حماسه سياسی چگونه به وجود میآيد؟
خلق حماسه سياسی در جمهوری اسلامی ايران نياز به شناخت انقلاب اسلامی و نظام مردمسالاری دينی دارد. برای شناختن اين پديده مبارك بايد به خصوصيات منحصر بهفرد انقلاب اسلامی توجه كنيم.
گروه سياسی: خلق حماسه سياسی در جمهوری اسلامی ايران نياز به شناخت انقلاب اسلامی و نظام مردمسالاری دينی دارد. برای شناختن اين پديده مبارك بايد به خصوصيات منحصر بهفرد انقلاب اسلامی توجه كنيم.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) به نقل از پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله العظمی خامنهای يادداشتی به قلم عباسعلی رهبر، استاديار علوم سياسی دانشگاه علامه طباطبايی درباره عوامل مؤثر در تحقق حماسه سياسی در انتخابات منتشر كرده است.
متن اين يادداشت به اين شرح است:
رفتار انتخاباتی نوعی كنش سياسی است كه با كاركردهای ساختی خردهنظامهای اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی در سطح كلان نظام اجتماعی رابطه دارد. از آغاز حيات مقدس جمهوری اسلامی تاكنون ۳۱ انتخابات در سطوح مختلف ملی و شهری برگزار شده كه اين حاكی از بالندگی و پويايی نظام باثبات جمهوری اسلامی مبتنی بر مردمسالاری دينی است. امسال نيز در برگزاری انتخابات پرشور و پرفهم رياستجمهوری و شوراهای شهر و روستا لازم است با بينشی فرصتنگر، حضور گسترده و هوشمندانه مردم را در تبلور حماسه سياسی قدر نهيم. در اين نوشتار، طبق مدل زير به تبيين لوازم تبلور حماسه سياسی خواهيم پرداخت:
خلق حماسه سياسی در جمهوری اسلامی ايران نياز به شناخت انقلاب اسلامی و نظام مردمسالاری دينی دارد. برای شناختن اين پديده مبارك بايد به خصوصيات منحصر به فرد انقلاب اسلامی توجه كنيم. مهمترين اين ويژگیها عبارتند از:
۱. برخورداری از پشتوانه عظيم و هزار و چند صد ساله فلسفه و فقه و معارف اسلامی
۲. انقلاب اجتماعی همهجانبه همراه با تحول بنيادين در زندگی انسانها۱
۳. بهرهمندی از رويكرد ارزشی و هدفگيری اصلاح مفاسد جهانی و بشری۲
۴. حاكمسازی فرهنگ توحيدی به جای فرهنگ الحادی و استبدادی۳
يادآوری پيام انقلاب اسلامی و اصول حاكم بر آن، امر بسيار مهمی است كه میتواند به عنوان مقدمهای مناسب برای تحقق حماسهی سياسی تلقی گردد. بنابراين نبايد از گذشتهی كشور غافل شويم و نعمت وجود اين بيداری عظيم پس از انقلاب اسلامی را به فراموشی بسپاريم.
اركان مردمسالاری دينی
مردمسالاری دينی با توجه به ماهيت نظام سياسی كشور ما دارای سه ركن است. «دين» نخستين ركن نظام سياسی مردمسالاری دينی است. جايگاه دين در اين مقوله يك جايگاه معرفت شناختی است كه قابل صورتبندی در التزام نظام سياسی به دين است.
