توحید؛ معیار شناخت درست جایگاه خداوند

به گزارش ایکنا از همدان، حجت‌الاسلام والمسلمین حسین ثروتی مدرس و پژوهشگر قرآن کریم در ادامه تشریح و بیان نکاتی از سوره مبارکه «زمر» مطالبی را در مورد آیات 45 تا 48 این سوره بیان کرده است، که مشروح این سخنان را در زیر می‌خوانیم:

در آیه ۴۵ سوره زمر، خداوند متعال می‌فرماید: «وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ؛ هنگامی که خداوند به‌تنهایی یاد می‌شود، دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند، بیزار و متنفر می‌شود، اما هنگامی که از غیر خدا یاد می‌شود، ناگهان شادمان می‌شوند.»

برای فهم بهتر این آیه باید به آیات پیش از آن توجه کرد. در آیات قبل، سخن درباره کسانی است که خودسرانه برای خداوند و در کنار او یا به‌جای او واسطه‌هایی قرار می‌دهند و آن‌ها را شفیعان خود می‌پندارند. قرآن کریم در پاسخ به این نگرش می‌فرماید این واسطه‌ها مالک چیزی نیستند و بدون اذن خداوند نمی‌توانند مستقلاً کاری انجام دهند. در آیه قبل نیز تصریح می‌کند: «قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا»؛ بگو تمام شفاعت از آن خداوند است.

بنابراین، همه امور در اختیار خداوند است و هیچ‌کس نمی‌تواند خودسرانه و بدون اذن الهی جایگاهی برای واسطه‌ها در کنار خداوند قائل شود. آیه ۴۵ نیز به واکنش قلبی کسانی اشاره می‌کند که از یاد شدن خداوند به‌تنهایی ناخشنود می‌شوند، اما وقتی از غیر خدا سخن به میان می‌آید، احساس خوشحالی می‌کنند. این آیه در حقیقت اهمیت نگرش صحیح به یگانگی خداوند و پذیرش حاکمیت مطلق او را یادآوری می‌کند.

در ادامه، آیه ۴۶ سوره زمر می‌فرماید: «قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُون؛ بگو: بارالها، ای پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین، ای دانای نهان و آشکار، تو میان بندگانت درباره آنچه در آن اختلاف می‌کردند، داوری خواهی کرد.»

بیشتر بخوانید:

•  هیچ واسطه‌ای بی‌نیاز از اذن خدا نیست 
• مبنای توکل و رهایی از وابستگی به قدرت‌های غیرالهی در قرآن
•  قرآن؛ تصدیق حقیقت را در گفتار و رفتار انسان می‌سنجد 
•  توحید؛ راه نجات انسان از سردرگمی میان فرمان‌های متعارض 
• تعبیر قرآن کریم از انسان فاسق
•  دانش و حق‌شناسی بدون عمل به هدایت نمی‌رساند 
•  اخلاص در بندگی؛ پیام اصلی آیات نخست سوره زمر 
•  تقوا؛ سپر نجات انسان در برابر عذاب آشکار 

این آیه بیانگر حقیقت مهمی است؛ اختلاف انسان‌ها درباره خداوند، توحید، حقیقت هستی و مسیر درست زندگی، موضوعی نیست که بدون پاسخ و نتیجه باقی بماند. در دنیا ممکن است گروهی درباره خداوند نگرشی توحیدی داشته باشند، گروهی به شرک گرایش پیدا کنند و عده‌ای نیز اساساً منکر برخی حقایق باشند، اما این اختلاف‌ها سرانجام در پیشگاه خداوند داوری خواهد شد.

پس این‌گونه نیست که هرکس در دنیا هر عقیده و رفتاری را انتخاب کند و در نهایت هیچ حساب و کتابی در کار نباشد؛ خداوند میان بندگان خود درباره آنچه در آن اختلاف داشته‌اند، حکم خواهد کرد و نتیجه اعمال و انتخاب‌های انسان‌ها آشکار می‌شود.

در آیه ۴۷ سوره زمر، خداوند تصویری تأمل‌برانگیز از وضعیت ستمگران در روز قیامت ارائه می‌دهد: «وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۚ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ؛ و اگر برای کسانی که [به آیات خدا] ستم ورزیده‌‍اند، همه آنچه در زمین است و مانندش با آن باشد، بی‌تردید حاضرند آن را برای رهایی خود از عذاب سخت روز قیامت عوض دهند، و از سوی خدا آنچه را که [از عذاب های گوناگون] نمی‌پنداشتند، آشکار می‌شود.»

