآنی) فارغ‌التحصیل شده‌اند.
عصام القیسی، نویسنده و محقق، در گفت‌وگو با روزنامه الاستقلال گفت: «از همان اوایل قرن بیستم یا حتی قبل از آن، به ویژه در دوران محمد علی و پس از آن، نخبگان برجسته‌ای در مصر، در تمام زمینه‌ها از جمله اندیشه، ادبیات و هنر، رشد کردند.»
القیسی ادامه می‌دهد: «به دلیل نزدیکی مصر به دریای مدیترانه، این کشور اولین کشور غیراروپایی بود که به رنسانس اروپایی واکنش نشان داد و آنچه را که می‌توانیم عناصر مدرنیته و رنسانس فکری و ادبی بنامیم، وارد و از آنها استفاده کرد و این عناصر در همه زمینه‌ها منعکس شدند.»
القیسی می‌افزاید: «در مورد ظهور این نهضت در آن دوره خاص، باید گفت که برای کسی که از غار بیرون آمده بود، اگر توصیف درستی باشد، به ماهیت آن لحظه مربوط می‌شد، زیرا آمادگی‌های شناختی او بالا و ذهنش پاک بود و چیزی در زندگی وجود نداشت که او را زیاد مشغول یا پریشان کند، زیرا عوامل تشویش در زندگی در آن زمان بسیار محدود بودند.»
به عقیده او، همین آمادگی ذهنی و معنوی، همراه با انفجار دانشی اصیل، بستری بی‌نظیر برای شکوفایی توانمندی‌های زبانی، هنری و قرآنی فراهم کرد؛ بستری که امروز، با تغییر سبک زندگی و شتاب رسانه‌ای، کمتر تکرار می‌شود.
انتهای پیام مطالب مرتبط
