شخصیت دینی در حافظه عمومی؛ متفکر یا مظلوم

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین عیسی عیسی‌زاده؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در این یادداشت که در اختیار ایکنا قرار گرفته است به این سؤال پاسخ داد که چه عواملی باعث می‌شود وجوه معرفتی و فکری یک شخصیت دینی در حافظه عمومی زیر سایه روایت رنج قرار بگیرد؟ متن یادداشت به شرح زیر است:

چه عواملی باعث می‌شود وجوه معرفتی و فکری یک شخصیت دینی در حافظه عمومی زیر سایه روایت رنج قرار بگیرد؟

این‌که وجوه معرفتی و فکری یک شخصیت دینی در حافظه عمومی زیر سایه روایت رنج قرار می‌گیرد، پدیده‌ای چندلایه است که نمی‌توان آن را صرفاً به احساسات مذهبی یا شیوه‌های سوگواری نسبت داد. در این وضعیت، رنج از یک تجربه در زندگی شخصیت دینی به محور اصلی شناخت عمومی از او تبدیل می‌شود؛ به‌گونه‌ای که مخاطب ممکن است بیش از آن که او را به‌مثابه متفکر، مفسر، معلم یا صاحب یک منظومه فکری بشناسد، با مظلومیت، مصائب و نحوه شهادت یا درگذشت او به یاد بیاورد. 

برای فهم این پدیده، می‌توان چند عامل اساسی را از یکدیگر تفکیک کرد:

1. قدرت عاطفی روایت رنج

روایت رنج، برخلاف بسیاری از مفاهیم نظری و استدلال‌های فلسفی، مستقیماً با عواطف انسانی ارتباط برقرار می‌کند. اندوه، همدلی، خشم اخلاقی و احساس بی‌عدالتی، واکنش‌هایی سریع و نیرومند برمی‌انگیزند. شناخت منظومه فکری یک شخصیت دینی معمولاً به مطالعه، تأمل و آشنایی با زمینه‌های تاریخی و مفهومی نیاز دارد اما روایت یک مصیبت می‌تواند در زمانی کوتاه تصویری روشن و ماندگار از او بسازد. ازاین‌رو، در رقابت میان دو شیوه بازنمایی، روایت عاطفی اغلب از مزیت ارتباطی برخوردار است.

این امر لزوماً به معنای سطحی‌بودن عواطف دینی نیست؛ مسئله زمانی آغاز می‌شود که عاطفه به‌جای آن که راهی برای ورود به اندیشه شخصیت باشد، به جایگزین آن تبدیل شود.

2.تفاوت میان حافظه روایی و حافظه مفهومی

حافظه عمومی معمولاً با داستان‌ها، شخصیت‌ها، رخدادهای برجسته و لحظه‌های سرنوشت‌ساز ارتباط آسان‌تری برقرار می‌کند تا با مجموعه‌ای از نظریه‌ها، استدلال‌ها و مفاهیم انتزاعی؛ برای مثال، به خاطرسپردن صحنه‌ای از مظلومیت یک شخصیت دینی، ممکن است بسیار آسان‌تر از به خاطرسپردن دیدگاه‌های او درباره عدالت، معرفت، اخلاق یا مناسبات قدرت باشد.

این تفاوت را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد:

حافظه روایی: شخصیت را از طریق آن‌چه بر او گذشته است به یاد می‌آورد.

حافظه معرفتی: شخصیت را از طریق آن‌چه اندیشیده، تعلیم داده و صورت‌بندی کرده است می‌شناسد.

حافظه هنجاری: شخصیت را از طریق ارزش‌ها و معیارهایی می‌فهمد که در زندگی و اندیشه خود نمایندگی کرده است

وقتی حافظه روایی بر دو نوع دیگر غلبه می‌کند، شخصیت تاریخی ممکن است در قالب یک تصویر عاطفی فشرده شود؛ تصویری که هرچند بخشی از حقیقت زندگی او را حفظ می‌کند، تمامیت آن را بازنمایی نمی‌کند.

3. سازوکارهای انتقال فرهنگی و آیینی

آیین‌های دینی، مناسبت‌های سالانه، مجالس سوگواری، مرثیه‌ها، روایت‌های شفاهی و آثار هنری نقش مهمی در انتقال حافظه میان نسل‌ها دارند. این سازوکارها معمولاً برای تداوم حیات فرهنگی یک جامعه ضروری‌اند. با این‌ حال، همه وجوه یک شخصیت دینی به یک اندازه قابلیت انتقال از طریق آیین را ندارند. رنج، فقدان و مظلومیت به‌سادگی در قالب مناسک، شعر، تصویر و اجرا بازآفرینی می‌شوند؛ اما انتقال دستگاه معرفتی یک شخصیت به آموزش، شرح متون، گفت‌وگو و بازسازی استدلال‌های او نیاز دارد؛ در نتیجه، ممکن است جامعه در حفظ و انتقال خاطره مصائب یک شخصیت بسیار موفق باشد، اما در انتقال محتوای فکری او توفیق کمتری داشته باشد.

