کتیبه محراب الجایتو؛ تأکیدی بر اعتقادات شیعی در هنر دوره ایلخانی
گروه هنر: محراب الجایتو در مسجدی در شمال ایوان غربی مسجد جامع اصفهان یکی از زیباترین و ارزندهترین محرابهای گچبری شده در جهان است که کتیبه آن با تأکیدی که بر مسئله اولوالامر و تفسیری که از آن دارد نشاندهنده تأکید بر تفکر و اعتقادات شیعی در این دوره است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، نشست «جایگاه آیات و احادیث در هنرهای سنتی ایران» عصر امروز جمعه 20 تیرماه، با سخنرانی سید عبدالحمید شریفزاده، پژوهشگرهنر اسلامی در بیست و دومین نمایشگاه بینالمللی قرآن در سالن هویزه مجموعه باغ موزه دفاع مقدس برگزار شد و سخنران این نشست به ارائه گزارشی از آثار گچبری دوره اسلامی و جلوههای این هنر اسلامی به ویژه در محرابهای این دوره پرداخت.
بنا براین گزارش، شریفزاده که سخنرانی خود را به هنر گچبری اختصاص داده بود با اشاره به این مطلب که گچ یکی از اولین موادی است که بشر برای ساخت و ساز مورد استفاده قرار داده است، گفت: گچ به دلیل شکلپذیری و چسبندگی آن از گذشتههای دور در معماری مورد توجه قرار گرفته است و برخی مورخین معتقدند که حتی پیش از خشت و آجر مورد استفاده قرار گرفته است.
هنر گچبری در ایران پیش از اسلام
وی آغاز یکی از دورههای مهم استفاده از گچ در ایران را بر اساس کاوشهای باستانشناختی، دوره ایلامی دانست و بیان کرد: آثاری که در هفت تپه خوزستان به دست آمده است نشاندهنده استفاده از گچ به عنوان مادهای چسبنده و پوششدهنده در این دوره است. اما در دوره هخامنشی هم از گچ استفاده شده است.
شریفزاده ادامه داد: به مناسبترین شکل در دوره اشکانی است که گچ مورد استفاده قرار میگیرد و نقشاندازی با گچ بر بناها گسترش بیشتری پیدا میکند. یکی از مهمترین آثار گچبری در ایران در دوره اشکانی کوه خواجه در سیستان و بلوچستان است. ادامه این روند را هم در دوره ساسانی میبینیم و شاهد گسترش گچبری در این دوره هم هستیم که آثار متعدد از گچ برای پوشش بر سنگ و اجر در این دوره به خصوص در بناهایی که در بیشاپور و کاخ شاپور در این منطقه به دست آمده است گویای این مطلب است.
انتخاب در شاخههای هنری در دوره اسلامی
وی پس از اشاراتش به هنر گچبری پیش از اسلام در ایران، به دوره اسلامی پرداخت و گفت: ما با ظهور اسلام و آمدن دین مبین اسلام به ایران و پذیرفتن این دین توسط مردم، به واقع انتخابی بین بسیاری از هنرهایی که پیش از اسلام در ایران رواج داشت انتخابی صورت گرفت و آنها که با تفکرات اسلامی سازگار بود مورد استفاده قرار گرفت و آنهایی که با این خصوصیتها سازگار نبوده است به طریقی کنار گذاشته شده است.
این پژوهشگر هنر اسلامی به عنوان مثال به برخی از این موارد اشاره کرد و گفت: برخی از هنرها مانند استفاده از طلا و نقره به عنوان ظروف قلمزنیشده که پیش از اسلام رواج داشته است در دوره اسلامی به دلیل منعی که وجود داشته کمتر مورد اقبال قرار گرفت. اما هنرمندان برای مثال توجه زیادی را بر روی ساخت ظرفهای سفالی گذاشتند و حتی در این زمینه چنان پیشرفتهایی صورت گرفت که در زمینه لعابهای ظروف سفالی ابدعات و اختراعات و کشفیات مختلفی در دوره اسلامی پدید آمد و این لعابها به زیباترین و بهترین شکلی بر روی ظرفهای سفالی به اجرا در آمد.
توجه به هنر گچبری در دوره اسلامی/ محراب مساجد؛ تجلیگاه هنر گچبری در دوره اسلامی
وی با اشاره به توجهی که در دوره اسلامی به هنر گچبری شد، عنوان کرد: این هنر گر چه در دوره پیش از اسلام هم مطرح بود اما در دوره اسلامی نیز مجدداً انتخاب شد و مورد توجه قرار گرفت و یکی از اساسیترین تحولات این هنر در ایران در دوره اسلامی است.
