بررسی جلوه‌های توحید و تصویر بهشت در معماری حرم رضوی

به گزارش ایکنا، دومین پیش‌نشست تخصصی نخستین همایش ملی علمی‌پژوهشی «هنر و معماری حرم مطهر رضوی و نقش آن در اعتلای هنر و معماری اسلامی‌ ـ ایرانی»، شنبه ۲۵ مهرماه در تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد.

در این نشست که به همت پژوهشکده امام رضا(ع) بنیاد پژوهش‌های اسلامی و با همکاری بنیاد بین‌المللی فرهنگی و هنری امام رضا(ع) و دانشگاه هنر اصفهان و با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و خانواده زنده‌یاد استاد محمدناصر آیینه‌چیان برگزار شد، خدمات این هنرمند به هنر و معماری حرم رضوی گرامی داشته شد. 

علیرضا خواجه‌احمد عطاری، رئیس دانشگاه هنر اصفهان، در ارائه «بازنمایی بهشت در معماری و تزئینات مسجد گوهرشاد»، گفت: تجربه حضور در این مسجد نقطه آغاز تأمل درباره ارتباط معماری با احساس آرامش، امنیت و همراهی است؛ رنگ‌ها، فرم‌ها و حضور انسان‌ها در فضای مسجد، در کنار یکدیگر معنایی می‌یابند که می‌تواند زمینه‌ساز آرامش و توجه به خداوند باشد.

وی با اشاره به توصیف‌های قرآنی بهشت، افزود: این توصیف‌ها دو وجه ظاهری و باطنی دارند؛ در وجه ظاهری، عناصری مانند باغ، آب، درخت و میوه مطرح است و در وجه باطنی، مفاهیمی همچون آرامش، امنیت، کرامت، رضایت، کمال و جاودانگی مورد توجه قرار می‌گیرد.

عطاری، نظم هندسی، تقارن و تداوم نقوش را از عناصر مؤثر در این بازنمایی برشمرد و بیان کرد: هندسه، نقوش ختایی و اسلیمی و خوشنویسی، نظمی را در فضای مسجد پدید می‌آورند که در این خوانش، با مفاهیم کمال و بی‌نهایت پیوند می‌یابد.

رئیس دانشگاه هنر اصفهان همچنین صحن را فضای پیوند عناصر معماری دانست و با اشاره به ارتباط زمین، آب، آسمان، نور و دیوارهای رنگین، اظهار کرد: نقش آب در طهارت و آمادگی برای عبادت، تداعی حیات و سازمان‌دهی فضا اهمیت فراوانی دارد، همچنین هدایت نگاه و حرکت به‌سوی محراب و امتداد آن در ایوان و گنبد از دیگر ویژگی‌های این معماری است.

وی با تأکید بر ماندگاری تصویر طبیعت در تزئینات مسجد، گفت: در طبیعت، گل پژمرده می‌شود و درخت تغییر می‌کند، اما در نقوش معماری، تصویر طبیعت در لحظه کمال ماندگار می‌شود؛ ازاین‌رو، مسجد گوهرشاد را می‌توان فضایی دانست که با بهره‌گیری از منطق باغ، مفاهیم جاودانگی، رشد و کمال را تداعی می‌کند.

توحید؛ پیونددهنده اجزای متنوع معماری حرم

مریم قاسمی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان نیز به موضوع «بازشناسی چگونگی تجلی وحدت در کثرت در معماری حرم رضوی»، پرداخت و گفت: تنوع عناصر و فضاها در معماری حرم امام رضا (ع)، در پیوند با یکدیگر، کلیتی منسجم را شکل می‌دهد و اجزای متعدد در خدمت معنایی واحد قرار می‌گیرند.

وی با اشاره به گسترش حرم رضوی در دوره‌های مختلف تاریخی، افزود: صحن‌ها، رواق‌ها، ایوان‌ها، گنبدها، گلدسته‌ها و شبستان‌ها، با وجود تعدد و تفاوت، در یک مجموعه به‌هم‌پیوسته معنا پیدا می‌کنند و این پیوند را می‌توان در ساختار فضایی، تزئینات و جزئیات بنا دنبال کرد.

