چگونگی شکل‌گیری حرکت عمومی قرآنی در جامعه
به قلم علیرضا لک‌‍زایی، مسئول کارگروه نهضت حفظ قرآن شورای هماهنگی و گسترش فعالیت‌های قرآنی فارس
گفتمان‌سازی قرآن کریم زمانی به ثمر می‌رسد که آیات الهی از فضای گفت‌وگوها و برنامه‌های قرآنی فراتر بروند و در تصمیم‌ها، رفتارها و اقدامات مردم حضور پیدا کنند. جامعه قرآنی، جامعه‌ای نیست که فقط در آن برنامه‌های قرآنی برگزار شود؛ بلکه جامعه‌ای است که مردم در مواجهه با مسائل زندگی، به هدایت قرآن مراجعه کنند و برای اصلاح امور، از ظرفیت این کتاب آسمانی بهره بگیرند.
در مقاله پیشین، با عنوان «برای عمل به قرآن، از کدام مسئله زندگی خود شروع کنیم؟»، درباره آغاز این مسیر از یک مسئله واقعی در زندگی فردی سخن گفتیم؛ اینکه هر یک از ما می‌توانیم مسئله‌ای را در زندگی خود شناسایی کنیم، برای یافتن راه درست به قرآن مراجعه کنیم و متناسب با هدایت آن، اقدامی انجام دهیم. اما گام بعدی چیست؟ چگونه می‌توان تجربه‌های فردی را به تلاش‌های مشترک تبدیل کرد؟ چگونه ظرفیت‌های پراکنده مردم را کنار هم قرار داد تا برای حل مسائل خانواده، محله، شهر و جامعه، حرکتی هماهنگ شکل بگیرد؟ اینجاست که مفهوم «حرکت عمومی قرآنی» اهمیت پیدا می‌کند.
حرکت عمومی قرآنی، مجموعه‌ای از تلاش‌های آگاهانه، مستمر و هماهنگ مردم و کنشگران اجتماعی است که با محوریت هدایت‌های قرآن کریم و با هدف اصلاح زندگی فردی و اجتماعی و حل مسائل جامعه شکل می‌گیرد. چنین حرکتی با یک برنامه یا فعالیت مقطعی پدید نمی‌آید؛ بلکه نیازمند تغییر در نقش کنشگران، کارکرد حلقه‌های میانی و جایگاه مردم است.
1. حرکت عمومی قرآنی؛ از گفتمان‌سازی تا نقش‌آفرینی اجتماعی
گفتمان‌سازی قرآن کریم، زمینه‌ای فراهم می‌کند تا قرآن به یکی از محورهای اصلی اندیشه، گفت‌وگو و تصمیم‌گیری در جامعه تبدیل شود. وقتی مردم باور کنند که قرآن فقط برای تلاوت در مناسبت‌ها نیست و می‌توان در مسائل واقعی زندگی نیز به آن مراجعه کرد، زمینه برای شکل‌گیری حرکت عمومی قرآنی فراهم می‌شود. البته گفتمان‌سازی زمانی به حرکت اجتماعی تبدیل می‌شود که این باور در میان مردم به مسئولیت‌پذیری و اقدام مشترک بینجامد. اگر افراد تنها به شناخت و بیان اهمیت قرآن بسنده کنند، هنوز حرکت عمومی شکل نگرفته است. حرکت از جایی آغاز می‌شود که گروهی از مردم برای یک مسئله مشترک احساس مسئولیت کنند، ظرفیت‌های موجود را بشناسند و برای اصلاح آن دست به اقدام بزنند.
