مدل‌سازی اداره مردمی تجمعات شبانه جنگ رمضان

به گزارش ایکنا، دفتر مطالعات اجتماعی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارش «مدل‌سازی اداره مردمی تجمعات شبانه جنگ رمضان» آورده که حضور میلیونی و خودجوش مردم در تجمعات جنگ رمضان، بی‌شک یکی از مهم‌ترین رویدادهای اجتماعی- سیاسی ایران معاصر محسوب می‌شود. 

در این گزارش گفته شده که این حضور گسترده، ضمن خنثی‌سازی بمباران سنگین رسانه‌های بیگانه و ایجاد امنیت در جامعه، نشان داد سرمایه اجتماعی عظیمی در بستر جامعه ایران وجود دارد که با کوچک‌ترین انگیزه‌ای به خیابان‌ها سرازیر می‌شود. با این‌حال، بررسی میدانی تجمعات نشان می‌دهد که این حضور پرشور، در بیشتر موارد از مرحله «واکنش موقت» به «نهادمندی پایدار» فاصله دارد و اگر به‌موقع مورد توجه قرار نگیرد، در سیل خاطره‌ها محو خواهد شد. برای تداوم این سرمایه، ضروری است که تجمعات از الگوی «تماشاگری‌ صرف» خارج شده و به سمت «مشارکت فعالانه» حرکت کنند.

در ادامه عنوان شده که این وضعیت باعث ارتقای ‌کمّی‌ و‌ کیفی تجمعات خواهد شد. بر این اساس، مدل چهارسطحی مردمی‌سازی شامل «تصمیم‌گیری» (تعیین محتوا، سخنرانی و پلاکارد توسط مردم)، «نظارت» (ارزیابی کیفیت برنامه‌ها و غرفه‌ها)، «مطالبه‌گری» (گفت‌وگوی مستقیم با مسئولان) و «اجرا» (مدیریت غرفه‌ها، امنیت و نظافت توسط خود مردم) طراحی شده است. برای تحقق این مدل، سه زیرساخت حیاتی ضرورت دارد: زیرساخت ارتباطی اعم از شبکه‌های اجتماعی و ساخت پلتفرم خاص تجمعات برای نظرسنجی و هماهنگی، تشکیل هیئت‌امنای مردمی برای ایجاد و حراست از ساختار مردمی تجمع و ایجاد زیرساخت‌های رفاهی پایدار برای حضور بی‌دغدغه همه اقشار. در‌ نهایت هیئت‌امنای محلی، به‌عنوان رکن اساسی، ضامن پاسخ‌گویی به نیازهای سه‌گانه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مردم بوده و از حاشیه‌ای ‌شدن تجمعات جلوگیری می‌کند. یافته‌های این گزارش نتیجه مشاهده بیش از ۱۰۰ تجمع در نقاط مختلف کشور، پنل‌های نخبگانی و بررسی پیمایش‌های مختلف است.

در بخش یافته‌های کلیدی این گزارش هم آمده بررسی‌های میدانی و تحلیل الگوهای برگزاری تجمعات نشان می‌دهد که استمرار و اثربخشی این اجتماعات، بیش از هر عامل دیگری به میزان مشارکت واقعی مردم در فرایندهای برنامه‌ریزی و اجرا وابسته است. یافته‌های گزارش حاکی از آن است که الگوهای محله‌محور، به‌دلیل اتکا بر شبکه‌های اجتماعی محلی و ظرفیت‌های مردمی، در مقایسه با تجمعات متمرکز، زمینه مناسب‌تری جهت تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش مسئولیت‌پذیری شهروندان و تداوم مشارکت فراهم می‌کنند. همچنین، نتایج پیمایش‌ها بیانگر آن است که مشارکت خانوادگی، تعاملات محلی، اعتماد اجتماعی و احساس تعلق به اجتماع از مهم‌ترین دستاوردهای این تجمعات بوده است. در‌مقابل، محدود شدن نقش مردم به حضور در برنامه‌های از پیش طراحی‌ شده، مانع از شکل‌گیری سازوکارهای پایدار مشارکت و کاهش‌دهنده ظرفیت اجتماعی این اجتماعات خواهد بود.

