نخل برداری یزد، آیینی تصویرگر مظلومیت امام حسین(ع) در صحرای کربلا
گروه اجتماعی: مراسم نخل برداری در استان یزد با حضورهزاران نفر از عزاداران حسینی گرداگرد این سازه مقدس اجرا می شود و عزاداران حسینی با حمل آن به نشانه تشییع پیکر امام حسین(ع) مظلومیت شاه کربلا را به تصویر کشیده و اشک را در چشمان ناظران به حلقه در میآورند.
به گزارش خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا) شعبه یزد، نخل برداری یکی از آیین عزاداری مردم استان یزد در سوگ ائمه اطهار به خصوص حضرت امامحسین(ع) است و این سازه چوبی که به شکل سرو نماد آزادی و آزادگی است، تقریبا در تمامیحسینیهها و تکایای نقاط مختلف استان یزد قد علم کرده است.
در مراسم نخل برداری هزاران نفر از عزاداران حسینی گرداگرد این سازه مقدس جمع شده و با حمل آن به نشانه تشییع پیکر امام حسین(ع) مظلومیت شاه کربلا را به تصویر کشیده و اشک را در چشمان ناظران به حلقه در میآورند.
به گفته یکی از پژوهشگران یزدی « نخل » آنچنانکه از نام آن بر میآید تابوت واره ایست متعلق به فرهنگ بین النهرین یا عراق امروزی که در طول تاریخ ،ساختار و شکل ظاهری آن مورد تغییر و دگرگونی شده است. ظاهر سروگونه این تابوت واره خود مبین این نکته است که در مسیر تطور و تکامل ساختاری، شکل آن که مشابهت به درخت خرما داشته لزوما به شکل سرو که تقریبا مشابه آن از لحاظ صورت و معناست، تغییر یافته است. اما با این توضیح که « نخل » درختی است متعلق به فرهنگ عرب دارای مفاهیمیچون استقامت، رشادت، پایداری و... و سرو مرتبط با فرهنگ عجم برگرفته صفاتی چون بلند بالایی، ایستایی، آزادگی و.....است.
حمید وفایی شاهی با بیان اینکه نخل در اصطلاح عامیبه نقل هم شهرت دارد، گفت: برخی ازمردم میگویند چون این سمبل را از جایی به جای دیگر حرکت داده ونقل مکانش میدهند, بنابراین نام نقل به آن اطلاق میشود . همچنین گفته شده است درایام گذشته ودرماه محرم افرادی،کنارنخل حاضرمیشدندوبه شرح ونقل وقایع عاشورا میپرداختند،که شایدهمین امرموجب تسمیّه نقل شده است.
این استاد دانشگاه که به تحقیق در خصوص این مراسم عظیم مذهبی در یزد پرداخته است، افزود: این تابوت واره اتاقکی چوبی وحجیم و به شکل مکعب مستطیل ودارای بامی دوشیبی است . استخوان بندی آن ، برحسب کوچک یا بزرگ بودنش ، تشکیل شده از چوب بستی با یک کف بندی از هشت تابیست و چند تیر والوار ، چهار تا دوازده ستون چوبی بلند و تنه ای از به هم پیوستن تعدادی ترکه و تیرک و دستک و شماری قید وبست . دو جبهه پیش و پس نخل نیز چوبی و معمولاً مشبک است .
او ادامه داد: نخل را در نخستین دهه محرم و بیشتر در دوسه روز پیش از تاسوعا می بندند . بستن و آرایش نخل یک تا چند روز طول می کشد. طول زمان نخل آرایی بستگی به کوچک و بزرگ بودن نخل ، مقدار اشیاء ولوازم و زیورهای تزیینی و بالاخره نوع وشکل آذین بندی دارد. نخلهای ساده و کوچک را یک روزه و نخلهای بزرگ و پرتزیین را چند روزه ومعمولاً از پنجم تا نهم محرم ، سیاه پوش و آذین بندی می کنند.
این استاد دانشگاه گفت: کسی که نخل را می بندد و تزئین می کند از کار آزمودگی و مهارت بسیار فراوانی برخوردار است، این کس را اصطلاحاً «نخل بند »،«نخل پیوند » ، «نخل آرا» و در بسیاری از جاهای ایران «بابا» یا «بابای نخل» یا «نخلی » می نامند . نخل بند را در سیاه پوش کردن و آذین بستن نخل ، چند تن کمک می کنند .