«مردم» دومين ركن ساختار نظام مردمسالاری دينی محسوب میشوند. مردم اساسیترين نقش را در بهفعليت رساندن اين نظام دارند. اين بحث مرتبط با بحث مهم ايدهی جمعیبودن قدرت اسلام و مردمیبودن آن است. رهبر معظم انقلاب اسلامی در تشريح نظام اسلامی مبتنی بر مردمسالاری میفرمايند: «نظامى كه در آن حاكم - چه رهبر، چه رياست جمهورى، چه رياست قوّهى قضاييه، چه مجلس شوراى اسلامى - متكى و متصل به مردم و مورد علاقه و پشتيبانى و حمايت آنهاست، نظام جمهورى اسلامى است.»۴ يا «كشور ما متكى به آراء مردم است.»۵ «مشاركت در سرنوشت كشور علاوه بر اينكه در اداره و تعيين مديريت كشور نقش دارد، در خنثىكردن دشمنىِ دشمنان هم بزرگترين نقش را ايفا مىكند.»۶
«رهبری ولايت فقيه» نيز از اركان مهم نظام مردمسالاری دينی است. «ولايت در اسلام، ناشى از ارزشهاست؛ ارزشهایى كه هم آن سِمَت و هم مردم را مصونيت مىبخشد.»۷
عوامل مؤثر در خلق حماسه سياسی
حماسه سياسی از نظر رهبر معظم انقلاب مرتبط با حضور آگاهانهی مردم در صحنهی سياست كشور و مديريت كشوری است. بنابراين حضور پرشور و باشعور مردم در انتخابات اهميت زيادی دارد. ايشان میفرمايند: «انتخابات عرصه ظهور قدرت ملی در يك كشور است. ملتی كه زنده است، بانشاط است، متكی به ارادهی الهی است، مطمئن به پشتيبانی الهی است. اين ملت در همهی عرصهها پيروز خواهد شد. در اين عرصه هم همينجور است.»۸ «حماسهی سياسی» كه بخشی از نام سال ۱۳۹۲ است، مصداق بارزی به نام انتخابات دارد.
حماسهی سياسی مبتنی بر دو عامل اصلی است؛ اول نشاط مردمی و دوم نقشآفرينی مردم.
الف) نشاط و شور مردمی
نشاط و شور و شوق مردم همراه با عقلانيت مشورتی، از عوامل مهمی است كه میتواند حضور گستردهی آنان را در صحنهی انتخابات منجر شود. اين نشاط مردمی خود وابسته به چند متغير مهم همچون انقلاب اسلامی، كارنامهی نظام جمهوری اسلامی ايران، اعتماد به نفس ملی، نقد منصفانه، قانونمداری مسئولان و مرام و اخلاق انتخاباتی است. از مؤلفههای مهم در امر نشاط مردمی، توجه به اهميت انتخابات است. انتخابات در نظام جمهوری اسلامی ايران به عنوان نماد حركت اسلامی در كشور، هديهی اسلام به ملت فهيم ايران، مظهر حق ملت و وظيفهی ملی است. «انتخابات مظهر اقتدار نظام اسلامی است، مظهر آبروی نظام است، نماد مردمسالاری اسلامی است.»۹
رهبر معظم انقلاب میفرمايند: «انتخابات مهم است. انتخابات برای ما يك پرچم افتخار است. انتخابات بايستی خوب انجام بگيرد. در دورههای مختلف بحمدالله انتخاباتِ خوب، روشن و شفافی انجام گرفته. اين دوره هم إنشاءالله همينجور خواهد بود.»۱۰
توجه به دستاوردهای انقلاب
«توجه واقعبينانه به دستاوردهای انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی ايران» نيز از زمينههای مهم ايجاد نشاط مردمی است. ارائهی الگوی مردمسالاری دينی و حكومت متكی به آراء مردم از متن تعاليم اسلام، قطع دست بيگانگان از منابع و ثروتهای ملت ايران، نهادينهسازی آزادی و كرامت انسانی در كشور، ايجاد جرأت در مسائل علمی و توسعهی علم و فناوری، قوتيابی جبههی حق در برابر جبههی باطل، احيای اميد در دنيای اسلام و اعتماد به نفس در امت اسلامی برای حركت به آيندهای روشن، بيداری امت اسلام و تغيير معادلات قدرت در خاورميانه و جهان، ازجمله مصاديق بارز و عينی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ايران است.