شریفزاده با بیان این که یکی از مهمترین محلهایی که گچبری در آن اتفاق افتاده است، محراب مساجد است، به معانی و ویژگیهای محراب پرداخت و گفت: به خاطر ویژگیهایی که محراب دارد و جایگاه محوریای که در مساجد دارد به محلی برای هنرنمایی هنرمندان تبدیل میشود.
وی بیان کرد: در گچبری دوره قبل از اسلام آن چه دیده میشود نقشهای ساده هندسی و بعضاً نقشهای برگرفته از طبیعت است و به هیچ وجه کتیبه یا خط در آنها دیده نمیشود، اما در دوره اسلامی کتیبهنگاری و گچبری کتیبهها در محرابهای مختلف از مهمترین ویژگی دوره اسلامی است.
شریفزاده تجلیات هنر گچبری در محرابها را حاکی از تبحر و عشق و علاقه هنرمندان تولیدکننده این آثار دانست و افزود: این هنر به تدریج ابزاری شد برای بیان تفکرات و اعتقادات و استفاده از آیات و احادیث در گچبریهای محراب مساجد ایران که از همان قرون اولیه شکل میگیرد و هر چقدر که پیش میآئیم گسترش بیشتر و تنوع بیشتری پیدا میکند و زیباتر میشود.
مهمترین نمودهای هنر گچبری در محرابهای دوره اسلامی
وی در ادامه به موارد فراوانی از این محرابها اشاره کرد و به بیان خصوصیات آنها پرداخت. محراب مسجد فهرج یزد، محراب تاریخانه دامغان، محراب مسجد جامع نائین و محراب مسجد عتیق شیراز برخی از این موارد بود که به عنوان قدیمیترین محرابهای دارای گچبریهای اسلامی مورد اشاره شریفزاده قرار گرفت.
شریفزاده با بیان این نکته که زیباترین و پیچیدهترین گچبریها در دوره اسلامی در زمان سلجوقیان پدید آمده است، عنوان کرد: اوج هنر گچبری در دوره سلجوقی است و اساساً ابداعات گوناگونی در هنرهای مختلف در این دوره میبینیم.
محراب خارجرد، محراب مسجد ملک کرمان، محراب امامزاده بوزان کرار، محراب برسیان، محراب زواره، محرابهای مسجد جامع اردستان، محراب کنبد علویان همدان از جمله محرابهایی بود که به عنوان آثاری از گچبری دوره اسلامی در دوره سلجوقی به آنها اشاره شد.
محراب مسجد جامع رضائیه در زمان مغول، محرابهای بسطام، محراب مسجد گز اصفهان، محراب اشترجان اصفهان برخی دیگر از محرابهای مورد اشاره این پژوهشگر بود اما آن چه مورد تأکید خاص شریفزاده بود آثار موجود در مسجد جامع اصفهان بود که به تعبیر وی یک گالری از هنرهای اسلامی است که انواع هنرها در دورههای مختلف در آن به اجرا در آمده است.
محراب الجایتو؛ از زیباترین محرابهای گچبری شده در جهان
وی با اشاره به مسجدی مربوط به دوره ایلخانی در شمال ایوان غربی مسجد جامع اصفهان محراب این مسجد را مورد توجه قرار داد و گفت: این محراب شاید یکی از زیباترین و ارزندهترین محرابهای گچبری شده در جهان به حساب میآید. این محراب در سال 710 هجری به دستور محمد ساوی که وزیر سلطان محمد الجایتو است ساخته شد که به دلیل این که در این دوره ساخته شده است به محراب الجایتو معروف شده است.
شریفزاده کتیبههای نگارش شده بر این محراب را که یکی از آنها به آیات و روایاتی در مورد «اولو الامر» پرداخته است، گفت: شاید این محراب مربوط به دورهایست که سلطان محمد خدابنده سعی داشت سلطانیه را بسازد و ائمه(ع) را از عراق به ایران منتقل کند و ذکر «اولوالامر» نشاندهنده توجه و اعتقاد شیعی این افراد در بیان تفکرشان و برداشتی است که از آیه اولوالامر دارند.
وی افزود: این محراب کتیبهای را در حوزه تفکر اسلامی در خود دارد که با تأکید بر جایگاه شیعیان و ائمه اطهار(ع) بعد از پیامبر(ص) و تفسیری که از جایگاه اهل بیت(ع) دارد در واقع تأکیدی بر تفکر و اعتقادات شیعی است.