قاسمی با تأکید بر جایگاه حرم در شکل‌گیری و توسعه شهر مشهد، آن را کانونی مهم در حیات اعتقادی و فرهنگی شهر توصیف کرد و نقش نسل‌های مختلف هنرمندان را در تداوم این میراث مورد توجه قرار داد.

وی همچنین با نقد فاصله‌گرفتن سیمای شهرها و فضاهای پیرامون حرم از نگاه توحیدی، بیان کرد: حرم رضوی از مهم‌ترین کانون‌های حفظ و تداوم هنرهای سنتی و معماری اسلامی‌ ـ ایرانی است و شناخت، معرفی و گسترش این ظرفیت باید مورد توجه قرار گیرد.

این پژوهشگر، نور، ذکر و هماهنگی اجزا را از عناصر مؤثر در تجربه معنوی فضای حرم برشمرد و بر توجه هم‌زمان به ابعاد مادی و معنایی معماری تأکید کرد.

روایت همراهی با استاد آیینه‌چیان

محسن صباغیان طوسی، مشاور سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی نیز در سخنانی درباره زندگی و هنر استاد محمدناصر آیینه‌چیان، خاطراتی از سال‌های همکاری با وی را بیان کرد و نقش این هنرمند را در احیای برخی هنرها و گسترش فعالیت‌های هنری هم‌زمان با توسعه فضاهای حرم مورد تأکید قرار داد.

وی با اشاره به فعالیت‌های استاد آیینه‌چیان در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی و تالار اجتماعات آن، افزود: حضور او در کنار پیشرفت طرح‌های ساختمانی، به شکل‌گیری و تقویت جلوه‌های هنری این فضاها کمک کرد.

صباغیان طوسی همچنین از مشارکت این هنرمند در مرمت آینه‌کاری‌های روضه منوره پس از حادثه انفجار یاد کرد و پرکاری، توانایی در حل مسائل اجرایی و ارتباط مؤثر با استادکاران را از ویژگی‌های حرفه‌ای او دانست.

لزوم مستندسازی و معرفی دیجیتال آثار

فرزند آقای آیینه‌چیان هم با اشاره به گستردگی آثار هنری اجراشده در حرم رضوی، خواستار مستندسازی و معرفی آن‌ها در فضای دیجیتال شد و گفت: این آثار باید به‌گونه‌ای ثبت و معرفی شوند که پژوهشگران و علاقه‌مندان بتوانند به تصاویر و اطلاعات دقیق آن‌ها دسترسی داشته باشند.

وی با تأکید بر ضرورت معرفی مستند و منطبق با واقعیت این میراث، از باقی‌ماندن چند صد تابلوی نقاشی از پدرش خبر داد و در ادامه، درباره مضامین و ویژگی‌های برخی از این آثار توضیحاتی ارائه کرد.

گسترش همکاری‌های علمی و فرهنگی

فرشید فلاح لاله‌زاری، مدیرعامل بنیاد بین‌المللی فرهنگی و هنری امام رضا(ع) نیز در این نشست، فراهم‌کردن زمینه مشارکت اهل علم، فرهنگ و هنر در خدمت به فرهنگ رضوی را از رویکردهای این بنیاد عنوان کرد.

وی همچنین بر ظرفیت فصلنامه‌های بنیاد برای انتشار مقالات حاصل از همایش‌ها، پس از طی مراحل داوری علمی تأکید کرد.

پخش کلیپ زندگی و فعالیت‌های استاد آیینه‌چیان، تهیه‌شده توسط بنیاد بین‌المللی فرهنگی و هنری امام رضا(ع) و شعرخوانی رضوی از دیگر بخش‌های نشست بود.

در پایان نیز با اهدای لوح تقدیر به خانواده این هنرمند، سال‌ها خدمت او به هنر حرم مطهر رضوی گرامی داشته شد.