سوره «جاثیه»؛ تبیین جایگاه توحید و حسابرسی اعمال در قیامت

به گزارش ایکنا از همدان، تاکنون تفسیر سوره‌های مبارکه حمد، حجرات، فتح و محمد براساس تفسیر تسنیم بیان شده است. در این نوشتار، حجت‌الاسلام والمسلمین حسین مقدس عضو هیئت علمی دانشکده علوم قرآنی ملایر، با استناد به تفسیر تسنیم آیت‌الله العظمی جوادی آملی به تبیین سوره مبارکه «جاثیه» پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم:

سوره مبارکه «جاثیه» براساس ترتیب مصحف، چهل‌وپنجمین سوره و براساس ترتیب نزول، شصت‌وپنجمین سوره قرآن کریم است که پس از سوره مبارکه «دخان» و پیش از سوره مبارکه «احقاف» نازل شده است. این سوره، در دوران پایانی حضور مسلمانان در مکه، یعنی پس از اسراء و معراج پیامبر اکرم(ص) و نزدیک به هجرت ایشان نازل شده است. دلیل مکی بودن آن نیز محتوای سوره و عناصر محوری آن است که همچون دیگر سوره‌های مکی، به اصول دین، یعنی توحید، نبوت و معاد می‌پردازد.

درباره مکی بودن این سوره دو دیدگاه وجود دارد؛ برخی تمام سوره را مکی دانسته‌اند و گروهی دیگر از مفسران، به نقل از ابن‌عباس و قتاده، آیه چهاردهم آن را مدنی شمرده‌اند.

بیشتر بخوانید:

•  پیروزی مؤمنان در گرو استقامت و اعتماد به نصرت الهی است 
•  خلقت روح انسان بر پایه حق است 
•  «تسویل»؛ ترفند شیطان برای وارونه‌نمایی زشتی و زیبایی 
•  قساوت قلب؛ نتیجه اصرار بر گناه 
•  هدف جنگ در اسلام برچیدن بساط فساد و ظلم و تباهی است 
•  خدای سبحان بر همه شئون انسان احاطه علمی دارد  
• ریشه‌های نفاق در سوره محمد(ص) 
•  غفران در بهشت به چه معناست 
•  مؤمنان در سایه ولایت الهی به دنبال عمل به وظایف انسانی‌اند 
•  «ثبات قدم»؛ از روشن‌ترین مصادیق نصرت الهی در جهاد با کافران 
•  پایان جهان بر استقرار توحید و حق‌مداری است
•  تکفیر گناهان و اصلاح دل مؤمنان؛ نگاه تحلیلی به سوره محمد  
•  سوره «محمد»؛ سوره جهاد و آزمون ایمان 

برای این سوره چهار نام بیان شده است. نخست «سورة الجاثية» که برگرفته از آیه بیست‌وهشتم سوره است: «وَتَرَىٰ كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً»؛ نام دیگر آن «حم الجاثية» است که از آیات نخست و بیست‌وهشتم سوره گرفته شده است. همچنین «الشريعة» از آیه هجدهم سوره، «ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَىٰ شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ» و «الدهر» از آیه بیست‌وچهارم، «مَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ...» برگرفته شده‌اند.

به دیدگاه برخی مفسران، وجه تسمیه این سوره به جاثیه آن است که آیات آن، سبب تأخیر برانگیخته شدن انسان‌ها تا روز قیامت را بیان می‌کند تا امت‌ها برای محاکمه گردهم آیند و خداوند در آن روز میان آنان داوری کند. کسی که بر زانو تکیه کرده و در حالت انتظار برای قیام به سر می‌برد، «جاثی» نامیده می‌شود. امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در این‌باره فرمود: «نخستین کسی هستم که روز قیامت برای دادخواهی در پیشگاه خداوند بر زانو می‌نشینم.»؛ همچنین این سوره را شریعت می‌نامند؛ زیرا آیات آن به بیان راز نسخ شرایع دیگر به‌واسطه شریعت اسلام می‌پردازد. سوره مبارکه «جاثیه» ششمین سوره از هفت سوره حوامیم قرآن کریم است.

فضای نزول این سوره، چنان‌که از محتوای آن پیداست، بیانگر عناد، لجاجت و اصرار مشرکان بر گمراهی، مقابله با حق و بی‌ادبی آنان در برابر خداوند و قرآن کریم است. بسیاری از آیات این سوره بر روشن‌سازی معنای آیت و تطبیق آن بر همه موجودات جهان خارج تأکید دارند؛ به‌گونه‌ای که در عالم چیزی یافت نمی‌شود، مگر آنکه از نهان و نهاد آن، گرایش به خداوند، خضوع در آستان توحید و خشوع در حریم الهی آشکار می‌شود. از این‌رو، مؤمن بصیر از بررسی هر موجود آسمانی و زمینی، بهره‌ای توحیدی می‌برد.

در برابر استهزایی که مشرکان مکه هنگام مواجهه با آیات الهی از خود نشان می‌دادند، نکته مهم این سوره آن است که هر یک از گفتار، رفتار، اهانت و بی‌اعتنایی اهل شرک و کفر نسبت به آیات الهی، پس از مرگ به صورت‌هایی خاص درمی‌آید.