قرآن کریم در آیه ۱۰۴ سوره آل‌عمران، جامعه مؤمنان را به شکل‌گیری جمعی دعوت می‌کند که مردم را به خیر فرابخوانند: «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ». این آیه نشان می‌دهد که دعوت به خیر، افزون بر مسئولیت فردی، به حضور و فعالیت جمعی نیز نیاز دارد. حرکت عمومی قرآنی می‌تواند یکی از جلوه‌های اجتماعی این دعوت باشد؛ حرکتی که در آن افراد با انگیزه‌های مشترک، برای تحقق خوبی‌ها و رفع مشکلات جامعه کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
این نگاه با جهت‌گیری بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی نیز تناسب دارد. در این بیانیه، با تأکید بر ورود انقلاب به مرحله خودسازی، جامعه‌پردازی و تمدن‌سازی، جوانان به‌عنوان محور پیشبرد گام دوم مورد خطاب قرار گرفته‌اند. در بخش «جوانان؛ محور تحقق نظام پیشرفته اسلامی» نیز بر مسئولیت‌پذیری مدیران، کارگزاران، اندیشمندان و فعالان جوان در میدان‌های گوناگون تأکید شده است.
همچنین در تبیین این بیانیه، در دیدار اول خرداد ۱۳۹۸، بر ضرورت شکل‌گیری یک حرکت عمومی، با محوریت جوانان متعهد، تأکید شد. در همان بیانات، شناخت صحنه، داشتن جهت‌گیری روشن، امید به ظرفیت‌های ملی و یافتن راهکارهای عملی از عناصر ضروری این حرکت معرفی شده و مسئولیت تمرکز، برنامه‌ریزی و هدایت حرکت به مجموعه‌هایی از خود مردم، یعنی حلقه‌های میانی، سپرده شده است. بنابراین، حرکت عمومی قرآنی به معنای سپردن همه امور به چند نهاد یا مجموعه رسمی نیست؛ بلکه به معنای فعال‌شدن ظرفیت‌های جامعه، به‌ویژه جوانان و گروه‌های مردمی، و شکل‌گیری تلاش‌های هماهنگ با محوریت هدایت قرآن است.
2. تحول نخست؛ کنشگران قرآنی از مجریان برنامه‌ها تا پیشگامان حرکت اجتماعی
نخستین گام در شکل‌گیری حرکت عمومی قرآنی، تحول در نقش فعالان و کنشگران قرآنی است. کنشگر قرآنی نباید تنها به برگزاری کلاس، جلسه، محفل و مسابقه محدود بماند؛ این فعالیت‌ها ارزشمند هستند، اما می‌توانند مقدمه‌ای برای نقش‌آفرینی گسترده‌تر باشند. کنشگر قرآنی باید بتواند نیازها و مسائل جامعه پیرامون خود را بشناسد، ظرفیت‌های موجود را شناسایی کند، دیگران را به مشارکت دعوت کند و برای شکل‌گیری یک اقدام مشترک پیشگام شود. برای مثال، یک مربی قرآن که با خانواده‌های یک محله ارتباط دارد، ممکن است متوجه شود تعدادی از دانش‌آموزان آن محله به دلیل مشکلات آموزشی در معرض افت تحصیلی قرار گرفته‌اند. او می‌تواند به‌جای بسنده‌کردن به برگزاری کلاس قرآن، چند معلم، دانشجوی علاقه‌مند، خانواده دغدغه‌مند و فردی نیکوکار را شناسایی و برای کمک به این دانش‌آموزان گرد هم آورد.
در این صورت، یک ظرفیت قرآنی به نقطه آغاز یک حرکت اجتماعی تبدیل شده است. بنابراین، کنشگر قرآنی علاوه بر دانش و مهارت‌های تخصصی، به توانایی‌هایی مانند مسئله‌شناسی، ارتباط‌گیری، دعوت به مشارکت، کار گروهی و ایجاد انگیزه در دیگران نیاز دارد. او باید بتواند از یک فعالیت محدود، زمینه‌ساز حرکتی گسترده‌تر شود.