او گفت: نخل بندان و نخل آرایان و دستیارانشان نخلهای محلّه یا شهر خود را به قصد ونیت تبرک و تیمن می بندند و تزیین می کنند در برخی از نقاط ایران مانند ابیانه ، کار نخل آرایی و نگهداری اشیای تزیینی نخل اختصاص، به یک خانواده معین دارد و این فیض مقدس ، نسل اندر نسل از پدر به پسر رسیده است .
وفایی شاهی گفت: روز عاشورا نخل سیاه پوش آذین بسته را بلند می کنند و با آداب خاصی می گردانند . در برخی جاهای ایران نخل رادر حسینیهها یامیدانهای شهر و روستا و در برخی جاهای دیگر در گذرها و محلههای شهر می گردانند . در حسینیهها یا میدانها نخل را چند بار با فاصله زمانی متفاوت و در هر بار یک تا سه بار در طول و عرض حسینیه یا میدان ، یا درگرداگرد حسینیه و میدان حرکت می دهند و می گردانند .
وی ادامه داد: در بیرون از حسینیه ومیدان ، نخل را همراه با دستههای سینه زن و زنجیر زن در گذرگاههای محله می برند ، و گاهی به زیارتگاه یاامامزاده محله و یا به محل مجلس عزاداری و روضه خوانی ، یا به درخانه روحانی و مجتهد بزرگ شهر وده حمل می کنند .
به گفته ی برای بلند کردن نخل ،مردانی جوان و تنومند و قوی هیکل به زیر نخل می روند و دستگیرههای چهار جانب آن را می گیرند و «یاحسین » گویان بلند می کنند و سرک دستگیرهها را روی بالشتکهای پارچه ای که بر سرشانههای خود قرار داده اند ، می گذارند .
وی ادامه داد: شمار نخل کشان به بزرگی و سنگینی نخل بستگی دارد . نخلهای بسیار بزرگ و سنگینی هستند که دهها مرد تنومند و توانا هم به سختی می توانند آنها رابلند بکنند و بر فراز شانههای خود بکشند . مولف فرهنگ نظام به نخلهای بزرگی اشاره می کند که « چند صد نفر مردی قوی باید آن را از زمین بردارند و بر دوش گیرند و حمل کنند » نخل را بی سرنشین یا با سرنشین بلند می کنند و می گردانند .
او ادامه داد: در برخی جاها ، یک مرد سیاه پوش روی چوب بست جبهه پیش روی نخل می نشینند و نخل کشان را در حمل نخل راهنمایی می کند . در جاهایی دیگر ،یک یادو سیاه پوش در دردو جبهه جلو و عقب نخل می نشینند و در تمام مسیر حرکت نخل ، قرآن و چاووشی می خوانند و سنج می زنند در برخی جاها ،سنج زنان همراه با علم کشان و بیرق داران دسته در پیش دسته نخل گردانان حرکت می کنند و سنج می نوازند وناظم یاراهنمای نخل کشان نیز چند گام پیش تر از نخل حرکت می کند و راه گذر در مسیر تعیین شده و مرسوم را به آنها می نمایاند و حرکتشان را در حمل نخل تنظیم و هدایت می کند .
وی افزود: راهنما یا سردسته در گذرگاههایی ویژه برای نوحه خوانی و استراحت یا تعویض نخل کشان به حاملان نخل فرمان ایست می دهد . نخل کشان در این ایستگاهها نخل را روی زمین یاچهار پایههای مخصوص می گذارند و به استراحت و شنیدن نوحه و نوشیدن آب و شربت قند و چای می پردازند . دراین توقفگاهها ،گاهی گروهی تازه نفس ، جای نخل کشان خسته و مانده را می گیرند ، و حاجتمندان به نخل دخیل می بندند و نذورات و خیرات خود رابه متولیان مخصوص نخل می دهند یا میان نخل گردانان و عزاداران حسینی پخش میکنند .