البته بايد اذعان كرد كه انقلاب و نظام اسلامی مانند هر پديدهای در معرض آسيبها و تهديدات و نقاط ضعفی است كه بايد آنها را شناسايی كرد و اقدامات پيشگيرانه برای حفظ انقلاب را انجام داد. حفظ جهتگيری الهی، توجه به روحيهی تسليمناپذيری مدام مسئولان، عزم جدی در جهت وفاق و انسجام اجتماعی و عقلانيت معنانگر میتواند راههای صعود به قلهی پيشرفت و عدالت را برای ما تسهيل كند.
اخلاق انتخاباتی
از ديگر عوامل مؤثر بر تقويت نشاط و حضور مردمی، توجه به اخلاق انتخاباتی است. رعايت قواعد و هنجارهای مرتبط با امر انتخابات اعم از ثبت نام، تأييد صلاحيت، تبليغات و تشخيص و انتخاب نامزدها، از مصاديق مهم اخلاق انتخاباتی است. بالأخص در جامعهای كه داعی تعامل دين و سياست است و اخلاق به عنوان محوریترين موضوع جامعهی اسلامی، جهتدهندهی سياست و امور اجتماعی تلقی میگردد. از آنجايی كه الزام به يك شيئ، الزام به لوازم آن شيئ نيز است، الزام به نظام مردمسالاری دينی، الزام به لوازم خاص آن نيز است. از آن جمله میتوان به رعايت تقوا و اخلاق در حوزههای فردی و اجتماعی اشاره كرد كه علاوه بر آثار وضعی فردی، دارای تأثيرات مناسبی در تقويت نشاط و شور و شوق اجتماعی خواهد بود.
نبايد در ذهن مردم نسبت به اصول و سياستهای نظام سياسی كشور ابهام و شبهه ايجاد كرد، بلكه بايد بين شيوههای اجرا و مبانی و اصول فرق قائل شد. رعايت حرمت رد صلاحيت شدگان، پرهيز از اسراف در تبليغات انتخاباتی و پرهيز از رواج بیانصافی در جامعه از مصاديق بارز رعايت اخلاق انتخاباتی است: «خدا را شكر میكنيم كه فضای كشور ما بر اثر نظام اسلامی، فضای آزادی است، فضای بازی است. مردم فرصت دارند و میتوانند حرفشان را بزنند. نخبگان هم میتوانند حرف بزنند. من نگرانیام از اين نيست كه حرفی زده شود، از كسی انتقاد شود، نه؛ يك نفر انتقاد میكند، يك نفر جواب هم میدهد. نگرانی من از رايجشدن اخلاق بیانصافی در جامعه است.»۱۱
با عنايت به ويژگیهای ملت فهيم و رشيد ايران اسلامی كه همانا اخلاق و معنويت و عاطفه است، نبايد فضای انتخاباتی ما فضای كدورت و نفرت و بدگويی شود: «از بداخلاقیهای انتخاباتی بايد بهشدت پرهيز كنند. بدگويیكردن، اهانتكردن، تهمتزدن برای عزيزكردن خود و يا نامزد مورد نظر خود، ديگران را و رقبا را در چشم مردم خوار كردن، اينها راهها و روشهای صحيح و اسلامی نيست. رقابت بايد باشد؛ رقابت مثبت و پرشور، اما با رعايت موازين اخلاقی.»۱۲
انصاف در نقد
«توجه به نقد منصفانه» نيز از راهكارهای مناسب جهت افزايش شور و نشاط مردمی است. نقد بايد با رعايت حرمت و احترام افراد، مشفقانه، عالمانه و ناصحانه باشد. نقد نبايد ابزاری در جهت تخريب نطام و دولتها گردد، بلكه بايد همراه با ارائهی راهكار و تشخيص و درمان مناسب باشد. انصاف در نقد نيز از مبانی اصلی و منطقی يك نقد خواهد بود. «من كمبودها را نفى نميكنم؛ بيشتر از خيلى از منتقدين، بنده كمبودها را ميدانم […] حرف، جنجالسازىِ تبليغاتى و لفاظى هيچ كمكى به حل مشكلات نميكند؛ […] جنجال فكرى غير از مباحثات صحيح است.»۱۳
برخورد مناسب مسئولان
برخورد مناسب مسئولان كشور در فرايند انتخابات نيز میتواند در ايجاد نشاط مردمی مؤثر باشد. بهترين اجتماعها آن است كه با نيروی محبت اداره شود؛ محبت زعيم و زمامدار به مردم و محبت و ارادت مردم به زعيم. مردم آنگاه قانونی خواهند بود كه از زمامدارشان علاقه ببينند و همين علاقه است كه مردم را به اطاعت میكشد.۱۴
قرآن نيز علت گرايش مردم به پيامبر اكرم صلّیاللهعليهوآله را علاقه و مهری دانسته كه ايشان به مردم مبذول میداشت. باز دستور میدهد كه: «ببخششان و برايشان استغفار كن و با آنان مشورت كن.»۱۵ اينها همه از آثار محبت و دوستی است؛ همچنان كه رِفق و حلم و تحمل همه از شئون محبت و احسان است.
