نگاهی کلی به جاذبه‌های گردشگری سیستان و بلوچستان

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از سیستان و بلوچستان، سرزمین اساطیری سیستان و بلوچستان از دو ناحیه شمال و جنوب تشکیل شده ‌است. سیستان امروزی که قسمت شمالی استان را در برمی‌گیرد، در کتاب اوستا، یازدهمین سرزمینی است که «اهورامزدا» آفریده، همچنین زادگاه رستم دستان قهرمان حماسی شاهنامه فردوسی است.

تاریخ‌نگاران سیستان را به گرشاسب، یکی از نوادگان کیومرث نسبت داده‌اند. نام سیستان از نام اقوام آریایی «سکا» اخذ شده‌ است. «سکاها» در حدود سال 128 قبل از میلاد، سیستان را به تصرف خود در آورده و در پهنه آن استقرار یافته‌اند. این سرزمین در طول تاریخ همیشه به دوست‌داری ولایت و امامت مشهور بوده و بنا بر تاریخ سیستان در روزهایی که از سوی دشمنان اهل بیت(ع)، لعن مولا امیرالمؤمنین علی(ع) بر روی منابر سفارش و تأکید می‌شد، مردم این سرزمین با رشادت از این عمل سرباز زدند حتی به بهای تراشیدن سر زنانشان از سوی حکام جور.

اماکن کهن و ارزشمندی در این سرزمین است از جمله؛ دهانه‌ غلامان، کوه خواجه، چاه نیمه ، سد زهک، زیارتگاه‌ها و از همه مهم‌تر شهر تمدن و بهشت باستان‌شناسان یعنی شهر سوخته.

شهر سوخته

در روزگاران دور که بشر تازه یکجانشین شده بود، شهری در سیستان پدید آمد که به گفته‌ باستان‌شناسان به لحاظ بافت شهری، جمعیت، برنامه‌ریزی شهری و ... اولین شهر جهان بود.

شهر سوخته و تمدن هوشمند و خلاق آن با بیش ازپنج‌ هزار سال قدمت، به‌عنوان بزرگ‌ترین استقرار شهرنشینی در نیمه‌ شرقی فلات ایران، نمونه‌ای منحصر به‌فرد و حکایت‌گر واقعی علم، صنعت و فرهنگ گذشته‌های دور این مرز و بوم است.

شهر سوخته در 56 کیلومتری زابل در استان سیستان و بلوچستان و در حاشیه جاده زابل ـ زاهدان واقع شده است. شهر سوخته در 3200 سال قبل از میلاد پایه‌گذاری شده و مردم شهر سوخته در چهار دوره بین سال‌های 3200 تا 1800 قبل از میلاد در آن سکونت داشته‌اند.

نخستین چشم مصنوعی جهان در شهر سوخته

برای نخستین بار در شهر سوخته یک چشم مصنوعی متعلق به 4800 سال پیش کشف شد. این چشم مصنوعی متعلق به زنی 25 تا 30 ساله بوده که در یکی از گورهای شهر سوخته مدفون شده بوده است. چشم مصنوعی روی جمجمه آن زن دیده می‌‏شود.

جراحی مغز در شهر سوخته

یکی از شگفت‌انگیزترین یافته‌‌های شهر سوخته، پیدایی نشانه‌های کهن‌ترین جراحی مغز در شهر سوخته است. جمجمه‌ای از دختر دوازده یا سیزده ساله که در 4800 سال پیش، پزشکان آن دیار برای درمان بیماری هیدروسفالی (جمع شدن مایع در جمجمه) بخشی از استخوان جمجمه او را برداشته و جراحی کردند که مدت‌ها بعد از این عمل زنده مانده است، و دیگر شگفتی‌های این سرزمین شامل؛ اولین انیمیشن دنیا، قدیمی‌ترین تخته نرد در جهان و پیدا شدن قدیمی‌ترین خط کش در این سرزمین نشان از عظمت و تمدن این سرزمین دارد.

