نگاهی به جاذبههای گردشگری و زیارتی کردستان
گروه اجتماعی: جنگلهای بلوط، آبشارها و رودخانههای خروشان، چشمههای طبیعی و کوههای سر به فلک کشیده؛ طبیعت زیبا و چشم نواز استان کردستان را رقمزده و یکی از زیباترین جلوههای گردشگری طبیعی ایران را در دامنههای زاگرس به وجود آورده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از کردستان، استان کردستان به لحاظ تاریخ و قدمت طولانی و جغرافیای خاص خود از مکانهای تاریخی و طبیعی با ارزشی برخوردار است که در مناطق مختلف استان پراکنده شدهاند.
جنگلهای بلوط، آبشارها و رودخانههای خروشان، چشمههای طبیعی و کوههای سر به فلک کشیده؛ طبیعت زیبا و چشمنواز استان کردستان را رقم زده و یکی از زیباترین جلوههای گردشگری طبیعی ایران را در دامنههای زاگرس به وجود آورده است.
جاذبههای تاریخی و معماری منطقه که شامل قلعههای قدیمی، مسجدهای تاریخی، حمامها و... می شوند، همراه با آیینها و فرهنگ رایج بین اقوام کرد از مهمترین جاذبههای استان کردستان است.
موسیقی کردی یکی از بارزترین ویژگی فرهنگی قوم کرد است. طراوت، شادابی، فضای عرفانی و درآمیختگی مضامین با تاریخ گذشته کردها، بخشی ازخصوصیات موسیقی کردی است. مجموع جاذبههای طبیعی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی، استان کردستان را به منطقهای دیدنی تبدیل کرده که بازدید از آن برای هر گردشگری جذاب و خاطره انگیز خواهد بود.
کردستان، استانی سرسبز و خرم با وسعتی معادل 28 هزار و 203 کیلومتر مربع است که در غرب ایران و در مجاورت بخش شرقی کشور عراق قرار دارد.
این استان که در دامنهها و دشتهای پراکنده سلسله جبال زاگرس میانی قرار گرفته است، از شمال به استانهای آذربایجان غربی و زنجان، از شرق به همدان و زنجان، از جنوب به استان کرمانشاه و از غرب به کشور عراق محدود است.
شهر سنندج مرکز استان کردستان در فاصله 512 کیلومتری جنوب غرب تهران قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا 1480 متر است. سنندج در سال 1046 هجری قمری در زمان حکومت سلسله صفویه و در دوران شاه صفی و توسط سلمان خان اردلان ساخته شده است.
نام سنندج معرب شده سنه دژ است، که مردم شهرهای دیگر استان، سنندج را همان سنه عنوان خطاب میکنند. سنندج به علت مرکزیت در گذشته، دارای مساجد، ابنیه و عمارات و بازار قدیمی میباشد که بیشترین جاذبههای این شهر را تشکیل میدهند.
در ادامه برخی از جاذبههای گردشگری شهر سنندج و استان کردستان معرفی شده است.
مسجد جامع سنندج
قلعه حکومتی «سنه دژ» که به دستور شاه صفی صفوی توسط سلیمان خان والی کردستان مشرف بر روستای «سنه» احداث شده بود را میتوان شالوده اصلی شهر سنندج دانست.
در منابع تاریخی کردستان می خوانیم: « خانه پاشا حاکم تحت امر دولت عثمانی که به جهت ضعف حکومت مرکزی ایران از کرکوک به کردستان تاخته، علیقلی خان ـ والی کردستان ـ را مجبور به عزیمت به اصفهان میگرداند، در طول مدت حکمرانیاش در کردستان، مسجد و مدرسهای بزرگ و دو مناره رفیع را در شهر سنندج برپا میسازد، لیکن پس از پایان حکمرانی وی و پسرش این بناها به دست والیانی که پادشاهان صفوی منصوب کرده بودند، تخریب میشود. سرانجام امانالله خان ـ والی بزرگ کردستان ـ با برکندن دو مناره رفیع آن این بنا را کاملاً ویران میکند. به استناد دیگر مدارک تاریخی به قرینه میتوان دریافت که این بنا بر شالوده مسجدی که در عهد صفویه ـ با انتخاب سنندج به عنوان مرکز حکومتی کردستانات ـ احداث گردیده بود بنا نهاده شد و دو مناره یادشده نیز درست برجای مناره های مسجد صفوی، یعنی مکان فعلی مسجد دارالاحسان استوار گردیده بودند.