3. تحول دوم؛ حلقه‌های میانی از برگزارکنندگان برنامه تا پیونددهندگان ظرفیت‌های مردمی
در هر جامعه‌ای ظرفیت‌های ارزشمندی وجود دارد؛ افرادی که دانش و تخصص دارند، کسانی که امکانات مالی یا فضا و تجهیزات در اختیار دارند، گروه‌هایی که تجربه فعالیت اجتماعی دارند و مردمی که برای بهبود شرایط جامعه دغدغه‌مند هستند. اما این ظرفیت‌ها همیشه از وجود یکدیگر آگاه نیستند و گاهی به دلیل نبود ارتباط و هماهنگی، پراکنده باقی می‌مانند. اینجا نقش حلقه‌های میانی اهمیت پیدا می‌کند. حلقه‌های میانی، گروه‌ها و مجموعه‌هایی هستند که میان مردم، کنشگران، ظرفیت‌ها و نهادهای مختلف ارتباط برقرار می‌کنند و زمینه همکاری و اقدام مشترک را فراهم می‌آورند.
کارکرد این حلقه‌ها صرفاً برگزاری برنامه نیست؛ بلکه باید بتوانند ظرفیت‌های انسانی، تخصصی، مالی و اجرایی را شناسایی و به یکدیگر متصل کنند، مأموریت مشترک تعریف کنند و برای پیشبرد آن، مسئولیت‌ها را میان افراد و مجموعه‌ها تقسیم کنند. این نقش با آنچه در بیانات اول خرداد ۱۳۹۸ درباره حلقه‌های میانی مطرح شده، تناسب روشنی دارد. در آن بیانات، تمرکز بر مسائل، یافتن و ارائه راهکار، برنامه‌ریزی و هدایت حرکت، از مسئولیت‌های مجموعه‌هایی از خود مردم دانسته شده است. به بیان دیگر، حلقه میانی باید بتواند میان یک دغدغه عمومی و یک برنامه عملی، ارتباط برقرار کند.
برای نمونه، ممکن است در یک منطقه چند مربی قرآنی، یک گروه جهادی، تعدادی معلم، چند خیر و یک مسجد فعال حضور داشته باشند. هرکدام به‌تنهایی توان محدودی دارند؛ اما اگر مجموعه‌ای مردمی بتواند این ظرفیت‌ها را شناسایی و به هم پیوند دهد، می‌توانند برای حل یک مسئله مشترک، مانند حمایت آموزشی و تربیتی از دانش‌آموزان، برنامه‌ای منسجم طراحی و اجرا کنند.
در چنین شرایطی، حلقه میانی نه جای مردم را می‌گیرد و نه همه فعالیت‌ها را به نام خود ثبت می‌کند؛ بلکه کمک می‌کند مردم و گروه‌های مختلف، توانایی‌های خود را در مسیری مشترک به کار بگیرند. این همان ظرفیتی است که می‌تواند اقدامات پراکنده را به حرکتی هماهنگ و اثرگذار تبدیل کند.
4. تحول سوم؛ مردم از مخاطبان برنامه‌های قرآنی تا میدان‌داران حرکت اجتماعی
یکی از تفاوت‌های اساسی حرکت عمومی قرآنی با فعالیت‌های معمول، تغییر جایگاه مردم است. در این حرکت، مردم صرفاً مخاطب برنامه‌ها، دریافت‌کننده خدمات یا شرکت‌کننده در مراسم نیستند؛ بلکه صاحبان دغدغه، پیشنهاددهندگان راهکار و میدان‌داران اقدامات اجتماعی هستند. برای شکل‌گیری چنین مشارکتی، باید امکان حضور و نقش‌آفرینی برای اقشار مختلف فراهم شود. همه مردم قرار نیست حافظ، قاری یا متخصص علوم قرآنی باشند؛ اما هرکس می‌تواند متناسب با توانایی، تخصص، امکانات و موقعیت خود، سهمی در یک حرکت قرآنی داشته باشد.
یک معلم می‌تواند دانش و تجربه آموزشی خود را در اختیار گروهی از دانش‌آموزان قرار دهد؛ یک پزشک می‌تواند در برنامه‌های سلامت محله مشارکت کند؛ یک کاسب می‌تواند برای حمایت از خانواده‌های نیازمند همراه شود؛ یک بانوی خانه‌دار می‌تواند در سازمان‌دهی فعالیت‌های تربیتی و فرهنگی خانواده‌ها نقش داشته باشد و یک جوان نیز می‌تواند با توانایی‌های رسانه‌ای و ارتباطی خود به گسترش یک حرکت کمک کند.
