حق‌جویی و حق‌پذیری؛ بالاترین علامت عقل‌ورزی + فیلم
اگر کار عقل جدا کردن حق از باطل است، پس بالاترین علامت عقل این است که، حال که حق را از باطل جدا کرد، حق را بپذیرد.
اسلام دین اعتدال است و پیامبر اسلام(ص) برای احیای مکارم اخلاقی مبعوث شده‌اند. پس چرا شاهد تندروی‌ها، کندروی‌ها و رفتارهای ضد اخلاقی و حتی ضد انسانی به نام دین اسلام در جامعه هستیم و هر کس با برداشتی از دین، دیگران را به بی‌دینی متهم می‌کند؟ چگونه می‌توان به اصل اسلام و دستورات اسلامی دست یافت و مسلمانی مؤمن و متعادل شد؟
برای دست یافتن به پاسخ این سؤال‌ها، مسعود اسماعیلی، پژوهشگر حوزه تربیت دینی، کتابی با عنوان «مؤمن متعادل و تربیت متعادل» را به رشته تحریر درآورده است و طی درس‌گفتارهایی، با محور قرار دادن مطالب این کتاب، تشریح می‌کند که چگونه می‌توان مؤمنی متعادل، همان‌طور که اسلام ناب محمدی مدنظر دارد، بود.
در ادامه، قسمت بیست و هشتم این مجموعه با موضوع «بالاترین نشانه‌های عقل‌ورزی» را با هم می‌بینیم و می‌خوانیم.
به نظر شما بالاترین علامت یک فرد عاقل چیست؟ ما در روزگاری هستیم که مدام بهترین‌ها، بالاترین‌ها، جدی‌ترین‌ها، مهم‌ترین‌ها و ... باید برای ما مدام بهتر، بالاتر، جدی‌تر و مهم‌تر باشد.
حال اگر بخواهیم از بالاترین نشانه عقل‌ورزی یاد کنیم، چه باید بگویم؟ نظر شما در این مورد چیست؟ با اتکا بر روایت تعریف عقل که رسول خدا(ص) فرمودند: «عقل نوری است در وجود ما که به وسیله آن نور حق و باطل روشن می‌شود» می‌خواهم این سؤال را پاسخ دهم.
عقل همانند یک چراغ قوه است؛ باید نور این چراغ را جلوی پایمان بیندازیم، اگر آن را به سمت آسمان بگیریم فایده‌ای ندارد، نور چراغ قوه جلوی پا و مسیر ما را روشن می‌کند تا به جلو پیش برویم، کار عقل نیز همین است؛ نور عقل جلوی پای انسان را روشن می‌کند، اگر مسیر را طی کردی، گام بعد برایت روشن می‌شود و اگر باز هم ادامه دادی، گام‌های بعدی برایت روشن خواهد شد اما اگر مسیر را طی نکردی و درجا زدی، چیزی برای تو روشن نخواهد شد.
حال بالاترین علامت عقل‌ورزی چیست؟ اگر کار عقل جدا کردن حق از باطل است، پس بالاترین علامت عقل این است که، حال که حق را از باطل جدا کرد، حق را بپذیرد.
روایات و توصیه‌های زیادی در خصوص حق‌جویی، حق‌شناسی، حق‌دوستی، حق‌پذیری، تبعیت از حق، استقامت بر حق، حق‌باوری، حق‌گویی، تمسک به حق، یقین به حق، متصل شدن به حق، شک نداشتن به حق، خود را شبیه به حق کردن، اقامه حق، تسلیم یا تواضع در برای حق و ... بیان شده است.
جان‌های عالم فدای حضرت سیدالشهداء(ع)؛ از ایشان سؤال شد چرا قیام کردید؟ ایشان فرمودند: «نمی‌بینید به حق عمل نمی‌شود؟» پس می‌توانیم بگوییم نهضت امام حسین(ع) برای احیای حق بود. پس هرقدر حق‌پذیرتر و حق‌جوتر باشیم، در اصل عاقل‌تر هستیم ولو حق‌گویی تلخ باشد.
گاهی بیان حق چون علیه من و برخلاف هوای نفس من است برای من تلخی دارد؛ به یکی از دوستانی که در مدارس خوب تهران مشغول به کار است در خصوص حق‌جویی گفتم که کاش مدرسه‌ای بود که بالاترین مؤلفه اخلاقی آن حق‌جویی و حق‌شناسی بود. وی وقتی صحبت‌های من را شنید، گفت: جالب است که محبوب‌ترین معلم ما در دبیرستان، کسی بود که بسیار حق‌جو بود و حق را می‌پذیرفت.
خود ما خاطرات تلخی از مدرسه داریم که به معلممان گفته‌ایم که ما پاسخ این سؤال را درست نوشته‌ایم، اما شما به ما نمره ندادید، اما معلم حرف ما را نپذیرفته است و تلخی همین ناحقی هنوز در کام ما مانده است.
پس اساساً نهضت سیدالشهدا(ع) و نهضت عاقلانه همه انبیاء(ع) بر مبنای حق بود. روایت‌های فراوانی در این خصوص وجود دارد؛ از جمله رسول خاتم(ص) می‌فرمایند: باتقواترین فرد کسی است که آنچه از حق به نفع اوست را می‌گوید و آنچه بر علیه او هم هست را بیان می‌کند. این کار دوم (گفتن حقی که بر علیه خود ما است) بسیار کار دشواری است و عقل باید بسیار نورانی باشد که بتوانیم اشتباهاتمان را بپذیریم و بگوییم حق با فرد مقابل است.
آخرین باری که گفته‌اید من اشتباه کرده‌ام، حق با شماست و عذرخواهی می‌کنم چه زمانی بوده است؟ ما معصوم نیستیم و اینکه معصوم نیستیم به این معناست که اشتباهات زیادی را مرتکب می‌شویم، پس چرا خیلی کم عذرخواهی می‌کنیم؟ پس چرا خیلی کم حق را به دیگران می‌دهیم؟ روایات فراوانی با این مضمون ذکر شده که فرموده‌اند: «گرامی‌ترن بنده‌ها نزد خداوند کسی است که بتواند حق را حاکم و اقامه حق کند و بالاترین حکمت ملازمت با حق است (اینکه بفهمیم حق چیست و با آن همراهی کنیم).
پس بالاترین علامت عقل‌ورزی، حق‌محوری است؛ پس حق را بجو، حق را بشناس، به حق پایبند باش و اگر چنین کاری کردی با تقواترین خواهی شد.