نکته مهم این است که مسئله لزوماً وجود آیین سوگواری نیست، بلکه احتمالِ نامتوازن‌شدن نسبت میان یادآوری مصائب و آموزش اندیشه است

4.گزینش‌گری نهادهای دینی و حافظه جمعی

حافظه عمومی بازتاب خنثای گذشته نیست؛ بلکه در فرایندهای اجتماعی شکل می‌گیرد. نهادهای آموزشی، منبرها، رسانه‌ها، نظام‌های رسمی بزرگداشت و حتی بازار نشر، در انتخاب و برجسته‌کردن بخش‌هایی از زندگی شخصیت‌های دینی نقش دارند. این گزینش می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ روایت رنج، امکان ایجاد همبستگی جمعی و تقویت هویت مشترک را فراهم می‌کند. روایت مظلومیت می‌تواند مرزهای اخلاقی روشنی میان ستمگر و ستمدیده ترسیم کند. انتقال آموزه‌های پیچیده ممکن است به تخصص، زمان و مخاطب آماده‌تری نیاز داشته باشد.

روایت رنج و قدرت بسیج‌کنندگی

برخی آموزه‌های فکری، به‌ویژه آن‌هایی که مستلزم نقد قدرت، بازاندیشی سنت یا اصلاح رفتارهای رایج‌اند، ممکن است برای بعضی نهادها دشوارتر یا کم‌جاذبه‌تر باشند؛ در این میان، گاهی روایت رنج به دلیل ظرفیت بالای بسیج‌کنندگی‌اش بیشتر بازتولید می‌شود. در مواردی نیز، روایت تاریخی به‌تدریج به قالبی تثبیت‌شده تبدیل می‌شود که در آن، بعضی وجوه شخصیت امکان ظهور گسترده پیدا می‌کنند و برخی دیگر به حاشیه می‌روند
البته این سازوکار در همه جوامع و درباره همه شخصیت‌های دینی یکسان عمل نمی‌کند و نباید بدون بررسی تاریخی، آن را به تصمیم آگاهانه یک نهاد یا گروه خاص نسبت داد.

5.فاصله میان شخصیت تاریخی و شخصیت نمادین

شخصیت‌های دینی در حافظه جمعی، به‌تدریج از اشخاص تاریخی به نمادهای فرهنگی و اخلاقی نیز تبدیل می‌شوند. این فرایند می‌تواند به ماندگاری آن‌ها کمک کند، اما در عین حال ممکن است پیچیدگی‌های تاریخی و فکری‌شان را کاهش دهد؛ یک شخصیت تاریخی ممکن است هم‌زمان دارای ویژگی‌های چون؛ صاحب اندیشه و استدلال مستقل؛ معلم و تربیت‌کننده؛ کنشگر اجتماعی و سیاسی و صاحب تجربه‌های شخصی و عاطفی یا فردی که رنج دیده یا قربانی خشونت شده است، باشد اما شخصیت نمادین معمولاً به چند ویژگی برجسته تقلیل می‌یابد. اگر رنج، برجسته‌ترین نشانه هویتی او شود، دیگر وجوه شخصیت ممکن است در خدمت همین نشانه تفسیر شوند.

در این حالت، حتی اندیشه‌های او نیز ممکن است صرفاً به‌عنوان شواهدی بر مظلومیت یا فضیلت اخلاقی‌اش نقل شوند، نه به‌عنوان نظریه‌هایی که باید مستقل از روایت زندگی او فهمیده و ارزیابی شوند.

6.غلبه منطق عاطفی بر منطق پرسشگری

یکی از عوامل ظریف‌تر، تغییر رابطه مخاطب با شخصیت دینی است؛ در مواجهه معرفتی، پرسش‌هایی از این دست مطرح می‌شوند که او چگونه به این نتیجه رسیده است؟ مبانی معرفت‌شناختی یا اخلاقی دیدگاه او چیست؟ استدلال او چه نسبتی با مسائل زمانه‌اش دارد؟ اندیشه او چه ظرفیت‌هایی برای پاسخ‌گویی به مسائل امروز دارد؟

اما در مواجهه‌ای که عمدتاً بر رنج متمرکز است، پرسش‌ها ممکن است بیشتر حول این محورها شکل بگیرند که چه بر او گذشت؟ چه کسی به او ستم کرد؟ چگونه باید به مصائب او واکنش نشان داد؟ و چگونه می‌توان وفاداری و همدلی خود را ابراز کرد؟

این دو دسته پرسش ضرورتاً متعارض نیستند. مشکل زمانی پدید می‌آید که دسته دوم، فضای فرهنگی لازم برای طرح دسته اول را محدود کند. در این صورت، مخاطب به جای آن‌که با شخصیت دینی وارد گفت‌وگویی فکری شود، عمدتاً در موضع یادآوری، همدردی و بزرگداشت باقی می‌ماند.

