ضرورت تدریس بانکداری اسلامی پیشرفته در مجامع دانشگاهی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، «موضوعات پیشرفته در مالیه اسلامی (با تأکید بر بانکداری اسلامی)» عنوان مقاله‌ای است که به قلم اصغر ابوالحسنی‌هستیانی و رفیع حسنی‌مقدم در نخستین شماره از دوفصلنامه «پژوهش‌های مالیه اسلامی» منتشر شده است.

ضعف دانش ریاضیات؛ مهم‌ترین چالش نظام آموزش اقتصاد در ایران
بر اساس این گزارش، در بخشی از این مقاله می‌خوانیم: یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام آموزش اقتصاد در ایران، عدم تطابق کامل آن با اصول اسلامی است. هر چند کوشش‌هایی برای اسلامی کردن این متون شده، اما روح کتب و مقالات اقتصادی، کماکان، رنگ و بوی غربی دارد. از سوی دیگر، منابع و کتب موجود در زمینه اقتصاد اسلامی، به‌خصوص بانکداری اسلامی، بیشتر رویکرد مدیریتی - حسابداری دارند و کمتر به بانک اسلامی به عنوان یک بنگاه، با رفتارهای اقتصادی نگریسته شده است.
همچنین می‌خوانیم: شاید بتوان گفت که مهم‌ترین دلیل نبودن یک محتوا و متن مناسب اقتصادی، در قالب اصول و قوانین اسلامی، در حوزه‌های مختلف خرد، کلان، بانکداری و ...، ضعف دانش ریاضیات، به‌خصوص ریاضیات جدید، در بین بیشتر اساتید و محققان اقتصاد اسلامی است. بیشتر محققان در مدل‌بندی و تئوریزه کردن اصول و قوانین اسلامی و ارائه آن در جوامع علمی کم‌توانند.

ضرورت طرح درس بانکداری اسلامی پیشرفته
مولفین می‌افزایند: از سوی دیگر، مباحث مربوط به بانکداری اسلامی که یکی از حوزه‌های مهم اقتصاد اسلامی است، بیشتر به صورت حسابداری - مدیریتی تحلیل شده است. به دیگر بیان، بیشتر کتاب‌ها و مقالات در حوزه بانکداری اسلامی در قالب مفاهیم حسابداری همراه با اصول فقهی است تا یک متن و مدل اقتصادی. شاید بتوان گفت که مهم‌ترین وجه افتراق بین رویکرد حسابداری و اقتصادی در روش‌شناسی آن است که اولی عمدتاً بر مبنای گزار‌ه‌های اثباتی و دومی، علاوه بر گزاره‌های اثباتی، به گزاره‌های ارزشی نیز می‌پردازد. شاید به همین دلیل باشد که در تعریف سود در اقتصاد (برخلاف حسابداری) از مفهوم هزینه فرصت نیز بهره می‌گیرند.
در بخش دیگری از این مقاله می‌خوانیم: با بررسی منابع و کتب موجود در اقتصاد اسلامی، به‌خصوص حوزه بانکداری اسلامی، می‌توان دریافت که یک محتوای منسجم و قوی تألیفی بانکداری اسلامی با رویکرد اقتصادی در سطح پیشرفته به زبان فارسی وجود ندارد؛ بنابراین، همان‌طور که ذکر شد، طرح درس بانکداری اسلامی پیشرفته ضروری به نظر می‌رسد.

عناوین پیشنهادی برای درس بانکداری اسلامی پیشرفته
مولفین در قسمت دیگری از این مقاله به بررسی و تحلیل چارچوب تفصیلی سرفصل‌های موضوعات انتخابی در بانکداری اسلامی پیشرفته می‌پردازند و می‌نویسند: مهم‌ترین ویژگی سرفصل‌ها این است که با نگاه و تحلیل اقتصادی به مباحث پرداخته شده است. اکنون چهار سرفصل پیشنهادی به صورت مجزا مورد تحلیل قرار می‌گیرد.

ماهیت پول در اسلام
نگارندگان در بخش دیگری به بررسی ماهیت پول در اسلام می‌پردازند و می‌نویسند:. مقالات و کتب مختلفی در باب ماهیت پول، ویژگی‌‌ها و وظایف آن در اقتصاد اسلامی نگاشته شده‌ است. در این مقالات و کتب، دو رویکرد کلی تحلیل و بررسی شده است. گروهی از این مقالات و کتب با نگاه فقهی به مسئله پول‌ نگریسته‌اند. اما گروهی دیگر، علاوه بر نگاه فقهی، مباحث و تحلیلهای اقتصادی را نیز اضافه کرده‌اند.
همچنین می‌خوانیم: اقتصاددانان مسلمان، بیشتر با نگر ش کینزی، تقاضای پول در اقتصاد اسلامی را مطالعه کرده‌اند؛ یعنی تقاضای پول را از جهت انگیزه‌های آن تقسیم کرده و به تحلیل هر قسم پرداخته‌اند؛ از این رو، خود به خود این پرسش مطرح شده که آیا در اقتصاد اسلامی با فرض حرمت بهره، تقاضای پول به انگیزه سفته بازی وجود دارد؟ به عبارت دیگر، آیا پول می‌تواند در اقتصاد اسلامی به مفهومی که کینز می‌گوید ذخیره ارزش باشد؟  در این مورد، نظریه‌های اقتصاددانان مسلمان را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد.
مولفین می‌نویسند: گروهی با این پیش فرض که ربا، بورس بازی و کنز به مفهوم اقتصادی آن در اقتصاد اسلامی ممنوع است، تقاضای پول را مطالعه کرده‌اند. این گروه به دو قسم تقسیم می‌شوند: برخی به این نتیجه می‌رسند که در اقتصاد اسلامی تقاضای پول به انگیزه معاملاتی و احتیاطی وجود دارد و با تقاضای پول به دو انگیزه پیشین در اقتصاد سرمایه‌داری فرقی ندارد ولی تقاضای پول به انگیزه بورس بازی وجود ندارد. این‌ها، به طور طبیعی ، ناچارند در تحلیل‌های خود، از نظریه مقداری پول استفاده کنند.
همچنین می‌خوانیم: گروهی از اقتصاددانان مسلمان نیز با این پیش فرض که بهره، همان ربای محرم است و در اقتصاد اسلامی، بازار اوراق قرضه وجود ندارد، ولی کنز پول (به مفهوم اقتصادی آن) در اقتصاد اسلامی ممنوع است، تقاضای پول را مطالعه کرده اند. این گروه به دو قسم تقسیم می شوند: برخی به این نتیجه می رسند که در اقتصاد اسلامی تقاضای پول به انگیزه معاملاتی و احتیاطی وجود دارد و با تقاضای پول به دو انگیزه پیشین در اقتصاد سرمایه داری فرقی ندارد؛ و ی تقاضای پول به انگیزه بورس بازی وجود ندارد. این ها، به طور طبیعی ، ناچارند در تحلیل‌های خود، از نظریه مقداری پول استفاده کنند.
مولفین می‌افزایند: برخی دیگر با همان پیش فرض‌ها، به این نتیجه می‌رسند که در اقتصاد اسلامی، افزون بر دو انگیزه معاملاتی و احتیاطی، انگیزه انفاق نیز وجود دارد و تقاضای معاملاتی پول، تابعی از درآمد و نر خ سود است.

