تواضع و فروتنی؛ اولين صفت بندگان خاص خداوند

گروه انديشه: اولين صفت از صفات شايسته عبادالرحمن و بندگان خاص خداوند، تواضع و فروتنی است؛ خداوند متعال در اولين توصيف، خلق و خوی زشت تكبر و خود برتربينی را از اين دسته از بندگان خاص خود نفی كرده و صفت بارز راه رفتن با تواضع را مورد تأكيد قرار داده است.

حجت‌الاسلام محمدجواد قنبربيگی، امام جمعه دره‌شهر در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه ايلام، با اشاره به اين آيه از قرآن كريم «وَ عِبادُ الرَّحْمٰن الَّذِينَ یَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً؛ بندگان ( خاصَ خداوند ) رحمان كسانی هستند كه با آرامش و بی‌تكبر بر زمين راه می‌روند»، تصريح كرد: اولين صفت از صفات شايسته عبادالرحمن و بندگان خاص خداوند، تواضع و فروتنی شمرده شده است؛ خداوند متعال در اولين توصيف، خلق و خوی زشت تكبر و خود برتربينی را از اين دسته از بندگان خاص خود نفی كرده و صفت بارز راه رفتن با تواضع را مورد تأكيد قرار داده است؛ در اينجا اين سؤال به ذهن می‌آيد كه چرا ويژگی راه رفتن اين طيف بندگان خاص مورد توجه واقع شده است.

وی با بيان اينكه اصولاً ويژگی‌های درونی انسان، نمادها و بروزهايی دارد، اظهار كرد: اميرالمؤمنين علی(ع) می‌فرمايد: «هيچ كس چيزی را در درون جان خود مخفی و پنهان نكرده، مگر اينكه آثار آن در لغزش‌های زبان و چهره‌اش ظاهر می‌گردد» و خداوند نيز در آيات مختلف قرآن كريم به اين موضوع اشاره دارد، از جمله در آيه 118 سوره آل عمران می‌فرمايد: «يا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا یَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَیَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد از غير خودتان [دوست و] همراز مگيريد [آنان] از هيچ نابكارى در حق شما كوتاهى نمى‏ورزند آرزو دارند كه در رنج بيفتيد دشمنى از لحن و سخنشان آشكار است و آنچه سينه‏هايشان نهان مى‏دارد بزرگتر است در حقيقت ما نشانه‏ها[ى دشمنى آنان] را براى شما بيان كرديم اگر تعقل كنيد» و همچنين در آيه 30 سوره محمد(ص) آمده است: «وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ ،یَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ؛ و اگر ما بخواهيم آنها را به تو نشان مى‏دهيم تا آنان را با قيافه‏هايشان بشناسى، هر چند مى‏توانى آنها را از طرز سخنانشان بشناس، و خداوند اعمال شما را مى‏داند».

حجت‌الاسلام قنبربيگی افزود: اولين نشانه تواضع در راه رفتن مشخص می‌شود و نوع راه رفتن خصوصيت عمده متواضعان است؛ خداوند در آيه 84 سوره مباركه اسراء می‌فرمايد: «قُلْ كُلٌّ یَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلاً؛ بگو هر كس طبق روش [و خلق و خوى] خود عمل مى‏كند؛ و پروردگارتان كسانى را كه راهشان نيكوتر است، بهتر مى‏شناسد» با توجه به مطلب فوق، تكبر نمودها و بروزهايی دارد ولی بارزترين آن در هنگام راه رفتن افراد مشخص می شود به گونه‌ای كه هر كس او را ببيند به راحتی به وجود صفت زشت تكبر در او پی می‌برد؛ البته شايد منظور از «مَشیْ؛ راه رفتن» در اين آيه به معنای خط مشیِ زندگی و برنامه‌های اجتماعی باشد كه در اين صورت آيه معنای گسترده‌تری پيدا می كند، به اين معنی كه عبادالرحمن كسانی هستند كه تمام برنامه‌های زندگی آنها چه فردی و چه اجتماعی توأم با تواضع و فروتنی است و اين بندگان خاص خداوند همواره از تكبر و خود برتربينی به دورند.

اين مبلغ دينی با اشاره به آيه 17 سوره مباركه لقمان: «وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ؛ (پسرم) با بى‏اعتنایى از مردم روى مگردان، و مغرورانه بر زمين راه مرو كه خداوند هيچ متكبّر مغرورى را دوست ندارد»، گفت: «مَرح» در اين آيه به معنای شدت خوشحالی است، به طوری كه آدم حالت مستی پيدا می كند؛ لقمان به فرزندش سفارش می كند همانند انسان‌های خوشحال مست مغرور بر زمين راه نرود؛ در آيه 37 سوره اسراء خطاب به پيامبر(ص) آمده است : «لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً؛ (ای پيامبر ما) بر روى زمين، با تكبر راه مرو، تو نمى‏توانى زمين را بشكافى، و طول قامتت هرگز به كوه‏ها نمى‏رسد» در اين آيه كه در اصل خطابش به متكبران است، حقارت و كوچكی متكبران را در برابر دستگاه عظيم آفرينش به آنها يادآور می‌شود.

وی در ادامه افزود: در آيه 88 سوره حجر آمده است: «لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ؛ (بنابر اين) هرگز چشم خود را به نعمت‌هاى [مادّى]، كه به گروه‏هایى از آنها [= كفّار] داديم، ميفكن، و به خاطر آنچه آنها دارند، غمگين مباش و بال [عطوفت] خود را براى مؤمنين فرود آر» ؛ در سوره مباركه شعراء نيز در آيه 215 خداوند می‌فرمايد: «وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ؛ و بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مى‏كنند بگستر» و همچنين در آية 24 سورة اسراء آمده است: «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِی صَغِيراً؛ و بال‌هاى تواضع خويش را از محبّت و لطف، در برابر آنان (پدر و مادر ) فرود آر و بگو: (پروردگارا! همان‏گونه كه آنها مرا در كوچكى تربيت كردند ) مشمول رحمتشان قرار ده»؛ اينها تنها آياتی چند در اهميت تواضع و دستور خداوند به پيامبر(ص) و مؤمنان در اين باره می باشد در حالی كه روايات بسياری هم در اين باره از معصومين(ع) نقل گرديده است.

امام جمعه دره‌شهر با اشاره به اين حديث از پيامبر(ص) كه می‌فرماید: «مَا تَواضَعَ اَحَدٌ اِلاّ رَفَعَهُ الله؛ هر كه متواضع باشد خداوند مقامش را بالا می برد»، گفت: جلوه‌ای ديگر از تواضع در دين مبين اسلام اعمال حج است و سيره پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) نيز تواضع و فروتنی بود، چنانكه اگر در مجلسی می‌نشستند با ديگران هيچ فرقی نداشتند بلكه از همه متواضع‌تر بودند و در سيره پيامبر آمده است:«كانَ النَّبیُّ(ص) یَجْلِسُ جَلَسَةَ الْعَبْد».