مسجد دارالاحسان که به «مسجد جامع» نیز شهرت دارد، به دستور «امان الله خان» والی بزرگ کردستان در سال 1228 هجری، در زمان حکومت فتحعلیشاه قاجار احداث گردیده است. این بنا مجموعه ای است مشتمل بر مسجد و مدرسه ای که در دوران رونق خود دار العلمی معتبر در ایران بوده است.
سنندج دومین شهر بزرگ کرد نشین ایران، مرکز استان کردستان در غرب ایران است. اشتیاق به فرایض دینی و نیازهای دینی ، مذهبی مردمان این دیار سبب شد که مسجدی در مقیاسی وسیع تر اما با سبک و سیاق معماری اسلامی در پناه مسجد جامع تاریخی سنندج احداث گردد. سبک و سیاق معماری مسجد کاملا از ترکیب ساخت و ساز عمارت قدیمی پیروی می کند.
مسجد اکنون برروی یک کرسی چینی(سکو) متصل به خیابان قرار دارد و دسترسی به آن از طریق چند پله از سمت خیابان امکان پذیراست؛ درحالی که معمولاً مساجد قدیمی شهرهای دیگر به دلایل ساخت و سازهای شهری جدید، عموماً در سطح پایین تری از خیابان و کوچه های پیرامون واقع شده اند. این امر نشانگر اهمیت توجه به مکان یابی ساخت مسجد در جایگاهی مناسب است و نشان می دهد که فیزیک و توپوگرافی شهری سنندج این امر را میسر ساخته است که مسجد در نقطه ای قرار گیرد که با گذشت حداقل بیش از دو سده از زمان ساخت مسجد جامع قدیم و احداث صحن جدید ، بالاتر از سطح خیابان اصلی مقابل آن قرارگیرد.
بنای جدید در چهار طبقه احداث ، و به سیاق معماری دوران صفویه از ایوان و صحن ورودی برخوردار است. و در روزهای خاص و جمعه تمامی طبقات مملو از جمعیت می شود. نمای مسجد با آجر کاری اصفهان پوشیده شده است و مسجد دارای دو مناره بسیار رفیع است که بر بلندای آن هر نقطه از شهر قابل رویت است. و در ساعت شرعی صدای اذان به این ترتیب برای بخش عمده ای از مردم قابل شنیدن است.
در ورودی مسجد آیاتی از قرآن به وسیله کاشیکاری که از جمله صنایع تزئینی ایرانیان ؛علی الخصوص در اماکن مذهبی و دینی است، بر روی درب های اصلی صحن مسجد نصب شده است. درب اصلی مسجد در پیشانی ورودی بنا قرار گرفته و مدخلی ست برای ورود به صحن داخلی.
در یک سوی مسجد پنجره های در مسیر نور صبحگاهی قرار دارد و در وسط مسجد پنجره های در مجاور نور ظهر و در سوی غربی مسجد پنجره های رو به نور عصر قرار دارد، که در کنار این پیش بینی ها نور گیر مرکزی صحن تعبیه شده که در تمام ساعات طول روز نور را به داخل هدایت می کند، که این اهمیت نور در معماری ایرانی را مورد تاکید قرار می دهد.
صحن جدید مسجد دار الاحسان از هفتاد و پنج ستون اصلی تشکیل شده است. ستون های بنا با نمای حجاری و به شکل شیارهایی طولی سقف و کف طبقات را بهم متصل می کنند. این سبک طراحی های منحصر به فرد به دورانی از معماری اسلامی در ایران برمی گردد، که بعدها مورد توجه دیگر کشورهای اسلامی دنیا علی الخصوص در آسیای میانه واقع گردید. انضباط بصری ستون های مسجد در نوع خود نیز بسیار جالب توجه است. سر ستون های مسجد به سبک چینشهای آهکی ، ترکیبی ست از گره های کوتاه و شیارهای کوچک که پیوندی را میان سقف و انتهای ستون برقرار کرده.
آب همواره در آموزههای دینی و اسلامی نماد طهارت و پاکی بوده است. در فضای میانی مسجد حوضچه آبی که در وسط آن فواره ای هم طراحی شده شکوهی ویژه به صحن داخلی مسجد داده، بطوری که در ساعات طول روز با نور، نورگیر مرکزی ترکیبی زیبا از رنگ و نور مقابل دیدگان نماز گزاران قرار می دهد.
