Yeni müsəlman olan polyakların Quran tərcüməsində müasir dildən istifadə
“İQNA”-nın Qlobal Quran agentliyinə istinadən verdiyi məlumata görə, adətən Quranın polyak dilinə tərcümələri polyak-litva tatarlarının irsi ilə əlaqələndirilir, lakin son illərdə yeni və əhəmiyyətli dəyişikliklər baş vermişdir. Məsələn, 2021-ci ildə "Müsəlmanların Birlik Cəmiyyəti" (Stowarzyszenie jedności muzułmańskiej – bundan sonra SJM) tərəfindən Quran tərcüməsi nəşr edilmişdir. Bu əsərin tərcüməçisi polyak yazıçı və jurnalist Rafael Berger (1963-cü ildə anadan olub) olub, hazırda SJM-nin sədri və baş imamıdır. Onun tərcümə layihəsi fərdi deyildi, çünki o, mətnini korrektə etmək və redaktə etməkdə köməklik göstərmələri üçün bəzi şəxslərdən, o cümlədən SJM İdarə Heyətinin digər iki üzvündən – Britaniyada yaşayan polyak əsilli icama imam Arkadiuş Mirnikdən (1981-ci ildə anadan olub) və post-sosialist dövründə Polşada İslam şəxsiyyətinin dirçəliş hərəkatının görkəmli simalarından biri olan polyak alim və aktivist Mahmud Taha Jukdan (1939-cu ildə anadan olub) istifadə etmişdir. Qeyd edək ki, "Quran"ın baş redaktoru kimi tanınan Mahmud Taha Juk daha əvvəl 1990-cı ildə Londonda nəşr edilmiş Şir Əlinin (1965) ingilis dilindəki Quran tərcüməsi əsasında hazırlanmış özünün polyak dilində tərcüməsini yazmışdı.
Xoca şiələri tərəfindən maliyyələşdirmə
Bergerin tərcümə layihəsi Britaniyada yerləşən Xoca İsna Əşəri Müsəlman İcmalarının Dünya Federasiyası (KSIMC) tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. Bu təşkilat əsasən Qərbdə fəaliyyət göstərən şiə bir qurumdur və Onikicilik şiə icmasında "Xoca şiələri" qrupunu təmsil edir. Bu qrup Hindistanın Qucarat ştatından olan etno-dini azlıq üzvlərindən ibarətdir; onların əcdadları əvvəlcə XV əsrdə Nizari İsmaililik şiəliyini qəbul etmiş, sonra isə XIX əsrdə Onikicilik şiəliyinə keçmişlər. Kəlami səviyyədə Xoca şiələri Ayətullahul-Üzma Sistani kimi İraqın şiə rəhbərləri ilə sıx əlaqələrə malikdirlər ki, bu da onların qlobal şiə icmaları şəbəkəsinə daxil edilməsinə vasitə olur.
KSIMC-nin Dünya Federasiyası nəşriyyat fəaliyyəti ilə diqqət çəkir: məsələn, 2015-ci ildə bu təşkilat İranın mərcəyi-təqlidi ayətullah Nasir Məkarim Şirazinin "Quranın mesajı: Qurani-Kərimin mövzulu təfsiri" adlı təfsirinin ingilis dilində qısa tərcüməsini çap edib paylamışdır. Bununla belə, Bergerin polyak dilindəki Quran tərcüməsindən başqa, slavyan dillərinə (və ya ümumilikdə Mərkəzi və Şərqi Avropa dillərinə) heç bir başqa Quran tərcüməsi hələ KSIMC-nin Dünya Federasiyası tərəfindən nəşr edilməmişdir, ona görə də bu icmanın yeni Quran tərcümələrini təbliğ etməkdə nə dərəcədə maraqlı olduğu dəqiq bilinmir.
Bu tərcümə digər polyak dilindəki Quran tərcümələrindən iki əsas xüsusiyyəti ilə fərqlənir: birincisi, tərcüməçinin və bu layihədə ona kömək edən hər kəsin yeni müsəlman olmaları, ikincisi isə onların hamısının şiəliyə sadiq olmalarıdır. Polşadakı müsəlmanların əksəriyyəti polyak-litva tatar icmasına mənsubdur və ya Yaxın Şərqdən yaxud Türkiyədən köç etmişlər, halbuki Xoca şiə icması sünni çoxluq qarşısında Qurandan fərqli bir qiraət təqdim etmək cəsarəti göstərən bir azlıq qismində çıxış edir. Beləliklə, bu şiə əsəri qeyri-müsəlmanlar (məsələn, 1986-cı ildə nəşr edilmiş J. Bielawskinin tərcüməsi) və ya sünnilər (məsələn, 2018-ci ildə M. Çaçorovski tərəfindən nəşr edilmiş tərcümə) tərəfindən yazılmış mövcud tərcümələrə əlavə olunaraq öz oxucuları üçün yeni təfsir üfüqləri açır.
