نماز شب؛ عاملی برای تقويت اراده و رفع فشارهای روحی

گروه انديشه: عبادت شبانه فشار روحی را كه عامل بسياری از بيماری‌ها است كاهش داده و باعث سلامتی انسان می‌شود؛ كسی‌كه اراده كرده كه در دل شب به راز و نياز با خداوند بپردازد، اين كار نوعی تمرين اراده نيز هست كه در ساير كارها تسرّی پيدا می‌كند.

حجت‌الاسلام محمدجواد قنبربيگی، امام جمعه دره‌شهر در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه ايلام، با اشاره به ‌آيه 64 سوره فرقان‌ «وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا ؛ كسانى‌كه شبانگاه براى پروردگارشان سجده و قيام مى‏كنند»، تصريح كرد: نماز شب در فرهنگ اسلامی ارزش فوق‌العاده‌ای دارد‌، بيش از 10 آيه و روايت متعدد ناظر به اين موضوع است؛ در اين آيه «یَبيتُ» به‌معنای شب را در جایی ماندن است چه بيدار باشد، چه به خواب رود، چه نماز بخواند و ... .

وی با بيان ‌آيه 79 سوره اسراء «وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا؛ و پاسى از شب را [از خواب برخيز، و] قرآن [و نماز] بخوان، اين يك وظيفه اضافى براى توست؛ اميد است پروردگارت تو را به مقامى در خور ستايش برانگيزد»، اظهار كرد: كلمه «تهجد» از ماده «هجود» به معنای «خواب» گرفته شده است امّا معنای «تهجد» برعكس ريشه آن، به معنای «بيداری» است؛ «نافله» نيز به معنای زيادی و اضافه بر چيزی است؛ با توجه به موارد فوق معنی آيه چنين می‌شود: «ای پيامبر، بخشی از شب را بيدار باش و علاوه بر نمازهای واجب روزانه، نمازهای اضافی و مستحب به جا آور».

حجت‌الاسلام قنبربيگی، افزود: در تفسير مقام محمود اختلاف نظر وجود دارد، برخی معتقدند منظور از اين مقام، مقام شفاعت پيامبر(ص) در جهان آخرت است؛ در پی اين تفسير می‌توان نتيجه گرفت كه اين مقام ثمره و ميوه عبادت شبانه است؛ اگر پيامبر اسلام(ص) در سايه عمل به آن به مقام شفاعت كبری رسيد، ما هم می‌توانيم با احيای اين عبادت ارزشمند به مقام شفاعت صغری برسيم؛ عدّه‌ای ديگر از مفسّرين معتقدند منظور از مقام محمود «قرب الی الله» است، كه نتيجه نماز شب رسيدن به قرب الهی است.

اين مدرس حوزه و دانشگاه در ادامه، گفت: در آيه 16 سوره سجده آمده است: «تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ؛ پهلوهايشان از بسترها در دل شب دور مى‏شود [و بپا مى‏خيزند و رو به درگاه خدا مى آورند] و پروردگار خود را با بيم و اميد مى‏خوانند، و از آنچه به آنان روزى داده‏ايم انفاق مى‏كنند»؛ در اين آيه شريفه سخنی از نماز شب نيست، ولی بی شك مصداق روشن راز و نياز شبانه، نماز شب است؛ خداوند متعال در آيه بعد، پاداش عجيب و بی‌سابقه‌ای برای نمازگزاران در شب بيان می‌كند: «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما كانُوا یَعْمَلُونَ؛ هيچ كس نمى‏داند چه پاداش‌هاى مهمّى كه مايه روشنى چشم‌ها است براى آنها نهفته شده، اين پاداش كارهائى است كه انجام مى‏دادند»، در روايتی امام صادق(ع) فرموده‌اند: خداوند در قرآن مجيد پاداش همه چيز را مشخص و معين نموده، ولی پاداش نماز شب را معیّن نكرده است.