چرایی بازنشر سریع برخی روایات

7.نقش رسانه‌ها و اقتصاد توجه

در محیط رسانه‌ای امروز، محتواهایی که پیام عاطفی روشن، ساختار روایی فشرده و امکان بازنشر سریع دارند، معمولاً از مزیت ارتباطی برخوردارند
روایت یک واقعه دردناک را می‌توان در یک تصویر، یک قطعه موسیقی، یک ویدئوی کوتاه یا چند جمله خلاصه کرد. اما شرح یک استدلال فلسفی یا تبیین یک نظریه اخلاقی غالباً به زمینه‌سازی و تفصیل نیاز دارد.

این تفاوت باعث می‌شود که حتی بدون قصد آگاهانه برای حذف اندیشه، سازوکارهای تولید و توزیع محتوا به سود روایت‌های عاطفی عمل کنند. شبکه‌های اجتماعی نیز با تقویت محتوای واکنش‌برانگیز می‌توانند این عدم توازن را افزایش دهند.

بنابراین، در جهان معاصر، مسئله فقط محتوای روایت نیست؛ بلکه ساختار رسانه‌ای انتقال روایت نیز تعیین می‌کند که کدام وجه از شخصیت بیشتر دیده و به خاطر سپرده شود.

8.گسست میان بزرگداشت و فهم

گاهی جامعه در بزرگداشت یک شخصیت دینی سرمایه‌گذاری فرهنگی گسترده‌ای می‌کند، اما این سرمایه‌گذاری لزوماً به شناخت عمیق‌تر او نمی‌انجامد؛ بزرگداشت می‌تواند شامل مراسم، آثار هنری، مناسبت‌های تقویمی و بازگویی خاطرات باشد. فهم معرفتی، در مقابل، مستلزم مواجهه با متن، بازسازی زمینه تاریخی، شناخت مفاهیم و ارزیابی استدلال‌هاست.

این دو فعالیت می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند؛ برای مثال، بزرگداشت یک شخصیت می‌تواند انگیزه‌ای برای مطالعه آثار او باشد. اما اگر میان آن‌ها پیوندی برقرار نشود، ممکن است جامعه در حفظ احترام و عاطفه نسبت به شخصیت موفق باشد، بی‌آن‌که به همان اندازه از محتوای فکری او آگاهی داشته باشد. در این وضعیت، نوعی تناقض شکل می‌گیرد: شخصیت در سطح نمادین بسیار حاضر است، اما در سطح معرفتی حضور محدودی دارد.

آیا روایت رنج مانع شناخت اندیشه است؟

پاسخ دقیق این است که روایت رنج ذاتاً مانع شناخت معرفتی نیست. رنج می‌تواند زمینه‌ای برای فهم عمیق‌تر اندیشه یک شخصیت دینی باشد؛ به‌ویژه هنگامی که تجربه او با مفاهیمی چون عدالت، آزادی، حقیقت، مسئولیت اخلاقی و مقاومت در برابر ظلم پیوند داشته باشد. مسئله اصلی، تبدیل‌شدن رنج از مدخل شناخت به افق نهایی شناخت است.

در حالت نخست، مخاطب از طریق فهم رنج می‌پرسد که شخصیت دینی چه می‌اندیشید، از چه ارزش‌هایی دفاع می‌کرد و چرا آن ارزش‌ها برای او اهمیت داشتند. در حالت دوم، رنج به نقطه پایان شناخت تبدیل می‌شود و دیگر ضرورتی برای ورود به لایه‌های فکری شخصیت احساس نمی‌شود.

می‌توان این فرایند را در سه مرحله خلاصه کرد:

اول: مرحله برجستگی عاطفی

روایت رنج، به دلیل قدرت همدلی‌برانگیزی و قابلیت بازگویی، در حافظه جمعی برجسته می‌شود.

مرحله دوم: بازتولید فرهنگی

آیین‌ها، نهادها و رسانه‌ها روایت عاطفی را مکرراً منتقل می‌کنند و آن را به نشانه اصلی هویت شخصیت بدل می‌سازند.

مرحله سوم: حاشیه‌نشینی معرفتی

اگر سازوکارهای مکمل برای آموزش و تفسیر اندیشه وجود نداشته باشند، شناخت فکری شخصیت در حاشیه شناخت عاطفی قرار می‌گیرد.

بنابراین، پرسش اساسی این نیست که چرا مردم رنج شخصیت‌های دینی را به یاد می‌آورند؛ بلکه این است که چه سازوکارهایی موجب می‌شوند یادآوری رنج، به‌تدریج جای شناخت اندیشه را بگیرد و چگونه می‌توان این دو را دوباره به یکدیگر پیوند داد؟

راه برون‌رفت نیز حذف یا کم‌رنگ‌کردن روایت رنج نیست، بلکه بازسازی رابطه میان رنج، اندیشه و کنش است؛ به‌گونه‌ای که مصائب یک شخصیت، مخاطب را به فهم عمیق‌تر جهان فکری او هدایت کند و اندیشه او نیز به روایت رنج معنایی تاریخی و اخلاقی ببخشد.