گسترش علم پزشكی و جای خالی سوگندنامه منطبق بر قرآن
امروزه شاهد گشترش علم پزشكی و پديد آمدن مسايل نو در اين عرصه هستيم كه رعايت برخی مسايل اخلاقی و حرفهای را ضروری مینمايد در حاليكه جای خالی يك سوگندنامه كاملا اسلامی و منطبق بر آيات قرآن احساس میشود.
سالانه تعداد زيادی دانشآموخته دانشگاههای علوم پزشكی در رشتههای مرتبط با اين علم فارغالتحصيل و جذب بازار كار میشوند كه به دليل سر و كار داشتن با جان و سلامت انسانها مسئوليتی خطير بر عهده دارند و لازم است با پايبندی به مسايل اخلاقی اين حرفه در نخستين گام به تبع گذشتگان و قدما، سوگند نامهای را به رسم معهود به جای آورند؛ هر روز شاهد چنين امری در دانشكدهها و دانشگاههای علوم پزشكی هستيم.
سوگندنامه پزشكی؛ تاريخچهای به قدمت حرفه پزشكی
سوگندنامه پزشكی تاريخچهای به قدمت حرفه پزشكی دارد و شايد بتوان قديمیترين آنها را به بقراط نسبت داد كه در در سال 460 پيش از ميلاد زاده شد و تاليفات بسياری از او به جای مانده و برخی نيز به زبانهای ديگر ترجمه شده است ولی سوگندنامه او هنوز هم در جهان دانش از اهمين بسزايی برخوردار است.
در قسمتهايی از متن آن سوگندنامه، خدايان و الههها را به گواه گرفته تا آموزگاران خود در اين حرفه را چونان والدين خويش بداند و با پرهيزگاری و تقدس زندگی كند و آنچه در اين حرفه نمیداند به اهل فن واگذارد و در هر خانه برای مفيد بودن بر حال بيماران وارد شود و اسرار بيماران خود و حتی خارج از آن كه مربوط به زندگی مردم است را به هيچ كس واگويه نكند، نهی سقط جنين و عفت و پاكدامنی نيز از ديگر بخشهای اين سوگندنامه است.
متناظر محتوای سوگند بقراط بر اساس قرآن
به جرات میتوان گفت تضمينی كه برای پايبندی به سوگند وجود دارد به مراتب مهمتر از محتويات سوگند است لذا صرفا ادا كردن جملات سوگند نامه بدون عمل به آن چيزی جز سخنرانی بيهوده نيست كه وفای به عهد و سوگند يكی از ارزشهای والای اسلام است و سفارشات بسياری در اين زمينه شده است و آياتی نيز در نكوهش افرادی كه به سوگند خود عمل نمیكنند در قرآن آمده است كه آيات 76 و 77 سوره آلعمران و آيات 91 و 92 سوره نحل در اين خصوص، فرازهايی را در مورد پاداش و عقاب پايبندی و نا پيايبندی به سوگند و عهد متذكر شده است.(1)
| تحولات علم پزشكی، پيشرفتهای علمی، بروز بيماریهاو كشف داروهای جديد، دلايلی است كه برخی برای علت تغيير در سوگندنامههای پزشكی متذكر میشوند و بايد اصول و چارچوبهای اخلاقی و مذهبی مختلف را كه رعايت موازين اخلاقی ويژهای را واجب میسازند نيز مورد تاكيد قرار داد |
جايگاه استاد و صاحب علم كه در سوگندنامه بقراط نيز آمده بود در قرآن كريم و در احاديث مختلف مورد تاكيد قرار گرفته است و در حديثی مشهور از پيامبر اكرم(ص) آمده كه هركه كلمهای به من بياموزد من را بنده خود ساخته است و در قرآن نيز آيات متعددی در اين خصوص بيان شده كه آيه 31 سوره بقره، 11 سوره مجادله از جمله آنها است كه خداوند به ضرورت احترام به استاد و عالم تاكيد كرده است.
ترويج علم نيز در قرآن و احاديث مورد تاكيد قرار گرفته است و از نمونههای آن میتوان به آيه 114 سوره طه اشاره كرد به طوری كه ارتقای دائمی سطح علم و دانش پزشك ضرورت علم اندوزی و همچنين ترويج علم و فرهنگ در نسلهای آينده به عنوان يكی از رسالتهای پزشك نيز از اين آيات قابل استنباط است و میتوانند در سوگندنامههای پزشكی مورد استفاده قرار گيرند و پشتوانه آنها را در اجرا محكمتر كنند.
بر اساس آيه 114 سوره طه «فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن یُقْضَى إِلَیْكَ وَحْیُهُ وَقُل رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا: پس بلندمرتبه است خدا فرمانرواى بر حق و در [خواندن] قرآن پيش از آنكه وحى آن بر تو پايان يابد شتاب مكن و بگو پروردگارا بر دانشم بيفزاى» خداوند از پيامبرش درخواست میكند بر افزايش علم خود اصرار ورزد و به هر حدی از علم و دانش اكتفا نكند.
همچنين احكامی درمورد نهی سقط جنين كه در سوگندنامه بقراط به آن پرداخته شده بود وجود دارد كه آيه 9 سوره مباركه سجده، 29 سوره حجر و 151 سوره انعام، آيه 93 سوره نساء به اين موضوع و مباحثی در اين ارتباط پرداخته است و ظرايف تامل برانگيز بسياری در اين زمينه قابل استخراج است و میتواند مبنايی برای سوگندنامههای پزشكی بر اساس قرآن قرار گيرد.(2)
در يك همه پرسی در دانشگاههای پزشكی آمريكا فقط 14 درصد معتقدند سوگندنامه امروزی تمام ابعاد پزشكی و زندگی فردی را تحت پوشش قرار میدهد و در حدود 8 درصد با منع سقط جنين موافق هستند و تنها 3 درصد نسبت به روابط نامناسب پزشك و بيمار اظهار نگرانی كردهاند كه تمام اين موارد در سوگندنامه پزشكی بيان شدهاند ولی امروزه در عمل رنگ باخته و ضمانت چندانی در اجرای آنها از نظر اخلاقی و حرفهای وجود ندارد.
دلایلی برای ضرورت بازنگری در سوگندنامه پزشکی
تحولات علم پزشكی، پيشرفتهای علمی، بروز بيماریهای جديد و كشف داروهای جديد توجيهات و دلايلی است كه برخی برای علت تغيير در سوگندنامههای پزشكی متذكر میشوند و بايد اصول و چارچوبهای اخلاقی و مذهبی مختلف را كه رعايت موازين اخلاقی ويژهای را واجب میسازند نيز مورد تاكيد قرار داد و اين همان چيزی است كه با توجه به غنای دين اسلام، احاديث و آيات قرآن در حوزه علوم مختلف به ويژه پزشكی جای خالی آن احساس میشود.
بايد متخصصان علوم ميان رشتهای با همفكری يكديگر سوگندنامهای بر اساس چارچوبهای اخلاقی و مذهبی اسلامی، پيشرفتهای علمی و پديد آمدن مسايل نو در اين عرصه بنا نهند كه مطمئنا به دليل بهرهگيری از پشتوانه دينی و اسلامی ضمانت اجرايی بيشتری در حوزه اخلاق حرفهای خواهد داشت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)تحليلی بر سوگندهای قرآن، نويسنده محمد فاكر ميبدی، تهران، پيام آزادی1381
(2) مقاله سقط جنين در فقه اسلام، آيتالله آصف محسنی