نظریه بنگاه و بانک اسلامی
در بخش دیگری از این مقاله آمده است: برای تحلیل رفتار یک بانک اسلامی، در قالب نظریه بنگاه، فرض می‌کنیم دو نوع بانک اسلامی وجود دارد. یک نوع بانک که در آن روش‌های تخصیص و تجهیز وجوه از طریق عقود مبادله‌ای و مشارکتی، به استثنای عقد قرض‌الحسنه باشد (بانک جامع) و نوع دیگر که در آن تخصیص و تجهیز وجوه صرفاً از طریق قرض‌الحسنه است (بانک قرض الحسنه). دو نوع هدف را می‌توان برای این دو نوع بانک متصور بود. اهداف مشترک و اهداف اقتصادی. در اهداف مشترک، هر دو بانک به عنوان جزئی از کل دیده می‌شوند و زیرمجموعه‌ای از نظام اسلامی را تشکیل میدهند.
نویسندگان اضافه می‌کنند: باتوجه به آموزهها و اصول اسلامی، مهم‌ترین اهداف مشترک این دو بانک شامل کمک به توزیع عادلانه ثروت در جامعه اسلامی، تسهیل در فرآیند تولید در جامعه اسلامی، کمک به‌خانوارهای کم بضاعت در تهیه کالاها و مایحتاج ضروری است.

بانکداری مرکزی در اقتصاد اسلامی
در بخش دیگری از این مقاله آمده است: امروزه در تمام نظام‌های اقتصادی، وظیفه تنظیم مقررات بانکی، کنترل حجم نقدینگی و به‌طور کلی تنظیم مقررات پولی کشور در بانک مرکزی انجام می‌پذیرد. در نظام اقتصاد اسلامی نیز بانک مرکزی وظیفه سیاستگذاری‌های پولی، بانکی و مالی را در قالب اصول اسلامی بر عهده دارد. بنابراین، ضروری است که دانشجویان با وظایف، ساختار و به‌طور کلی ادبیات بانکداری مرکزی در اقتصاد اسلامی آشنا شوند. در قسمت بعد، دانشجو با مهم‌ترین ابزارهای سیاست پولی بانک مرکزی در نظام اسلامی آشنا می‌شود. البته مقالات متعددی در باب ابزارهای سیاست پولی در بانکداری اسلامی را نظریه‌پردازی و مدل‌سازی کرده‌اند که قابل ارائه و بررسی هستند.

بررسی تکنیک‌های کارایی بانکداری اسلامی
مولفین می‌افزایند: یکی از مهم‌ترین کارکردهای اقتصاددانان بانکی بررسی و سنجش کارایی در صنعت بانکداری است. اما سنجش کارایی در یک بانک با یک بنگاه تجاری متفاوت است و مشکلات خاص خود را دارد. یکی از این مشکلات، سنجش و اندازه‌گیری ستانده در یک بانک است. به دیگر بیان، میزان ستانده در یک بانک، بر حسب مقادیر فیزیکی، قابل اندازه‌گیری نیست. مهم‌ترین معیارها و ابزارها جهت سنجش و اندازه‌گیری ستانده در یک بانک، شامل تعداد حساب‌ها، تعداد مبادلات، متوسط ارزش حساب‌ها، میزان دارایی به ازای هر کارمند، متوسط کارمندان در هر شعبه، میزان دارایی به ازای هر شعبه، ارزش کلی سپرده‌ها و تسهیلات و ارزش درآمدی بانک است.
مولفین این مقاله در پایان می‌نویسند: تکنیک‌های کارایی در بانکداری اسلامی، از آن جهت اهمیت دارد که بحث کارایی در اقتصاد بسیار مهم است. بنابراین، دانشجو می‌بایست با این تکنیک‌ها آشنایی داشته باشد. مسئله مهم و درخور ذکر در این قسمت، نبودن مشکل در استفاده از تکنیک‌های متعارف برای بررسی کارایی در بانکداری اسلامی است. بنابراین، بسیاری از این تکنیک‌ها قابلیت کاربرد در نظام بانکداری اسلامی را دارند.