کوه خواجه

کوه خواجه، کوه اوشیدا یا کوه رستم، تنها عارضه طبیعی در دشت سیستان است که در 30 کیلومتری جنوب غربی شهر زابل قرار دارد. اوشیدا در زبان پارسی میانه به معنی ابدی است. این کوه ذوزنقه‌ای شکل که نزد سه دین اسلام، مسیحیت و زرتشت مقدس است، از سنگ‌های بازالت سیاه رنگ تشکیل شده و با ارتفاع 609 متر از سطح دریا، مانند جزیره‌ای در میان دریاچه هامون قرار دارد. در اطراف این کوه تعداد زیادی آثار باستانی از دوران ساسانیان، اشکانیان و بقایای اماکن اسلامی و معبد بودایی باقی‌ مانده‌ است که شامل مجموعه کاخ‌ها، قلعه کک کهزاد، قلعه چهل دختر، قلعه سرسنگ، آرامگاه خواجه غلطان، ساختمان پیر گندم بریان، بناهای منفرد آرامگاهی و قبور اسلامی است.

آثار تاریخی پیش از اسلام محوطه تاریخی کوه خواجه شامل مجموعه کاخ‌ها، قلعه کک کهزاد و قلعه چهل دختر می‌باشد.ارنست هرتسفلد در سال‌های 1925 و 1929 میلادی با بررسی این مجموعه عنوان تخت جمشید خشتی‌ را برای مجموعه کاخ‌ها برگزید.

این کوه نام خود را از آرامگاه خواجه مهدی یکی از دوستداران خاندان علوی که مزارش بر فراز این کوه واقع شده، گرفته است. خواجه غلطان، کوه نور، کوه موعود و کوه باطنی از دیگر عناوینی است که این کوه به آن‌ها نامیده شده است.

این بنا برای مسیحیان نیز مقدس است زیرا که آورده‌اند، در زمان تولد حضرت مسیح(ع) در بیت‌الله سه مغ(روحانی) برفراز این کوه ایستاده و نظاره‌گر نوری که از این پیامبر خدا در هنگام تولد ساطع می‌شد، بودند و آن سه به مسیح ایمان آوردند.

مقبره خواجه مهدی و قبرستانی که از دوره اسلامی، اتاق پیر گندم دریان و اتاق بی‌باد در کوه خواجه باقی مانده این بنا را برای مسلمانان نیز مقدس کرده بطوری که در اعیاد مذهبی، ملی و ایام تعطیل زایران برای زیارت به این مکان می‌آیند.

چاه نیمه

چاه نیمه چاله‌های طبیعی بزرگی درفاصله 50 کیلومتری شهر زابل و 5 کیلومتری شهرستان زهک و در کنار روستای قلعه نو قرار دارد. آب مازاد رودخانه هیرمند توسط کانالی به آن هدایت می‌شود. گنجایش این مخازن 700 میلیون متر مکعب است که به‌صورت دریاچه مصنوعی در آمده‌ است.ظرفیت کل این چاه نیمه‌ها در بهترین حالت یک هفتم تالاب بین‌المللی هامون است.

در مواقع کم‌آبی، آب شرب و قسمتی از آب کشاورزی سیستان از این دریاچه مصنوعی تأمین می‌شود. در حاشیه آب‌های زلال چاه نیمه، پارک جنگلی و باغ وحشی احداث شده که منظره زیبایی را به‌وجود آورده‌ است و به یکی از تفریحگاه‌های شهرستان زهک برای مردم سیستان تبدیل شده‌ است.

دهانه‌ غلامان

نام یک محل باستان‌شناختی در منطقه سیستان در حدود 2 کیلومترى روستاى قلعه نو و حدود 44 کیلومترى شهر زابل قرار گرفته است خرابه‌ها و آثار بناهاى این شهر در محوطه‌اى بسیار وسیع روى تراسى به طول تقریبى 4 تا 5 کیلومتر واقع شده است‌. کاوشگاه دهنه غلامان در دهه 1960 توسط اومبرتو اسکراتواز، پژوهشگر مؤسسه ایتالیایی خاورمیانه کشف شد.

این کاوشگاه یک و نیم کیلومتر درازا و 800 متر پهنا دارد و در دلتای متروکه رود سنارود واقع شده‌ است. در این محوطه تاکنون 27 ساختمان شناسایی شده‌اند که تا مکانی بلند به نام قبر زردشت ادامه دارند.

در کتیبه‌های هخامنشی، بیستون، تخت جمشید و نقش رستم از این شهر به نام «زرک» یا «زرنکای» یاد شده‌ است.
در بنای ساختمان‌های دهانه غلامان دقت زیادی به کاربرده شده است. بناها در ردیف‌های نسبتا منظمی ساخته شده‌اند و به دلیل وزش بادهای 120 روزه که همواره از شمال غربی به سوی جنوب شرقی می‌وزند؛ درهای ورودی تمامی آن‌ها یا در ضلع جنوبی ساختمان‌ها قرار دارند و یا درمقابل آن‌ها بادشکنی تعبیه شده است.