مهم آن است که این نقش‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند و به اقدامی مشترک منتهی شوند. قرآن کریم در آیه ۷۱ سوره توبه، مردان و زنان مؤمن را یاور و پشتیبان یکدیگر معرفی می‌کند: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ». این پیوند و همراهی، فقط یک رابطه عاطفی نیست؛ بلکه در ادامه آیه، با مسئولیت‌های اجتماعی مانند امر به معروف و نهی از منکر و برپاداشتن نماز همراه شده است. بنابراین، جامعه مؤمنان جامعه‌ای مسئول و همکار است که افراد آن نسبت به سرنوشت یکدیگر بی‌تفاوت نیستند.
شکل‌گیری این حرکت، الزاماً به امکانات بزرگ یا تشکیلات پیچیده نیاز ندارد. شاید نقطه آغاز آن، یک مربی قرآن، یک معلم، یک امام جماعت، یک جوان دغدغه‌مند یا چند خانواده در یک محله باشند. کافی است مسئله‌ای را ببینند، برای حل آن احساس مسئولیت کنند، به هدایت قرآن مراجعه کنند و دیگران را به همکاری دعوت کنند.
بیاییم از همین امروز، در محیط زندگی خود یک ظرفیت را شناسایی کنیم، یک دغدغه مشترک را به گفت‌وگو بگذاریم و نخستین جمع قرآنی را برای یک اقدام مشترک شکل دهیم. گفتمان قرآن هنگامی به حرکت عمومی تبدیل می‌شود که هرکس سهم خود را بشناسد و برای تحقق آن قدم بردارد. آیه دوم سوره مائده نیز با فرمان «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى»، همکاری در نیکی و تقوا را به‌عنوان یک اصل قرآنی مطرح می‌کند. حرکت عمومی قرآنی می‌تواند بستری برای تحقق همین اصل باشد؛ بستری که در آن توانایی‌های گوناگون مردم برای انجام کارهای خیر و حل مسائل جامعه به هم پیوند می‌خورند.
5. از ظرفیت‌های پراکنده تا حرکت اجتماعی؛ یک نمونه عملی و نقش مسئولان
برای روشن‌تر شدن چگونگی شکل‌گیری یک حرکت عمومی، می‌توان محله‌ای را تصور کرد که در آن تعدادی از دانش‌آموزان به حمایت آموزشی و تربیتی نیاز دارند. نقطه آغاز، شناسایی مسئله و ظرفیت‌های موجود است. مربی قرآن مسجد یا یکی از معتمدان محله، با گفت‌وگو با خانواده‌ها و مدرسه متوجه این نیاز می‌شود. به‌جای اینکه خود به‌تنهایی مسئولیت همه کار را برعهده بگیرد، چند نفر از افراد دغدغه‌مند را دعوت می‌کند تا درباره مسئله و راه‌های کمک به دانش‌آموزان گفت‌وگو کنند.
در مرحله بعد، یک هسته اولیه شکل می‌گیرد؛ برای مثال، دو معلم، چند دانشجوی علاقه‌مند، یک مربی قرآنی، نماینده‌ای از مسجد و دو نفر از خیران محله. این افراد توانایی‌ها و امکانات خود را معرفی می‌کنند و با کمک یکدیگر، برنامه‌ای متناسب با نیاز دانش‌آموزان طراحی می‌کنند. در این جمع، مربی قرآنی می‌تواند با مراجعه به آیات مربوط به علم‌آموزی، عدالت، احسان و مسئولیت اجتماعی، جهت‌گیری ارزشی و اخلاقی حرکت را یادآوری کند. معلمان مسئولیت شناسایی نیازهای آموزشی و ارائه آموزش را برعهده می‌گیرند؛ دانشجویان در تدریس و پیگیری تحصیلی مشارکت می‌کنند؛ خیران هزینه لوازم و امکانات مورد نیاز را تأمین می‌کنند و مسجد نیز فضای مناسب و امکان ارتباط با خانواده‌ها را در اختیار گروه قرار می‌دهد.