او به تيغ حلم چندين خلق را واخريد از تيغ، چندين حلق را
تيغ حلم از تيغ آهن تيزتر بل ز صد لشكر ظفرانگيزتر
اميرالمؤمنين عليهالسّلام نيز در هنگام حكومتشان به مالك اشتر فرمودند: «احساس مهر و محبت به مردم و ملاطفت با آنها را در دلت بيدار كن [...] از عفو و گذشت به آنان بهرهای بده؛ همچنان كه دوست داری خداوند تو را از عفو و گذشتش بهرهمند كند.»۱۶ نكتهی بسيار مهم اين است كه در صورت اظهار و ابراز محبت واقعی مسئولين به مردم، ايشان نيز با شور و اشتياق ارادی نيروهای عظيم خود را در پيشبرد اهداف انقلاب اسلامی به كار میگيرند؛ همانگونه كه تاكنون چنين بوده است.
قانونمحوری
قانونمحوری هم از لوازم تقويت نشاط مردمی است. رهبر معظم انقلاب اسلامی میفرمايند: «مسئولين كشور مراقب باشند كه احترام انتخابات را نگهدارند. هم مجلس، هم دولت، هم قوهی قضائيه احترام انتخابات را نگهدارند. اگر كسی به انحاء مختلف دخالت كند، هيچ روا نيست. جايز نيست. بايد مردم بر طبق روال قانونی ببينند، تشخيص بدهند، بشناسند و انتخابات انجام بگيرد.»۱۷
ب) نقشآفرينی مردم
نقشآفرينی مردم نيز از موارد مهم و تأثيرگذار در ظهور حماسهی سياسی و افزايش مشاركت عمومی است. فهم اين موضوع بسيار مهم است كه انتخابات منظم و ادواری، يكی از نشانههای مردمسالاری است كه نظام سياسی بهوسيلهی آن توسط مردم بهبود میيابد. از طرف ديگر مباحثی چون قاعدهمندكردن انتقال قدرت سياسی، گردش قدرت، ارتقای فرهنگ سياسی، گسترش رقابت سياسی و ترغيب خودباوری و عقلانیسازی رفتار جمعی شهروندان از كاركردهای انتخابات است.
بنيانگذار جمهوری اسلامی ايران، حضرت امام خمينی رحمهالله يكی از ضوابط نظام سياسی را اتكا به آرای عمومی میدانستند و ميزان را رأی ملت میشمردند: «ميزان شماها هستيد [...] ما از خودتان رأی میخواهيم [...] شما هستيد ميزان.»۱۸ ايشان در جای ديگری میفرمايند: «ما تابع آراء ملت هستيم. ملت ما هر طوری رأی داد، ما هم از آنها تبعيت میكنيم.»۱۹ رهبر معظم انقلاب هم معتقدند حضور مردم در انتخابات به عنوان يك حق و وظيفه باعث بيمهكردن كشور، افزايش اقتدار و عزت ملی، تضمين آيندهی دولت، اثبات و تداوم نظام مردمسالاری دينی و همچنين فراهمساختن موجبات پيشرفت و زندهكردن فضای زندگی میگردد.