دریاچه هامون

سومین دریاچه بزرگ ایران پس از دریاچه خزر و دریاچه ارومیه است. این دریاچه از سه دریاچه کوچک تشکیل شده‌ است که در زمان وفور آب به هم متصل می‌شوند و دریاچه هامون را که تشکیل می‌دهند و بزرگ‌ترین پهنه آب‌های شیرین سیستان، نقش اساسی در زندگی مردم منطقه داشته، علاوه بر اثرات مثبت طبیعی، اقتصادی و اجتماعی آن، در دین زرتشت نیز تقدس خاصی دارد.

وسعت کل هامون‌ها در زمان پرآبی 5660 کیلومتر مربع است که از این مقدار 3820 کیلومتر مربع متعلق به ایران است. رودخانه هیرمند شریان اصلی ورود به هامون وهمچنین رودخانه‌های خاشرود، فراه، هاروت رود، شوررود، حسین آباد و نهبندان به هامون می‌ریزند.

شهر زاهدان

شهر زاهدان به‌عنوان مرکز سیستان و بلوچستان که در زمان حکمرانی رژیم پهلوی به نام دزداب از آن یاد می‌شد با داشتن اماکن تاریخی و سیاحتی فراوان از جمله بازراچه سرپوش، ساختمان قدیمی دادگستری، معبد سیک‌ها، مجموعه تفریحی براسان، کلاته و بازار چهار راه رسولی بسیار در خور توجه است.

در 130 کیلومتری شهر زاهدان، روستای نمونه گردشگری تمین با جاذبه‌های طبیعی بسیار زیبا قرار دارد. این روستا که در دامنه کوه تفتان قرار دارد در طول سال پذیرای گردشگران بسیار زیادی است. روستای تمین تاکنون دو بار به‌عنوان روستای نمونه گردشگری در کشور انتخاب شده است.

تفتان

تفتان، نام تنها آتشفشان فعال در سراسر ایران است. این کوه در منطقهٔ جنوب شرقی ایران، در استان سیستان و بلوچستان قرار گرفته‌ است. این قله در حدود چهار هزار متر از سطح آب‌های آزاد ارتفاع دارد و بلندترین قله در منطقه جنوب شرقی ایران است. نزدیکترین شهر به تفتان خاش است.

تفتان در زبان پارسی به معنای مکان گرما است. این آتشفشان فعال است و گازهای گوگرد در دهانه آن منتشر می‌شوند. کوهنوردان به‌طور معمول از یال غربی صعود می‌کنند که در آن پناهگاه مجهزی ساخته شده ‌است.

قلعه سیب و سوران

قلعه سب مرکز حکمرانی نواحی دور و نزدیک شهرستان سراوان از قبیل کنت، هیدوچ، سوران، زابلی، پسکوه، گشت و... بوده‌ است و در ادوار مختلف از لحاظ سیاسی اهمیت داشته‌ است. به طوری که طبق اسناد موجود، اولین منطقه در شرق بلوچستان که نیروهای ناصرالدین شاه در سال 1257 جهت کنترل منطقه به آنجا گسیل شدند، قلعه سیب بود.

قلعه سیب زیباترین و بلندترین بنای خاکی کشور است. گویا شروع بنای قلعه در دوره صفویه به وسیله طایفه بزرگزاده‌ها بوده‌ است.

قلعه ناصری در ایرانشهر

بنا بر نوشته متون و مورخین معاصر، در عهد قاجاریه شخصی بنام ناصرالدوله فرمانفرما که در سال 1285 هجری شمسی حاکم وقت ایالات کرمان و بلوچستان بود؛ پیشنهاد ساخت یک دژ نظامی عظیم را در فهرج یا پهره، به ناصرالدین شاه قاجار می‌دهد.

فهرج یا پهره نام قدیم ایرانشهر است که در سال 1308 هجری شمسی با تصرف این شهر توسط قوای رضاخان پهلوی به نام ایرانشهر تغییر نام می‌یابد.

ناصرالدین شاه با ساخت این قلعه نظامی در فهرج موافقت می‌کند و بدین ترتیب کار ساخت قلعه در سال 1264 هجری شمسی به دست یکی از معماران توانا و مشهور کرمان به نام استاد حسین معمار باشی کرمانی آغاز می‌شود و پس از مدت هفت سال به اتمام می‌رسد.