در ادامه، با اطلاع‌رسانی درست و حفظ شأن و محرمانگی خانواده‌ها، افراد بیشتری از محله به این حرکت می‌پیوندند. پس از آغاز فعالیت، گروه به‌صورت دوره‌ای بررسی می‌کند که چه اقداماتی مؤثر بوده، کدام نیازها همچنان باقی است و چگونه می‌توان کار را بهبود داد. اگر تجربه موفق باشد، می‌توان آن را به محله‌های دیگر نیز منتقل کرد. این نمونه نشان می‌دهد که حرکت عمومی قرآنی لزوماً با تشکیل یک سازمان بزرگ یا اختصاص امکانات گسترده آغاز نمی‌شود. گاهی چند نفر دغدغه‌مند با شناخت یک مسئله، کنار هم قرار دادن توانایی‌ها و تقسیم مسئولیت‌ها، می‌توانند حرکتی مؤثر را آغاز کنند. مهم این است که اقدام آنان بر پایه هدایت قرآن، با مشارکت مردم و با نگاه به استمرار و گسترش تجربه شکل بگیرد.
در این میان، مسئولان و خواص جامعه نیز مسئولیتی مهم دارند. آنان نباید صرفاً تماشاگر یا تأییدکننده فعالیت‌های مردمی باشند؛ بلکه باید خود در میدان پیشگام شوند، ظرفیت‌های دستگاه‌های اجرایی را در خدمت حرکت‌های مردمی قرار دهند، موانع را برطرف کنند و زمینه پشتیبانی مالی، قانونی و اجرایی را فراهم آورند. به‌ویژه استاندار و مدیران ارشد استان، امام‌جمعه، فرمانداران، مدیران دستگاه‌های فرهنگی و آموزشی و مسئولان نهادهای مرتبط باید در این مسیر نقش‌آفرین باشند.
این پیشگامی می‌تواند با چند اقدام روشن آغاز شود: قرار دادن گفتمان قرآن در اولویت برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی، شناسایی و حمایت از کنشگران و حلقه‌های میانی، اختصاص امکانات و منابع متناسب به طرح‌های مردمی و فراهم‌کردن زمینه همکاری دستگاه‌ها با یکدیگر. البته حمایت مسئولان نباید به دولتی‌شدن حرکت بینجامد؛ بلکه باید به توانمندترشدن مردم و افزایش میدان عمل آنان منجر شود. مسئولان باید به‌جای آنکه همه کارها را خود به دست بگیرند، زمینه‌ای فراهم کنند تا مردم بتوانند نقش‌آفرینی کنند و ظرفیت‌هایشان به میدان بیاید.
قرآن کریم در آیه ۲ سوره مائده، همکاری در نیکی و تقوا را توصیه می‌کند. تحقق چنین همکاری گسترده‌ای، نیازمند آن است که هر بخش جامعه مسئولیت خود را بشناسد؛ مردم و گروه‌های مردمی میدان‌دار باشند، کنشگران پیشگام شوند، حلقه‌های میانی ظرفیت‌ها را پیوند دهند و مسئولان زمینه و پشتوانه لازم را فراهم کنند. حرکت عمومی قرآنی هنگامی شکل می‌گیرد که این نقش‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند و از ظرفیت‌های پراکنده، نیرویی هماهنگ برای اصلاح جامعه پدید آید.
از این منظر، مسیر گسترش گفتمان قرآن را می‌توان چنین ترسیم کرد؛ از فردی که برای اصلاح زندگی خود به قرآن مراجعه می‌کند، تا خانواده‌ای که تجربه خود را به اشتراک می‌گذارد؛ از گروهی مردمی که برای یک دغدغه مشترک گرد هم می‌آیند، تا حرکتی اجتماعی که با مشارکت ظرفیت‌های گوناگون، برای حل مسائل جامعه تلاش می‌کند.
انتهای پیام