به کارگیری گسترده آیات قرآنی در این مسجد نشانگر توجه خاص بانی بنا، به این امر است. این مسئله در داخل مسجد مضاعف شده است. دیوارها، پایهها و سر ستونهای فضای داخل مسجد تا ارتفاعی معین با آیات قرآنی تزئین شده است. آیاتی از سورههای مختلف قرآن در نمای داخلی و بیرونی ایوان روبه قبله نوشته شده است. ایوان جنوبی نیز از نظر شکوه و عظمت در حد و اندازه ایوان شرقی است. مهم ترین کتیبه ای که در این بخش استفاده شده، ورودی تمام طبقات گرداگرد نور گیر مدور بنا کتیبههای هلالی قرار گرفته، که با کاشیکاری فیروزهای تزئین شده است. بر روی هر کدام از کتیبهها آیاتی از قرآن نگارش شده است.
در معماری ایرانی برای ثبت تاریخ آغاز و اتمام ساخت بناهای همگانی به ویژه مساجد، مدارس، آرامگاه ها، پل ها و... از ادبیات منظوم مدد جسته اند و از طریق شعر به ثبتنام و نشان بانی و مؤسس یا ساعی، معمار و هنرمند و ذکر دقیق تاریخ اتمام بنا پرداختهاند. استفاده از قصیده یا قطعهای مناسب در بناها، تعامل مستقیم معماری ایرانی و شعر فارسی را در طول تاریخ به ثبت رسانده است. در مسجد دارالاحسان سنندج این موضوع با همان روش که در معماری ایرانی معمول بوده، انجام گرفته است. در دوره قاجار و به ویژه حاکمیت خاندان اردلان (امان الله خان والی) در اتمام و تکمیل آثار معماری از شعر به عنوان مواد تاریخ استفاده شایانی شده است. به عنوان مثال شاعرانی چون میرزا صادق ناطق اصفهانی( وفات 1235هـ.ق) تاریخ بناهای بسیاری را در کردستان به دستور امان الله خان به نظم درآورده است که از نظر صنعت شعری قابل توجه و به لحاظ ذکر و ثبت زمان تکمیل و اتمام ابنیه حائز اهمیت است.
مسجد بابای نقشبندی
محلهی قلعه چهارلان که از قدمتی کهن در تاریخچه شهر سنندج برخوردار بوده پیرامون قلعهای قدیمی که چهار راه از اطراف آن عبور میکرده تشکیل میشود، و قریب به هشت مسجد کهن توسط حاکمان وقت و اهالی در آنجا تأسیس میشود.
در ضلع شرقی قلعه چهارلان مسجدی مربوط به اوایل دوران قاجاریه به نام مسجد بابای نقشبند قرار دارد. پلان اصلی مسجد شبستانیست و قابل مقایسه با مساجد دوره خود از جمله مسجد وزیر و میرزا فرج الله می باشد، که جملگی به همت استادکاران محلی طراحی و بنا شده است. در ضلع جنوبی مسجد حیاط آن قرار دارد، که دارای دو درب عبور و مرور میباشد و بعضاً هم به این نام یعنی مسجد دو درب معروف است. چوب بکار رفته در ساخت در اصلی، گردو است که بوسیله خراطی کاری که از هنرهای ریشهدار شهر سنندج است زینت داده شده است. حوض آب مسجد که مورد بازسازی هم واقع شده مقابل ایوان اصلی قرار گرفته که با گسترده شده سایه درخت تنومند داخل حیاط که گفته میشود همزمان با ساخته شدن بنای مسجد کاشته شده، قرار دارد. در دو جنب مسجد دو فضای متفاوت قرار گرفته، بطوری که در سمت چپ آن محل اقامت خادم مسجد و در سمت راست اتاقکی طاق دار و گنبدی به شکل هشتی قرار گرفته که محل دفن بابای نقشبند و تنی چند از علمای شهر سنندج است. اتاقک به سبک رایج آن دوره بوسیله هنر آجر تراشی تزئین شده است. اگرچه طاق نعل اسبی در معماری اسلامی، به ویژه در نمونههای اولیه بیشتر معمول است؛ اما طاق محرابی نیز شناخته شده بود. طاق محرابی که احتمالاً دارای منشأ سوری بوده و توسط امویان تعدیل گشته است، ویژگی مساجد دوره عباسی نیز هست و در قرنهای نهم و دهم از عراق به مصر راه پیدا کرد.
مساجد متناسب با نماز مسلمانان طرحریزی شده و عموماً در اطراف محوطهای سامان یافتهاند که یادآور حیاط خانه حضرت محمد(ص)میباشد، همان خانهای که به عنوان اولین مسجد به کار رفت. پیش از ورود به شبستان اصلی مسجد بابای نقشبند با ایوان کوچکی که از داخل آن حیاط و در ورودی به خوبی زیر نظر است، رو به رو میشویم، گاهی در ایام و مناسبتهای دینی با افزایش تعداد نماز گزاران از این ایوان هم استفاده میشود.
