احتمال دخالت در تفسیر «القمی»/ دلایل انتساب این تفسیر به علی ابن ابراهیم قمی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از قم، در ابتدای نشست علمی ـ تخصصی «بررسی استناد تفسیر القمی به علی بن ابراهیم قمی» که 25 فروردین برگزار شد، حجت‌الاسلام علی اکبربابایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در خصوص تقویت انتساب این تفسیر به علی بن ابراهیم سخن گفت، سپس حجت‌الاسلام رستم‌نژاد در نقد سخنان وی به تناقضات برخی روایات این تفسیر با روایات نقل شده از علی بن ابراهیم در کافی اشاره کرد و آن را عامل تضعیف انتساب دانست.

بابایی گفت: بسیاری از علما این کتاب را نوشته شاگرد وی ابوالفضل عباس بن محمد می‌دانند و در این راستا آقا بزرگ و آیت‌الله معرفت هم‌قول هستند؛ برای این مدعی نیز مصادیقی را بیان کرده‌اند از جمله عبارت «حدثنی ابوالفضل العباس قال حدثنا ابوالحسن علی بن ابراهیم ...» گویای این مدعاست.

وی افزود: ولی در یک کلام آنکه استناد این تفسیر به علی بن ابراهیم قمی مشهور و قوی است و ایشان نیز از بزرگترین علما و محدثان تاریخ تشیع است؛ در این بین مرحوم آیت‌الله‌العظمی خویی و شیخ حر عاملی نیز انتساب این کتاب به این مفسر و راوی حدیث را مسلم می‌دانند.

شرط اعتبار روایات تفسیر القمی

این نویسنده و مؤلف قرآنی عنوان کرد: اگر با توجه به این تحقیق تردیدی در استناد این تفسیر به علی ابن ابراهیم قمی باقی نماند تمام روایاتی که در این کتاب از طریق افراد موثق نقل شده است از نظر سندی صحیح و قابل اعتماد است.

وی تأکید کرد: برخی از مبانی بر اساس توثیق عامی که در مقدمه این تفسیر آمده است حتی روایاتی از این تفسیر که در سند آن‌ها افراد مجهول‎الحال باشند نیز از نظر سندی مشکلی ندارد و تنها از نظر معارض و محتوا نیازمند تحقیق است.

 در ادامه حجت‎الاسلام والمسلمین رستم‌نژاد، استادیار جامعةالمصطفی(ص) در نقد سخنان وی گفت: تاکنون در این حوزه مباحث بسیاری شکل گرفته و کتبی در این زمینه نوشته و تألیف شده است که آیا این کتاب یعنی تفسیر القمی از آن علی بن ابراهیم قمی است یا خیر، زیرا حل آن به بسیاری از مسائل به‌ویژه در حوزه روایات تفسیری و روایات ثابت کمک می‎کند.

رستم‌نژاد عنوان کرد: درست است که آیت‎الله معرفت این کتاب را از آن شاگرد علی بن ابراهیم قمی می‌داند ولی در آخر این کتاب آن را می‎ستاید.

این محقق قرآنی عنوان کرد: افرادی همچون آیت‎الله معرفت بر این عقیده بودند که باید از هر گونه سندی هرچند کمتر موثق جهت فهم آیات الهی استفاده کرد و به همین دلیل نگاه بسیار دقیقی به این گونه اسناد و کتب داشتند.

عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی(ص) بیان کرد:  در این عرصه بسیاری از علما تردیدهایی ذکر کرده‏‌اند که البته باید گفت که در پس پرده اندیشه کسانی که تردیدهایی در این تفسیر نسبت به صاحب حقیقی آن دارند دو نکته نهفته است.

ضعف‌های تفسیر القمی

وی افزود: اولین نکته این است که در این کتاب ضعف بیّن در برخی از روایات به چشم می‏‎خورد که این ضعف با توجه به شخصیت علمی ایشان بعید است؛ نکته دیگر آنکه تناقضاتی که بین این احادیث و احادیثی که مرحوم کلینی در الکافی از علی بن ابراهیم قمی ذکر کرده است وجود دارد و همین عامل محققان را به تردید می‎افکند.

احتمال دخالت در تفسیر القمی

رستم‌نژاد عنوان کرد: از احتمالاتی که در این باره عنوان شده، آن است که ممکن است در این کتاب دخیله وجود داشته باشد یعنی ناسخ از جانب خود مطالبی را در این کتاب گنجانده باشد؛ آیت‎‌الله معرفت قایل به این نکته بودند که دیگران نیز در این کتاب دخیله داشتند.