اول رمضان؛ آتش گرفتن مسجدالنبی در سال ۶۵۴ هجری
گروه اجتماعی: در روز اول رمضان سال ۶۵۴ هجری؛ یعنی سه سال پیش از سقوط عباسیان، مسجدالنبی آتش گرفت و صدمات زیادی بر آن وارد آورد. این واقعه به دلیل غفلت خادم مسجد نبی صورت گرفت و زبانههای این آتش خسارتهای فراوانی به سقف مسجد وارد آورد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، هنگام ورود پیامبر اسلام(ص) به مدینه، بزرگان و شیوخ قبایل مایل بودند آن حضرت نزد ایشان سکونت کند تا این افتخار را از آن خود کنند. اما رسول خدا(ص) فرمودند: «هر جا که شتر من بر زمین بخوابد، همان جا منزل خواهم کرد.» پس راه شتر را باز گذاشتند تا آن که بر در خانه بَنی مالِک بنِ نَجّار بر زمین خُفت.
آن زمین متعلق به دو کودک یتیم بود که در آن خرما میخشکاندند. پیامبر(ص) زمین را از معاذ بن عفراء که سرپرستی آن دو طفل را بر عهده داشت، خریداری کرد و در آن مسجدی ساخت که اساس مسجد نبوی فعلی است. ابوایوب انصاری متاع پیامبر(ص) را با خود به خانه خویش برد و ایشان تا هنگامی که حجرهای برایش ترتیب دادند، نزد ابوایوب انصاری ماندند.
آن حضرت به همراه مسلمانان در ساخت مسجد مشارکت و تلاشهای فراوانی داشتند. مساحت مسجد النبی در دوران پیامبر گرامی اسلام(ص) معادل 1050 متر مربع بود. کف مسجد با ماسه و سقف آن با ساقههای نخل پوشانده شد و ستونهای آن از تنه درختان خرما بود. قبله مسجد تا قبل از جنگ بدر به مدت 16 ماه به سمت بیتالمقدس بود که به فرمان خدا به سمت مکه تغییر یافت. در همین دوره به دستور پیامبر(ص) مکانی در سمت شرقی مسجد برای استراحت و اسکان فقرای مدینه و رهگذران در راه مانده اختصاص داده شد که به «صُفّه» موسوم شد.
اما در دوره خلیفه اول، ستونهای چوبی جدیدی به جای ستونهای قدیمی نصب شد. مساحت مسجد در دوره خلیفه دوم به 3575 متر مربع افزایش یافت که در دوره خلیفه سوم به 4071 متر مربع رسید. دیوارها به سنگهای منقوش مزیّن شد و سقف مسجد با چوب ساج مستحکم و دربهای جدیدی برای آن ساخته شد.
مسجد النبی در دوره امویان نیز توسعه یافت و در سال 88 قمری غرفههای همسران پیامبر به دستور ولید بن عبدالملک به فضای مسجد ضمیمه شد و فضای مسجد به 6400 متر مربع رسید. مسجد پیغمبر(ص) در دوره خلافت مهدی عباسی(خلافت: 158ــ 169) توسعه یافت و به مساحت 8850 متر مربع رسید.
غفلت خادم مسجد النبی؛ عامل آتش گرفتن این مسجد شریف
در روز اول رمضان سال ۶۵۴ هجری؛ یعنی سه سال پیش از سقوط عباسیان، مسجدالنبی آتش گرفت و صدمات زیادی بر آن وارد آمد از جمله، موجب فرو ریختن سقف و دیوارهاى آن شد. در این واقعه به دلیل غفلت خادم مسجد نبی آتش بزرگی در مسجد صورت گرفت که زبانههای این آتش خسارتهای فراوانی به سقف مسجد وارد آورد. پس به دستور مُستَعصم عباسی برای تعمیر و تزیین مسجد اقدام شد.
اما خلیفه عباسی نتوانست آن را بازسازی کند، زیرا حکومت عباسی به دست مغولان ساقط شد. ممالیک مصر معمارانی را برای بازسازی مسجد به مدینه فرستادند که با آتش گرفتن مسجد، موجب فرو ریختن سقف و دیوارهاى آن شد.
ملک اشرف قایتبای از افرادی بود که برای ترمیم و توسعه مسجد النبی(ص) تلاش زیادی کرد. معماران افزون بر دو نوبت بازسازی پس از آتشسوزی، محدوده وسیعی به حجره شریف پیامبر(ص) افزودند و پیرامون آن را با نرده و یا شبکه محصور کردند.
اشرف قایتبای همچنین با قرار دادن پایههای ستونها در داخل حجره، گنبدی را بر مقبره مطهّرپیامبر(ص) بنا کرد که بعدها سلطان محمود عثمانی گنبد خضراء را بر آن نهاد. در زمان سلطان محمد توسعه مسجد، از سمت شرق حدود ۱۲۰ مترمربع بوده است؛ در دوران آنان مساحت مسجدالنبی (ص) را به ۹۵۲۰ مترمربع رساند.
در دوره معاصر نیز در چهار مرحله(در عصر ملک عبدالعزیز بن سعود، ملک فیصَل، ملک خالد و ملک فهد) جهت توسعه و تجهیز مسجد النبی اقدام شد. این اقدامات در دوره ملک عبدالعزیز بن سعود شامل تعمیر خرابیها و زیباسازی مسجد و مرمت گنبد سبز و روضه مبارکه رسول خدا (ص) و افزودن پنج درب جدید به مجموعه حرم بود. مساحت مسجد نیز به 163270 متر مربع رسید. ملک فیصَل و ملک خالد نیز جهت توسعه مسجد و ساخت نمازخانه متصل به آن اهتمام ورزیدند، اما بزرگترین طرح توسعه این مسجد شریف و ساخت ساختمان تکمیلی حرم در دوره ملک فهد انجام شد.
علی سهری
منابع
1-سیدجعفرشهیدی،تاریخ تحلیلی اسلام
2. سیدعلی اکبر میرصیفی، آشنایی با مکه و مدینه
3. سیدعلی اکبر فیاض، تاریخ اسلام