شبستان اصلی مسجد دارای چهار ستون با تزئینات و سر ستون چوبی است. گفته میشود به هنگام احداث بنای مسجد چند متر از ستونهای توانمند و قطور در عمقی از پی ساختمان قرار داده شده که در نوع خود، در سبک معماریاش متفاوتتر از دیگر بناها به نظر میرسد. سقف مسجد چوبی است، اما با توفال کاری و بعدها با ترمیم مجدد بنا پوشانده شده. از خصوصیات مهم مسجد بابای نقشبند قرار گرفتن گنجه های زینتی در دل دیوارها ست که از آن به عنوان محل قرار گرفتن و گذاشتن قرآن استفاده می شود.
مسجد نماد حضرت حق است و نماز، راز و نیاز انسان با خدا و در میان عبادات، پر رمز و راز ترین آنهاست، بنابراین معماری مسجدی که در آن نماز برپا می شود باید صورتی بیآفریند درخور معنای آن. معماری این بنا باید کیفیت فضایی و روح معنوی لازم را بیآفریند تا بستری مناسب برای نیایش و آرامش در برابر مبداء آفرینش انسان فراهم شود و قرب به خدا در عالی ترین شرایط صورت پذیرد. پس بنای مسجد باید تجلی گاه مفاهیم متعالی ماورائی در این عالم خاکی باشد.
میتوان گفت طراحی یک مسجد زمانی موفق تر است که بین قابلیت های ماده یعنی صورت و کالبد بنا و مفاهیم تجلی یافته از طریق آن یعنی معنا و محتوای بنا تعادل برقرار کند. که به طور عینی در مسجد بابای نقشبند تبلور عینی یافته است. در مرکز شبستان اصلی مسجد بابای نقشبند نورگیری تعبیه شده که به طور کامل نور روز را به داخل صحن مسجد منتقل میکند و بدین ترتیب روشنایی مسجد تا به هنگام غروب بدون نیاز به لامپ برق یا چراغ گرد سوز تأمین میشود.
امامزاده پیر عمر
این بقعه در ضلع جنوبی خیابان امام خمینی سنندج، مجاور قلعه حکومتی "سنه دژ" قدیم قرار گرفته و شامل مقبره، مسجد، فضاهای مجاور و آرامگاه خانواده های مشاهیر و بزرگان سنندجی است.
بنای اصلی مقبره در زمان "سلیمان خان اردلان" در سال 1046 هـ.ق ساخته شده و در دورههای بعد در زمان "خان پاشای بابان"، "میرزا صادق خان" مستوفی باشی کردستان پسر مرحوم "میرزا رضای وزیر"، "محمد ابراهیم خان نوری نظام الدوله" و ... توسعه یافته است.
بنای امامزاده از سه فضای گنبددار تشکیل شده و دو قسمت آن به عنوان زیارتگاه و قسمت دیگر به عنوان مسجد مورد استفاده قرار می گیرد.
این بنا شامل تزئینات آجری، گچبری، آینهکاری و اُرُسیهای زیبا (نوعی در قدیمی که دارای چهارچوب مخصوص بوده و با بالا و پایین رفتن باز و بسته میشده است) و نیز خط بنایی در حاشیه گنبد است.
این امامزاده را پسر بلا فصل حضرت علی(ع) می دانند و نام ایشان را "سیدعبدالصمد" ذکر نموده اند که چون در بلاد اهل تسنن درگذشت، او را (پیرعمر) خوانده اند.
امامزاده پیر محمد
یکی از اسناد تاریخی که نشانگر قدمت شهر سنندج است و بدان نیز تأکید فراوان می شود مدفن امامزاده پیر محمد است که بعدها مسجدی نیز در مجاورت آن احداث شد.
این بنا مدفن امامزاده محمدبن یحیی(ع) مشهور به "پیرمحمد" فرزند امامزاده پیرعمر(ع) است و از اولین ساداتی است که در این منطقه سکونت اختیار کرده است.
این بقعه در میدان نبوت شهر سنندج، بالای تپه ای در گورستان قدیمی پیرمحمد واقع شده و ساختمان جدید این بارگاه و گنبد مخروطى شکل آن از تمام نقاط شهر دیده می شود.
گنبد یک هشت ضلعی منتظم است که در نهایت دقت، ظرافت و ابهت به یک نقطه واحد روبه آسمان ختم میشود و هر یک از اضلاع هشت ضلعی به وسیله هنر کاشیکاری و به سبک سلجوقیان تزیین شده است.