خطوط کلی معارف سوره مبارکه «جاثیه»، همچون دیگر سوره‌های مکی، بر اصول دین، یعنی توحید، وحی، نبوت و معاد استوار است. آغاز سوره، قرآن را محور اصلی اسلام معرفی می‌کند؛ زیرا قرآن‌شناسی زمینه پیامبرشناسی را فراهم می‌آورد و راه تشخیص نبوت، آوردن معجزه است. اعجاز قرآن نیز دلیل صدق رسالت پیامبر اکرم(ص) به‌شمار می‌رود. البته قرآن تنها دلیل صدق رسالت نیست، بلکه معجزات دیگر نیز بر حقانیت رسالت پیامبران دلالت دارند.

از دیگر محورهای مهم این سوره، بیان آیات الهی در اثبات مبدأ و توحید خالقی است. در همه مسائل، اعم از هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، حکمت نظری و عملی، نخست از مبدأ سخن به میان می‌آید؛ زیرا اصل هستی همه موجودات به برکت هستی خداوند است و همه علوم و معارف نیز به برکت معرفت توحیدی معنا می‌یابند. همچنین شریعت، اخلاق، فقه، حقوق و عرفان عملی با توحید معنا پیدا می‌کنند. در کنار این مباحث، شریعت و لزوم پیروی از آن نیز از موضوعات محوری سوره مبارکه «جاثیه» است.

علامه طباطبایی(ره) نیز درباره اصول محوری مباحث این سوره به نکاتی اشاره کرده است. از جمله موضوعات برجسته سوره می‌توان به آیات توحیدی، حسابرسی روز قیامت براساس ایمان و اعمال صالح، پیروی از شریعت، ارتکاب گناهان و اعراض از دین، انذار و وعید شدید مستکبران و اعراض‌کنندگان و استهزاکنندگان آیات الهی و نیز بیان معنای کتابت اعمال و استنساخ آن‌ها اشاره کرد.

از منظر مفسران، به‌ویژه آیت‌الله العظمی جوادی آملی، در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که می‌توان آن‌ها را «غرر آیات» نامید. غرر آیات به آیاتی کلیدی گفته می‌شود که راهنمای آیات دیگر و معیار فهم بسیاری از روایات هستند. از منظر این مفسر قرآن، برخی آیات سوره جاثیه فراتر از غرر آیات این سوره، از غرر قرآن کریم به‌شمار می‌آیند.

از جمله این آیات، آیات بیست‌وهشتم و بیست‌ونهم سوره مبارکه «جاثیه» است: «وَتَرَىٰ كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَىٰ إِلَىٰ كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»؛ این آیات به حسابرسی اعمال امت‌ها در قیامت اشاره دارند و از استنساخ نامه اعمال از نسخه اصلی در ام‌الکتاب سخن می‌گویند که بررسی و تبیین نهایی آن در ضمن تفسیر متن آیات ارائه می‌شود.

آیه «وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» نیز از دیگر آیات برجسته این سوره است که تسخیر جامع را بیان می‌کند. این آیه از آیات توحیدی قرآن است که براساس آن، خداوند همه هستی را برای انسان به تسخیر درآورده است تا او زندگی توحیدی داشته باشد. همچنین این آیه مطلب مهم توحید افعالی را بیان می‌کند و اهمیت و عظمت انسان را نزد خداوند بازگو می‌کند. از منظر آیت‌الله العظمی جوادی آملی، آیات ۲۳ و ۲۴ و نیز آیات ۳۶ و ۳۷ سوره مبارکه «جاثیه» نیز می‌توانند از آیات برجسته و ممتاز این سوره باشند.

به نظر علامه طباطبایی، هدف این سوره دعوت همه بشر به توحید، انذار از عذاب دردناک الهی و پاسخ به دیدگاه دهریه است؛ کسانی که ایمان نمی‌آورند و برانگیخته شدن انسان‌ها پس از مرگ را انکار می‌کنند. این دعوت هم با استدلال و ارائه دلیل همراه است و هم با ترهیب و ترغیب مورد تأکید قرار می‌گیرد. برخی مفسران نیز در این زمینه نوشته‌اند که از بزرگ‌ترین اهداف سوره می‌توان به بیان حجت توحید، شکایت از کافران و منکران، تبیین شریعت اسلام و ایمان، تهدید خائنان از اهل ایمان، نکوهش هواپرستان و بیان ذلت انسان در محشر و... اشاره کرد.

در روایتی از اُبیّ بن کعب از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است: هر کس سوره مبارکه «حم جاثیه» را قرائت کند، خداوند در محاسبه روز قیامت عیوب او را می‌پوشاند و ترسش را از بین می‌برد: «وَمَنْ قَرَأَ حم الجاثية سَتَرَ اللهُ عَوْرَتَهُ وَسَكَّنَ رَوْعَتَهُ عِنْدَ الْحِسَابِ»؛ همچنین به نقل از ابوبصیر، امام صادق(ع) فرمود: کسی که این سوره را بخواند، هرگز آتش جهنم را نخواهد دید، فریاد خشم و خروش و غرش جهنم را نخواهد شنید و با پیامبر اکرم(ص) همنشین خواهد شد: «مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْجَاثِيَةِ كَانَ ثَوَابُهَا أَنْ لَا يَرَى النَّارَ أَبَدًا وَلَا يَسْمَعَ زَفِيرَ جَهَنَّمَ وَلَا شَهِيقَهَا وَهُوَ مَعَ مُحَمَّدٍ... .»