از آن پس این قلعه به نام قلعه ناصری یا ناصریه مشهور می‌شود و مقّر حکمرانی بلوچستان که تا آن سال قلعه کهن و عظیم بمپور بود به قلعه ناصری تغییر می‌یابد. این نوع تزئین یادآور سبک معماری به‌کار رفته در برج‌های ارگ بم در استان کرمان توسط هنرمندان آن خطه است.

چابهار، سواحل زیبای دریای عمان، بنادر پزم، گواتر، کنارک، اسکله شهید بهشتی، گل‌فشان که از عجایب چابهار بوده و مانند آتشفشان گل می‌افشاند، جنگل‌های حراء که جنگل‌های شناور بوده و با مد دریا زیر آب رفته و با جزر آب نمایان می‌شوند، مقبره سید غلام رسول متعلق به دوره تیموری، قلعه تیس ( پرتغالی‌ها). مسجد تیس، درخت مکر زن (انجیر معابد) و... از زیبایی‌ها و مناظر بکر این سرزمین است.

چابهار، تنها بندر اقیانوسی ایران است که در کرانه دریای عمان و اقیانوس هند قرار دارد. این بندر مهم یک منطقه آزاد بازرگانی است و لنگرگاه آن امکانات پهلوگیری کشتی‌های اقیانوس‌پیما را دارد و از نقطه‌های تجاری مهم ایران و کشور همسایه به حساب می‌آید، چون نزدیک‌ترین مسیر این کشورها به آب‌های آزاد است.

قلعه تیس

قلعه تیس در ۵ کیلومتری شمال غربی چابهار، در روستای تیس قرار دارد. این دژ متعلق به دوران اسلامی است.

قلعه از تخته سنگ‌های ماسه‌ای، آهکی و ملات گچ و آهک ساخته شده است. ساختمان قلعه از یک حیاط در مرکز و مجموعه‌ای از اتاق‌ها و سازه‌های معماری در اطراف آن تشکیل شده است. بخش مرکزی قلعه در 2 طبقه اجرا شده است و یک برج در بالای آن قرار دارد که از آن برای دیده‌بانی استفاده می‌شد و در روزگار گذشته در شب‌های طوفانی مانند چراغ دریایی عمل می‌کرد.

گل‌فشان

تپه‌های گل افشان در میان دشت کهیر و تنگ قرار گرفته‌اند. این تپه‌ها سه تا هستند که یکی از آن‌ها مانند آتشفشان فعال است و به جای مواد مذاب آتشفشانی، از دهانه آن گل سرد توسی رنگ به بیرون تراوش می‌کند. توصیه می‌کنیم ‌این منطقه را از نزدیک ببینند، زیرا در دنیا تنها 3 نمونه دیگر را گزارش کرده‌اند، دیدن این تپه می‌تواند تجربه‌ای کم‌نظیر را برای هر گردشگر رقم بزند.

رودخانه باهوکلات

رودخانه باهوکلات در 90 کیلومتری شرق چابهار به خلیج گواتر دریای عمان سرازیر می‌شود. این رودخانه به‌ویژه به دلیل زیستگاه تمساح ایرانی از نظر گردشگری اهمیت دارد. گاندو یا تمساح پوزه کوتاه بطور طبیعی در این منطقه زندگی می‌کند.

رودخانه باهوکلات یکی از پرآب‌ترین رودخانه‌های استان سیستان و بلوچستان و عامل اصلی حیات و زندگی در جنوب بلوچستان به حساب می‌آید.

گاندو یا تمساح پوزه‌کوتاه تنها کروکودیل بومی پاکستان و ایران و بزرگ‌ترین خزنده این دو کشور است. زیستگاه اصلی این تمساح 380 هزار هکتار مساحت دارد که بخشی از آن در چابهار و بخش دیگر آن در شهرستان ایرانشهر قرار دارد. این مناطق با نام منطقهٔ حفاظت شدهٔ گاندو تحت حفاظت سازمان محیط زیست ایران قرار دارند.

بیشتر این تمساح‌ها در برکه‌های میان راسک و باهوکلات و باتلاق‌های دلگان و کلانی (در جنوب استان سیستان و بلوچستان) متمرکز هستند. تعداد این گونه در ایران حدود 300 تا 400 رأس برآورد می‌شود.