Sadə və gündəlik dildən istifadə
Tərcümə mətninə gəlincə, tərcüməçi və onun həmkarları tərəfindən yazılmış giriş materiallarının kifayət qədər məlumatlandırıcı olduğunu söyləmək olar. Onlar Quranın müsəlmanlar üçün əhəmiyyətini müzakirə etdikdən sonra Quranın polyak dilinə tərcümələrinin qısa tarixçəsini təqdim edir və digər tərcümələrin üstünlük və çatışmazlıqlarını qeyd edirlər.
Son məqsəd, axıcı, müasir polyak dilində, heç bir köhnəlmiş dildən istifadə edilmədən oxunan, hər cür oxucu üçün başa düşülən və çoxlu qısa izahlı qeydlər təqdim edən bir tərcümə təqdim etmək kimi görünür. Bu məqsəd ümumiyyətlə uğurla həyata keçirilmişdir, baxmayaraq ki, bəzi məqamlar diqqətli oxucu tərəfindən sual altına alına bilər. Məsələn, "Bəqərə" surəsinin surənin müqəddiməsi olan "hürufi-müqəttəə" (əlif, lam, mim) haqqında bəhs edən açılış ayəsinin təfsirində belə bir izah verilir: "Quranın bir çox surələri bu üç ərəb hərfinin nazil olması ilə başlayır. Bunların mənaları barədə çoxlu təfsirlər mövcuddur, lakin onların hamısı sadəcə təxmindir."
Quranın şiə təfsiri üçün hərtərəfli mənbə
Bu tip təfsir, Quran haqqında əvvəllər heç nə oxumamış şəxslər üçün bir qədər çaşdırıcı ola bilər. Ümumilikdə, bu tərcümə demək olar ki, tamamilə şiə mənbələrinə – məsələn, Kuleyninin (ö. 941) Onikicilik hədis məcmuəsi "Əl-Kafi", Şərif Rəzinin (ö. 1015) "Nəhcül-bəlağə"si, Əyyəşinin (ö. 932) təfsiri və digər mənbələrə – əsaslanır. Bir çox ayələr tamamilə şiə oxunuşu təqdim edən qeydlərlə müşayiət olunub; məsələn, Peyğəmbərin Əli ibn Əbu Talibi müsəlman icmasının rəhbəri təyin etdiyi Qədir xütbəsinə istinad edilir.
Bununla belə, tərcümənin əsas mətnində şiə yanaşmasının çox az əlaməti var (Maidə surəsinin 6-cı ayəsinin şiəcə oxunuşu istisna olmaqla). Bu, qismən də olsa, əsərin demək olar ki, hamısı sünni oxunuşlar olan (müəllif tərəfindən "nə sünni, nə də şiə əsəri" olduğu bildirilən "Tələl Quran" əsəri istisna olmaqla) rus, alman, çex və ingilis tərcümələri də daxil olmaqla digər tərcümələrə əsaslanması ilə əlaqədar ola bilər.
Berqer bildirir ki, o, həmçinin ərəbcə orijinal mətndən də istifadə edib, lakin onun harada orijinal mətnə, harada isə digər təfsir mətnlərinə müraciət etdiyi tam aydın deyil. Berqerin müxtəlif tərcümələrdən istifadəsi onun bəzi mühüm ilahiyyat ayələrinin tərcüməsində rast gəlinən uyğunsuzluqları – hətta əsas şiə baxışından belə – izah edə bilər: məsələn, 67-ci surənin 1-ci ayəsində "biddül-mülk" ifadəsi ("hökmranlıq Onun əlindədir") məcazi mənada "bütün gücə malik olan" kimi tərcümə edilmişdir, halbuki "Ta-Ha" surəsinin 5-ci ayəsində ("ər-Rəhmanu ələl-ərşistəva") – "Mehriban Allah ərşə yüksəlmişdir" – "ərşə ucalan kəs" ifadəsi "isti va ələl-ərş"ün qarşılığı olaraq verilmişdir.
Bu Quran tərcüməsi 2021-ci ildə nəşr olunsa da, ondan əvvəl nisbətən istifadəçi dostu olan (e-koran.pl) saytında onlayn yayımlanmış və bəzi surələrə səs faylları şəklində də daxil olmaq imkanı mövcuddur.
Ümumilikdə, bu tərcümə bir neçə cəhətdən müasir oxucuların tələblərinə cavab verir: bu əsərdə müasir dildən istifadə olunub, çoxlu qısa və aydın qeydlər var və Polşanı öz evi hesab edən ənənəvi islam etnik qruplarından (tatarlar, Yaxın Şərq mühacirləri və s.) heç biri ilə bağlı olmayan yeni dindarların diqqətini cəlb edə bilər. Bu tərcümə təkcə Polşada deyil, bütün Mərkəzi və Şərqi Avropada istehsal edilmiş Quranın şiə təfsiri üzrə ən hərtərəfli mənbələrdən biri kimi görünür.
4353356