تصور کنید تمام امکانات زمین، از طلا و نقره گرفته تا خانه‌ها، باغ‌ها، ثروت‌ها و هر آنچه ارزش مادی دارد، در اختیار یک انسان قرار بگیرد و حتی دو برابر آن نیز به او داده شود. قرآن می‌فرماید انسان ستمگر در روز قیامت حاضر است تمام این دارایی‌ها را بدهد تا از عذاب آن روز نجات پیدا کند؛ اما مسئله اینجاست که چنین فدیه‌ای پذیرفته نخواهد شد.

واژه «فدیه» به معنای چیزی است که انسان در برابر رهایی از گرفتاری یا مجازات می‌پردازد. این واژه در آیات دیگری از قرآن نیز به کار رفته است. برای نمونه، در آیه ۱۸۴ سوره بقره می‌خوانیم: «وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ»؛ و بر کسانی که روزه گرفتن برایشان با مشقت همراه است، فدیه‌ای معادل خوراک دادن به یک نیازمند مقرر شده است.

در این آیه نیز مفهوم فدیه مطرح شده است؛ یعنی انسان در برابر تکلیفی که از انجام آن معذور است، چیزی را به‌عنوان فدیه می‌پردازد. بنابراین، فدیه به معنای پرداخت چیزی در برابر رهایی از یک وضعیت یا جبران آن است.

اما نکته مهم در آیه ۴۷ سوره زمر این است که اگر تمام امکانات دنیا و حتی دو برابر آن در اختیار انسان ستمگر قرار بگیرد، باز هم در برابر عذاب قیامت حاضر است همه را فدا کند تا از آن رهایی یابد. این موضوع نشان می‌دهد عذاب قیامت تا چه اندازه سخت و دردناک است.

برای درک بهتر این مسئله می‌توان یک مثال ساده در زندگی روزمره مطرح کرد. فرض کنید فردی دچار دندان‌درد شدیدی شده و برای تسکین آن دارو مصرف می‌کند، اما درد دوباره بازمی‌گردد. اگر برای درمان این مشکل هزینه‌ای حدود ۲۰۰ میلیون تومان لازم باشد، ممکن است فرد با خود بگوید حاضر نیست چنین مبلغی بپردازد و ترجیح می‌دهد درد را تحمل کند؛ اما اگر شدت درد چندین برابر شود، ممکن است همان فرد حاضر باشد چندین برابر آن مبلغ را نیز هزینه کند تا فقط از درد رهایی پیدا کند.

حالا قرآن کریم درباره عذاب قیامت می‌فرماید اگر تمام امکانات زمین و حتی دو برابر آن در اختیار انسان ستمگر باشد، حاضر است همه را بدهد تا از عذاب آن روز نجات پیدا کند. عذاب قیامت با رنج‌ها و گرفتاری‌های دنیوی قابل مقایسه نیست.

نتیجه مهم این آیه آن است که باید تا می‌توانیم از ظلم کردن در زندگی خود پرهیز کنیم. گاهی وقتی از ظلم سخن گفته می‌شود، ذهن انسان به سمت افرادی مانند شمر و یزید یا ستمگران بزرگ تاریخ و حاکمان ظالم می‌رود؛ در حالی که ظلم فقط به چنین افرادی محدود نمی‌شود.

ممکن است انسان در زندگی روزمره خود نیز مرتکب ظلم شود؛ برای مثال، در محیط خانه برای پیش بردن خواسته خود با همسر یا فرزندش بدرفتاری کند، به برادر یا خواهر خود ستم کند یا از موقعیت و قدرتی که دارد برای تضییع حق دیگری استفاده کند.

فردی را در نظر بگیرید که در برابر ما قدرت دفاع از خود را ندارد. ممکن است به او توهین کنیم، با او بدرفتاری کنیم یا حقش را نادیده بگیریم و با خود بگوییم او که نمی‌تواند کاری انجام دهد؛ صدایش به جایی نمی‌رسد و دستش به جایی بند نیست. اما این تصور اشتباه است؛ زیرا ناتوانی فرد در دفاع از حق خود به معنای پایان ماجرا نیست. در همین زمینه، امام باقر(ع) از سفارش پدر بزرگوارشان، امام سجاد(ع)، در واپسین لحظات زندگی نقل می‌کنند که آن حضرت به ایشان فرمودند: «فرزندم، از ظلم به کسی که جز خداوند یاوری ندارد، بپرهیز.»

