اخلاق، تکنیک و برنامه؛ 3 عامل اصلی در قرائت استادانه

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا شهیدی‌، داور بین‌المللی قرآن در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از قم، با بیان اینکه از تأکیدات مقام معظم رهبری تخلق به اخلاق قرآنی است، گفت: ایشان فرموده‌اند قاریان هم نسبت به تخلق در اخلاق قرآنی و هم سبک زندگی قرآنی پیشقدم باشند و ارائه طریق بکنند و با تلاوت خودشان این سبک زندگی را ارائه دهند و تبیین کنند.

اخلاق و تکنیک؛ ضرورتی انکارناپذیر برای تلاوت استادانه

وی افزود: یک قاری اگر بتواند یک قرائت تأثیرگذار بر مخاطب را ارائه  کند موفق شده تا تلاوت استادانه داشته باشد و ما به کسی استاد می‌گوئیم که هم بتواند از نظر تکنیک تلاوت خوبی ارائه کند به گونه‌ای که مخاطبان عام از آن لذت برده و مخاطبان خاص هم از تلاوت او ایراد نگیرند و هم متخلق به اخلاق قرآنی باشد.

شهیدی‌ بیان کرد: قاری باید شأن تلاوت را رعایت کند و خود متخلق به اخلاق قرآنی باشد، همان چیزی که رهبری بر آن تاکید فرمودند. یعنی وقتی قاری قرآن در جامعه حضور می‌یابد رفتار و حرکات و شیوه زندگی او باید بر اساس مفاهیم و آموزه‌های قرآنی باشد.

لزوم دوری قراء از صفات مذموم

عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص) عنوان کرد: هر شخصی زندگی خصوصی دارد که بر زندگی بیرونی او اثر می‌گذارد؛ مستمعین قرائت قاری از قاری اثر می‌گیرند؛ لذا باید منش او بر اساس اخلاق قرآنی باشد همان طور که فرموده‌اند: «کان خلقه قرآن»؛ آنچه در قرآن از صفات پسندیده قید شده پیامبر(ص) واجد آن بود و از صفات نادرست اجتناب می‌کردند و قاری هم باید صفات ناپسند را از خود دور کند.

شهیدی گفت: قاری باید به گونه‌ای تلاوت کند که گویا مطیع قرآن است و وقتی به نواهی می‌رسد طوری تلاوت کند که از آن پرهیز دارد؛ شخصیت قاری در قرائت استادانه تأثیر دارد؛ هم شخصیت درونی و هم شخصیت بیرونی او؛ حرکت و چهره قاری، استفاده از حرکات صحیح  و پرهیز از حرکات نادرست مانند عدم خضوع و خشوع در حین تلاوت در قاری باید وجود داشته باشد.

این داور بین‌المللی قرآن اظهار کرد: گاهی شاهد حرکاتی از برخی قراء هستیم که با خشوع و خضوع فاصله دارد در حالی که قرائتی اثرگذار است که مصداق «کلما قرا من القلب وصل الی القلب» باشد.

عضو هیئت علمی جامعة‌المصطفی(ص) آشنایی قاری با مفاهیم قرآن و حداقل آیاتی را که در مجلس تلاوت می‌کند از دیگر شروط تلاوت استادانه عنوان و تصریح کرد: قرار گرفتن در فضای قرآن و حفظ آیات در معرض تلاوت و آشنایی با مفاهیم آن به مراتب در شکل‌گیری تلاوت استادانه مؤثر است و قاری باید سعی کند قطعات اجرایی را از حفظ قرائت کند.

تسلط به تفسیر و ترجمه؛ لازمه یک تلاوت زیبا

شهیدی تسلط به ترجمه و تفسیر آیات و آموزه‌های کلی و نکات کلیدی قطعات مورد تلاوت را لازم دانست و افزود: این امر موجب تدبر می‌شود و تدبر نیز هدف عالی تلاوت و ترتیل است؛ قاری باید بارها یک قطعه را بخواند تا به فهم و تدبر بیشتری دست یابد.

عضو شورای سیاست‌گذاری المپیاد قرآن و حدیث المصطفی(ص) بیان کرد: الگو برای قرائت استادانه در میان مصری‌ها و ایرانی‌ها کم نیستند به شرط آنکه از روش و منش آنان استفاده شود زیرا الگوپذیری بسیار مؤثر است البته منوط به آن‌که از صفات ممدوح این قراء الگو گرفته شود تا در مخاطب اثر منفی ایجاد نشود.