او ادامه داد: در غروب عاشورا و پس از پایان آیین شام غریبان نخل را به جایگاه خود در حسینیه یا میدان بازمی گردانند . در این هنگام ، نخل بند یا بابا و متولی نخل ، اشیاء و زیورهای نفیس و گرانبهای نخل را باز می کند و در صندوقی می گذارد و به خانه خود می برد و تا محرم سال دیگر محفوظ نگه می دارد . پوشش سیاه نخلهای درون حسینیهها و تکیهها را معمولاً پس از پایان مراسم عزاداری سالار شهیدان در آخر محرم ، یا پس از برگزاری مراسم اربعین ،چله امام و در هفته آخر صفر وا می چینند .
به گفته این پژوهشگر درایام گذشته تیرکهای نخل , هرکدام به طایفه ای تعلق داشته است مثلا نخل نصرآبادیزد12 تیرک داردوهرکدام مخصوص قشروفرقه خاصی بوده است , فرقه قصابها ,دباغها,آهنگرها,میرآبهاونجارها.هرفرقه ای مسئولیت تیرک خودرادرنخل برداری برعهده داشته است.اکنون این رسوم ازبین رفته وهمه متحدویک پارچه نخل رابلند میکنند.جالب توجه اینکه مردم هنوزهم مراقب هستندکه چه کسی برای برداشتن نخل درمراسم حاضرمیشود,معمولا افرادبی اعتقاد یاکسانی که برای جلب توجه به نخل برداری میپردازندازاین کارمحروم میشوند,بطورکلی اعتقادات مردم نسبت به نخل وحسینیه بسیارقوی است واززمان رسمیت یافتن تشیع وروزه خوانی وشبیه سازی وتعزیه خوانی,مراسم نخل بندی ونخل برداری شدت یافته است وحتی درحال حاضربعضی مردم شکایات خودرا به نخل میگویندوبرخی دیگرازمردم باروشن کردن شمع روی پایه نخل ویاگره زدن پارچه برشبکههای چوبی , به آن توسل میجویند.
او آداب و شیوه نخل بندی و نخل گردانی در یزد و تفت ، آن چنان که آیتی در تاریخ یزد نقل می کند ، مشابه یکدیگر و در زمانی معین از روز، در میدانهای بزرگ و معروف این شهر اعلام کرد.
وفاهی شاهی افزود: شهر یزد دو نخل بسیار بزرگ داشت که یکی را در میدان امیر چقماق و دیگری را در میدان شاهطهماسب یا میدان بعثت کنونی قرار داده بودند . شهر تفت هم دو نخل بزرگ داشت که یکی در میدان شاه ولی و دیگری در میدان گرمسیر نگهداری می شد .
این استاد دانشگاه گفت:بستن نخلها و آذین بندی آنها را در هر دو شهر ، روز پنجم محرم شروع می کردندو تا شب عاشورا تمام می کردند . روی هر یک از نخلها « علمهای بزرگ ، که شدّه نامیده می شد ، از چوب و آهن و پارچههای گرانبها » می بستند و « آئینههای قدنمای بسیار می آویختند » و « دشنههای آهنین زیاد » می بستند و « شالهای ترمه و زینتهای دیگر » بر آنها می افزودند . 23
وی اعلام کرد: از ظهر روز عاشورا مردم دسته دسته ، هم برای حرکت دادن نخلها و هم برای عزاداری و تماشای گرداندن نخل به سوی میدانهای شهر یزد و تفت می رفتند . مرد و زن و کودک و جوان تمام فضای میدانها و روی بامها و صحنهای ساختمانهای پیرامون میدانها را اشغال می کردند .فشردگی جمعیت به قدری بود که عبور از میان آنها دشوار و ناممکن می شد .
وی گفت: عصر عاشورا شماری از مردان قوی هیکل ،که سر شانههایشان را با « پارچههای بسیاری که چون متکّا می شد ، بسته بودند » ، به زیر نخل می رفتند و نخل را که حدود بیست تن جوان روی تیرهای آن ،از پایین تا بالا ،نشسته و سوار بودند ،بلند می کردند و بر دوش میگذاشتند و در برابر چشم هزاران بیننده عزادار آنها را حرکت می دادند . نخل کشان هر نخل را از سوی شمال میدان به سوی جنوب آن ، که در حدود 500 گام بود ، در فاصلههای معین 7 یا 9 یا 11 پا می بردند و باز می گرداندند.