این سفارش، هشداری جدی برای همه انسان‌هاست. گاهی فردی که مورد ظلم قرار گرفته، توان مقابله با ما را ندارد و نمی‌تواند حق خود را بگیرد، اما خداوند یاور اوست. چنین فردی ممکن است همسر، فرزند، برادر یا هر شخص دیگری در اطراف ما باشد که به دلیل موقعیت خود توان دفاع از حقش را ندارد. بنابراین، باید مراقب باشیم از قدرت، موقعیت و برتری خود برای ظلم به دیگران استفاده نکنیم.

در ادامه آیه ۴۷ سوره زمر، خداوند می‌فرماید: «وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ»؛ و از جانب خداوند، حقایقی برای آنان آشکار می‌شود که هرگز تصورش را نمی‌کردند.

این بخش از آیه بسیار تأمل‌برانگیز است. انسان ستمگر ممکن است در دنیا تصور کند رفتارهای نادرستش پیامد چندانی ندارد؛ گمان کند با چند بار عذرخواهی، گذشت زمان یا فراموش شدن ماجرا، همه‌چیز تمام می‌شود، اما روز قیامت با حقایقی روبه‌رو خواهد شد که حتی به ذهنش هم خطور نمی‌کرده است.

تعبیر «وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ» به ما هشدار می‌دهد که ممکن است پس از مرگ و در روز رستاخیز، ابعاد و پیامدهایی از اعمال‌مان آشکار شود که در دنیا هیچ‌گاه به آن‌ها توجه نداشته‌ایم.

در آیه ۴۸ سوره زمر نیز می‌فرماید: «وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ؛ و بدی‌ها و زشتی‌های آنچه انجام داده بودند، برایشان آشکار می‌شود و آنچه را به تمسخر می‌گرفتند، آنان را در برمی‌گیرد.»

در این آیه نیز بر آشکار شدن زشتی‌ها و پیامدهای اعمال انسان تأکید شده است. کسانی که در دنیا رفتارهای نادرست و گناهان خود را کوچک می‌شمردند یا هشدارهای الهی درباره عذاب قیامت را به تمسخر می‌گرفتند، در روز رستاخیز با حقیقت همان اعمال روبه‌رو می‌شوند و پیامد آن‌ها گریبانشان را خواهد گرفت.

یکی از مهم‌ترین نتایجی که از این آیات می‌توان گرفت، ضرورت جدی گرفتن قرآن در زندگی است. خواندن قرآن تنها به تلاوت الفاظ و آیات محدود نمی‌شود؛ بلکه باید اجازه دهیم مفاهیم و هشدارهای آن در اندیشه، تصمیم‌ها و رفتارهای روزمره ما تأثیر بگذارد.

اگر انسان حقیقت آیات مربوط به ظلم و پیامدهای آن را درک کند، تلاش می‌کند از هرگونه ستم به دیگران دوری کند. دیگر برایش تفاوتی ندارد که فرد مقابل قدرت دفاع از خود را داشته باشد یا نداشته باشد؛ زیرا می‌داند خداوند ناظر بر همه رفتارهاست و هیچ حقی در پیشگاه او ضایع نخواهد شد.

این آیات فقط درباره ستمگران بزرگ تاریخ سخن نمی‌گویند، بلکه هشداری برای همه ما هستند تا در روابط خانوادگی، اجتماعی و کاری خود مراقب باشیم حق کسی را پایمال نکنیم. نباید به دلیل آنکه فردی توان اعتراض یا مقابله با ما را ندارد، تصور کنیم می‌توانیم هر رفتاری با او داشته باشیم.

سرانجام، روزی فرا می‌رسد که تمام اعمال انسان آشکار می‌شود و هیچ ثروت و امکاناتی نمی‌تواند او را از پیامد ظلم و ستم نجات دهد. پس چه بهتر که پیش از رسیدن آن روز، رفتار خود را اصلاح کنیم، حقوق دیگران را رعایت کنیم و اجازه ندهیم حقی بر گردن ما باقی بماند.

پناه می‌بریم به خداوند از عذابی که انسان در دنیا تصورش را نمی‌کند و از روزی که حقیقت اعمال و رفتارهایش در برابر او آشکار خواهد شد.