امام جمعه دره‌شهر با اشاره به آيات ابتدائی سوره مباركه مزمل: «يا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ؛ قُمِ اللَّیْلَ إِلاَّ قَلِيلاً؛ نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً اَو زِد عَلَيهِ؛ اى جامه به خود پيچيده؛ شب را، جز كمى، بپاخيز؛ نيمى از شب را، يا كمى از آن كم كن؛ يا بر نصف آن بيفزا»، اظهار كرد: اين آيات به وضوح دستور خواندن نماز شب را به پيامبر(ص) می دهد؛ در آيات 5 و 6 همين سوره باز هم اشاره به نماز شب است :«إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً؛ ِانَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً؛ چرا كه ما به‌زودى سخنى سنگين به تو القا خواهيم كرد؛ مسلّماً نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و با استقامت‏تر است» ؛ در تفسير قمی اشاره به اين دارد كه آن چيزی كه بر پيامبر(ص) به عنوان قول ثقيل نازل می‌شود قيام ليل است و همچنين «ناشِئَةَ اللَّیْلِ» هم دلالت بر نماز شب دارد، فردی كه از بستر برای عبادت برمی‌خيزد از نظر مشقّت شديدتر است و در مورد حضور قلب محكم‌ترين اقوال است؛ همچنين در كتاب من لايحضره الفقيه (ج1/ص299/ح1367/ب65 ) و تهذيب (ج2/ ص336/ح1385 ) از امام صادق(ع) در مورد تفسير ناشِئَةَ اللَّیْلِ آمده است كه آن حضرت فرمودند: منظور قيام فرد از بستر است كه تنها خداوند متعال را می‌جويد و جز او چيز ديگری را نمی‌طلبد.

وی در ادامه اضافه كرد: در آيه 20 سوره مزمل باز هم آمده است: «اِنَّ رَبَّكَ یَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَ اللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَیْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ؛ پروردگارت مى‏داند كه تو و گروهى از آنها كه با تو هستند نزديك دو سوم از شب يا نصف يا ثلث آن را به پا مى‏خيزند، خداوند شب و روز را اندازه‏گيرى مى‏كند، او مى‏داند كه شما نمى‏توانيد مقدار آن را [به دقّت] اندازه‏گيرى كنيد [براى عبادت كردن]، پس شما را بخشيد، اكنون آنچه براى شما ميسّر است قرآن بخوانيد»؛ در تفسير قمی در حديثی از امام باقر(ع) در مورد اين آيه آمده است كه: پيامبر اكرم(ص) اين كار را انجام داد و مردم را به آن بشارت داد: ... و بدانيد پيامبری نيامده است مگر اينكه خلوتی يا نماز شب داشته است و هيچ پيامبری نماز شب را در اول شب انجام نداده است.

اين مبلغ دينی با اشاره به اين آيه از قرآن: «ألَّذِينَ یَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَكَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ؛ همان‌ها كه خدا را در حال ايستاده و نشسته، و آنگاه كه بر پهلو خوابيده‏اند، ياد مى‏كنند، و در اسرار آفرينش آسمان‌ها و زمين مى‏انديشند»، گفت: يكی از مصاديق اين آيه شب زنده‌داری و نماز شب است، امام صادق(ع) از امام علی(ع) نقل فرمودند: آگاه كن قلبت را با تفكر و در دل شب، شب ‌زنده‌داری كن و از خدايت بترس؛ يكی از مصاديق شب زنده‌داری و ذكر خداوند، نماز شب است.

وی با اشاره به احاديث و رواياتی از پيامبر(ص) و ائمه معصومين(ع) در مورد فضيلت نماز شب، در جواب به اين سئوال: اين همه تأكيد برای خواندن نماز شب برای چيست؟، تصريح كرد: با استراحت شبانه خستگی كار روزانه از بدن انسان خارج شده و آماده راز و نياز با خداوند است، در انتهای شب آدمی از مزاحمت‌هايی كه معمولاً در طول روز برايش پيش می‌آيد در امان است و بی شك به دنبال شور و نشاط و حال عبادت و فراغت كامل و رفع خستگی، حضور قلب بهتری در نماز حاصل می‌شود؛ از آنجا كه اين نماز در دل شب و در خلوت و تنهايی اقامه می‌شود، از ريا به دور می‌ماند؛ نماز شب با آرامش خاطر انجام می‌شود و به انسان آرامش می‌دهد و عبادت شبانه فشار روحی را كه عامل بسياری از بيماری‌ها است كاهش داده و باعث سلامتی انسان نيز می گردد؛ اراده انسان را قوی می‌كند، كسی كه اراده كرده كه در دل شب بستر گرم و نرم خود را رها كند و وضو گرفته و در مقابل خداوند راز و نياز نماید، اين كار نوعی تمرين اراده نيز هست كه در ساير كارها تسرّی پيدا می‌كند.