در این گزارش گفته شده که بر این اساس، مهم‌ترین یافته سیاستی گزارش آن است که ارتقای کارکرد تجمعات، مستلزم تغییر رویکرد از «برگزاری برنامه برای مردم» به «تسهیل مشارکت مردم در طراحی، اجرا و ارزیابی برنامه‌ها» است. تحقق این رویکرد، علاوه‌بر افزایش سرمایه اجتماعی شکل‌ گرفته، می‌تواند زمینه بهره‌گیری از ظرفیت اجتماعات محلی در حل مسائل عمومی و تقویت حکمرانی مشارکتی را فراهم آورد. 

در این گزارش تصریح کرد: با توجه به یافته‌های گزارش، ارتقای کارکرد تجمعات مردمی مستلزم تغییر رویکرد از برگزاری رویدادهای مناسبتی به ایجاد سازوکارهای پایدار برای مشارکت اجتماعی است. در این چارچوب، پیشنهاد می‌شود دستگاه‌های اجرایی و نهادهای متولی، الگوی «مردمی‌سازی تجمعات» را به‌عنوان یکی از محورهای سیاستگذاری اجتماعی مورد توجه قرار دهند و زیرساخت‌های مشارکت شهروندان را در تمامی مراحل طراحی، برنامه‌ریزی، اجرا و ارزیابی برنامه‌ها فراهم کنند.

محور اول این گزارش زیرساخت ارتباطی است. در این محور به ایجاد شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم دیجیتال «جان‌فدا» برای سهولت در تصمیم‌گیری و نظارت و هماهنگی اشاره شده است.

محور بعدی زیرساخت اجتماعی است. در این زمینه گفته شده که ایجاد هیئت‌امنای محلی‌ منتخب مردم برای هدایت و هماهنگی‌ هوشمندانه تجمعات و ایجاد ساختار مردمی مشارکت و حراست از آن. همچنین ایجاد شورای پشتیبان متشکل از دستگاه‌های مرتبط با تجمعات مانند شهرداری و سازمان تبلیغات و سازمان بسیج و ... مفید خواهد بود.

در ادامه به زیرساخت رفاهی اشاره شده و آمده که رفع موانع رفاهی و ایجاد زیرساخت‌های دائمی برای حضور راحت و بی‌دغدغه همه اقشار، به‌ویژه زنان، کودکان و سالمندان باید در دستور کار قرار گیرد.

در ادامه تصریح شده که در‌نهایت هیئت‌امنای محلی، به‌عنوان رکن اساسی، ضامن پاسخ‌گویی به نیازهای سه‌گانه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مردم بوده و از حاشیه‌ای‌ شدن تجمعات جلوگیری می‌کند.

در این گزارش عنوان شده که کمک به ایجاد زیرساخت‌های مذکور توسط متولیان تجمعات اعم از دستگاه‌های حاکمیتی (سپاه پاسداران، سازمان تبلیغات اسلامی و ...)، دولت، شهرداری‌ها، بسیج و ... کمک شایانی به مردمی‌سازی تجمعات خواهد کرد. تعبیه این موارد در بازنگری برنامه هفتم پیشرفت (چنان‌که رهبر معظم انقلاب دستور دادند) توسط مجلس شورای اسلامی نیز مفید‌فایده خواهد بود، زیرا می‌تواند موانع موجود در سازوکارها و مقررات موجود را از پیش پای توسعه تجمعات بردارد. اما تجربه نشان داده تدوین قوانین مطول و ایجاد شورا و قرارگاه، جزء به تطویل بوروکراسی و دولتی‌ کردن حرکت‌های مردمی منجر نخواهد شد.