چیدمان کاشیکاریهای گنبد به ترتیبی است که عباراتی در مدح حضرت رسول اکرم(ص) و آیات قرآن به نگارش درآمده است.
داخل صحن اصلی مسجد محل عبادت و اقامه نماز جماعت و هم محل برگزاری مراسم مولودی و قرائت قرآن است.
امامزاده عقیل
این امامزاده در شهر حسن آباد یاسوکند، از توابع شهرستان بیجار قرار دارد و بنای آن یکی از قدیمی ترین آثار معماری کردستان در دوره اسلامی است و احتمالاً به دوره سلجوقی تعلق دارد.
بنای این امامزاده در یک محوطه قدیمی وسیع قرار گرفته و آثار سفالینه های آن از دوره سلجوقی و ایلخانی به جای مانده است.
این بنا مربع شکل و ابعاد فضای داخلی آن 6×5/6 متر است؛ در هر یک از اضلاع بنا، طاق نما و در گوشه ها فیلپاهایی به شکل دایره تعبیه شده است.
از مشخصات بارز معماری این بنا آجرکاری با طرح ها و نوشته های مختلف است و عبارت" بسمله" آن خوانده شده است.
در داخل ساختمان، تزیینات گچ بری جالب و کتیبه هایی به خط کوفی است که این کتیبه ها حاوی آیات قرآنی و احتمالا مربوط به زمان ساخت بنا است.
نوع معماری و تزیینات به کار رفته در بنا، تاریخ احداث آن را به دوره سلجوقیان نسبت داده و تداوم استفاده از آن را در زمان ایلخانیان نشان می دهد.
امامزاده هاجره خاتون
این امامزاده در خیابان صلاح الدین ایوبی، در محله قدیمی سرتپوله شهر سنندج واقع است.
این امامزاده به صورت مجموعه ای شامل سه حیاط با فضاهای مجاور، مقبره، مسجد و آرامگاه مشایخ و بزرگان سنندج است.
مقابر مشایخ با گچبری های زیبا و نقوش گل و گیاه، کار استادان و هنرمندان بزرگ تزیین شده است که این قسمت از مهم ترین ویژگی های این بنا به شمار می رود.
استفاده از معماری سبک کردستانی در ایجاد ایوان ستون دار در سمت جنوب از دیگر ویژگی های این بنا است.
در این مجموعه در کنار مسجد، حجره هایی برای آموزش علوم دینی به طلاب ساخته شده است و در حال حاضر نیز ساخت دارالقران بین المللی قرآن در این بنا صورت می گیرد.
براساس روایات موجود، این امامزاده شریفه، خواهر امام رضا(ع) است که در سفر آن بزرگوار به خراسان در کردستان فوت کرد و در این مکان به خاک سپرده شد.
در کتاب های تاریخ آمده است: "الله یعقوب" به آبادانی و ایجاد فضاهای بیشتر در مقبره "هاجر خاتون" همت گماشت و مسجدی به نام ایشان در کنار مقبره وی بنیاد نهاد؛ بعدها مرحوم "شیخ شکرالله شهبازی" مشهور به "شهباز سنه دژ" به بازسازی و توسعه امامزاده اقدام کرد و موقوفاتی را برای این مجموعه در نظر گرفت.
بقعه بابا گرگر (امامزاده سید جلال الدین)
این بقعه در روستایی به نام "بابا گرگر" و در شهرستان قروه واقع شده است و به امامزاده "سید جلالالدین بن موسی الرضا" (ع) و "باوه گرگر" نیز مشهور است.
بنای مقبره روی صخره سنگی حاصل از آب ها و گازهای معدنی ساخته شده و ورودی بنا به صورت دیوارچینی از خشت و قلوه است و پوشش چوبی دارد.
در ساخت گنبد از سنگ های لاشهای محلی روی پایه های خشتی و سنگی استفاده شده است و دارای تزیینات خاصی نیست.
در این محل، چشمههای آهک ساز فراوان، برجستگی هایی را به وجود آوردهاند که مشهورترین آنها "اژدها" نام دارد؛ این پدیده حدود 300 متر طول 5 متر ارتفاع و پهنایی بین 4 تا 7 متر دارد.
مردم منطقه به این بقعه شریفه اعتقاد وافری دارند و در مورد این سنگ که به شکل اژدهاست، نقل قول های مختلفی شده است.
تاریخ دقیق ساخت بقعه مشخص نیست، ولی به نظر میرسد که پیش از دوره قاجار توسط معماران محلی ساخته شده باشد.