عوامل مؤثر در نقشآفرينی مردم
مشاركت همهی جريانهای سياسی معتقد به قانون اساسی و منافع ملی در انتخابات نيز میتواند باعث رونقبخشی و نقشآفرينی مردم در صحنهی انتخابات گردد: «در انتخابات، همهی سليقهها و جريانهای معتقد به جمهوری اسلامی بايد شركت كنند. اين، هم حق همه است، هم وظيفهی همه است. انتخابات مال يك سليقهی خاص، مال يك جريان فكری و سياسیِ خاص نيست.»۲۰
توجه به شرايط محيطی، منطقهای و بينالمللی از ديگر عواملی است كه میتواند حضور گستردهی مردم در انتخابات ۹۲ را تقويت كند. شكستهشدن هژمونی آمريكا در جهان، مشكلات اقتصادی در غرب، بيداری اسلامی و تحولات اخير منطقهای و تقويت ثبات و جايگاه ايران اسلامی نيز از موارد تأثيرگذار بر نقشآفرينی مردم در جهت ارتقای كارآمدی نظام و مقابله با توطئههای دشمنان خارجی و كجانديشان داخلی است.
شعارهای مبتنی بر عقلانيت، واقعبينی و انصاف كانديداها نيز تأثير بسياری بر نقشآفرينی مردم خواهد داشت. انقلابیبودن، مجرّببودن، مقاوم و اهل تدبير بودن، وعدههای بیمبنا ندادن و برخورد منصفانه با مسائل و امكانات و تهديدات، تقويت انتخابات درخور نظام مردمسالاری دينی ما را در پی خواهد داشت.
پینوشتها:
۱. بيانات در دومين دورهی تحصيلى دانشگاه امام صادق عليهالسلام، ۱۳۶۲/۱۰/۳
۲. بيانات در خطبههاى نمازجمعه، ۱۳۷۰/۷/۵
۳. مصاحبه در بازديد از روزنامهی اطلاعات، ۱۳۶۳/۱۱/۳
۴. خطبههاى نماز جمعهى تهران، ۱۳۶۸/۱۱/۲۰
۵. بيانات در ديدار زائرين و مجاورين حرم مطهر رضوی، ۱۳۸۴/۱/۱
۶. منبع پيشين
۷. بيانات در ديدار كارگزاران نظام، ۱۳۷۰/۴/۱۰
۸. بيانات در ديدار كارگران و فعالان بخش توليد كشور، ۱۳۹۲/۲/۷
۹. بيانات در حرم مطهر رضوی، ۱۳۹۲/۱/۱
۱۰. بيانات در ديدار نمايندگان مجلس شوراى اسلامى، ۱۳۹۰/۳/۸
۱۱. خطبههای نماز جمعه تهران، ۱۳۸۷/۶/۳
۱۲. بيانات در ديدار مردم ابركوه، ۱۳۸۶/۱۰/۱۵
۱۳. بيانات در ديدار جمعى از نخبگان علمى كشور، ۱۳۸۸/۸/۶
۱۴. مطهری، مرتضی، جاذبه و دافعهی علی عليهالسّلام، ص ۶۱
۱۵. سورهی مباركهی آل عمران، بخشی از آيهی ۱۵۹؛ فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ
۱۶. سيد رضی، نهجالبلاغه، نامهی ۵۳
۱۷. بيانات در ديدار نمايندگان مجلس شوراى اسلامى، ۱۳۹۰/۳/۸
۱۸. امام خمينی، صحيفهی نور، ج ۷، ص ۱۲۲
۱۹. امام خمينی، صحيفهی نور، ج ۱۰،ص ۱۸۱
۲۰. بيانات در حرم مطهر رضوی، ۱۳۹۲/۱/1