شهیدی ادامه داد: اگر هدف قاری ابلاغ معانی به مخاطب باشد در تلاوت خود موفق خواهد بود اما اگر هدف به رخ کشیدن نفس طولانی، تجوید، وقف و ابتداءهای خاص و صوت و لحن باشد پسندیده نیست؛ این موارد خلاف هدف اصلی قرائت است و عیار آن را کاهش می‌دهد.

این کارشناس وقف و ابتدا تأکید کرد: قاری باید سعی کند از ابتدای موضوعات تلاوت کند و قرائتش را در جایی ختم کند که مفهوم آیات کامل است و پیام دریافت می‌شود.

وی تکرار نابجا را باعث کاهش عیار قرائت دانست و تصریح کرد: تکرار در مواردی جایز است که آیه پیام خاص، موضوعیت و برجستگی دارد اما برخی بدون توجه به این موضوع تکرارخوانی می‌کنند و در نتیجه برخی مواقع به تلاوت تا انتهای قطعه موفق نمی‌شوند و پیام به مخاطب انتقال نمی‌یابد.

داشتن اتقان، طرح و برنامه برای تلاوت ضروری است

شهیدی داشتن طرح و برنامه و اتقان را از ویژگی‌های اصلی قرائت استادانه برشمرد و گفت: تکنیک و احساس دو بال قاری برای پرواز است و اگر این دو ناقص باشد فایده ندارد یا اگر کسی تکنیک داشته باشد اما احساس نداشته باشد و بالعکس نمی‌تواند تلاوت استادانه ارائه دهد.

وی با بیان اینکه احساس از باطن قاری نشئت می‌گیرد، اظهار کرد: تخلق به اخلاق قرآنی و آمادگی و تسلط قاری بر مفاهیم در اخلاق او موثر است بنابراین قاریان باید حداقل به مفاهیم قطعه‌ای که می‌خوانند مسلط باشند.

داور بین‌المللی قرآن کریم بر لزوم استفاده از ظرفیت و توجه به گروه سنی مخاطب تأکید و عنوان کرد: گاهی مخاطب قاری حوزوی هستند و گاهی جوان و نوجوان و هر کدام اقتضائات خود را دارند؛ باید آیاتی خوانده شود که مورد توجه بیشتر مردم قرار می‌گیرد که یکی از دلایل اصلی قرائت قصارالسور از سوی قاریان مصری همین است.

وی ادامه داد: اگر قرائت مفهومی باشد و نه صرفا برای ارائه موسیقی و آهنگ، تأثیر بیشتری روی مخاطب خواهد داشت؛ قرائت قرآن نتیجه بعثت پیامبر(ص) است و هدف بعثت نیز مکارم الاخلاق و تزکیه است و تلاوتی استادانه و جاودان است که موجب تزکیه شود.

لزوم توجه قاری به مکان و مخاطب

شهیدی تأکید کرد: قاری باید به گونه‌ای تلاوت کند که مخاطب احساس کند قاری خود تحت تأثیر آیات قرار گرفته و باید رعایت آداب باطنی را داشته باشد.

وی مکان تلاوت را در تأثیرگذاری آن مؤثر دانست و گفت: گاهی برخی مکان‌ها تأثیر زیادی بر داشتن تلاوت خوب دارد که مشاهد مشرفه و اماکن زیارتی می‌تواند چنین اثری بگذارد.

شهیدی سوره‌های حشر و فجر عبدالباسط را نمونه‌ای از تلاوت‌هایی دانست که مکان در آن نقش زیادی دارد و افزود: به همین دلیل این تلاوت‌ها ماندگار و جاودانه شده ولو اینکه در تکنیک دارای ایراداتی هم باشد.

وی در خاتمه به برخی تلاوت‌های استادانه و تاثیرگذار برخی از قراء مصری اشاره و عنوان کرد: عموم تلاوت‌های عبدالباسط از قصارالسور برای مردم قابل فهم و حزین است همچنین تلاوت منشاوی از آیات 38 تا 44 سوره توبه در مسجدالاقصی و سوره کهف مصطفی اسماعیل و برخی تلاوت‌های استاد محمد رفعت از این موارد به شمار می‌روند.