دفاع مستدل از قرآن مهمترین دغدغه علامه بلاغی بود

حجت‌الاسلام والمسلمین امیررضا اشرفی، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) به تشریح ویژگی‌های کتاب «علوم قرآنی از دیدگاه علامه بلاغی» پرداخت و گفت: این کتاب در سال 1391 از سوی انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) چاپ شده است و به بررسی، تبیین و تحلیل دیدگاه‌های علوم قرآنی علامه محمدجواد بلاغی در کتاب ارزشمند «آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن» می‌پردازد.
وی درباره چرایی بررسی دیدگاه‌های این اندیشمند قرآنی تصریح کرد: شخصیت علمی علامه بلاغی و ویژگی‌های ممتاز «آلاء الرحمن» انگیزه و دلیل اصلی این تألیف بوده است.

وی افزود: آیت‌الله محمد جواد بلاغی  (متوفای 1352 هجری قمری) فقیه اصولی، متکلم، قرآن‌شناس و مفسر بزرگ شیعه در قرن چهاردهم است؛ وی از شاگردان شیخ آقا رضا همدانی (نویسنده مصباح الفقیه)، مولی محمدکاظم خراسانی (نویسنده کفایه الاصول)، میرزا محمد تقی شیرازی (رهبر انقلاب بزرگ عراق در 1920 میلادی) و جمعی دیگر از بزرگان علم و ادب است و عالمان وارسته و برجسته‌‌ای مانند آیت‌الله‌العظمی سید ابوالقاسم موسوی خویی (صاحب البیان فی تفسیر القرآن و دهها اثر فقهی و اصولی دیگر)، آیت‌الله‌العظمی میلانی (صاحب محاضرات فی فقه الامامیه)، آیت‌الله سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، از شاگردان ایشان به شمار می‌روند.
علامه بلاغی از دید شاگردان

اشرفی ادامه داد: شیخ جعفر آل‌محبوبه یکی از شاگردان مرحوم بلاغی و صاحب کتاب «ماضی النجف و حاضرها» درباره ویژگی‎های استاد خود چنین می‎نویسد: بدنی نحیف و ضعیف داشت. در نهایت تواضع بود. شخصا به تأمین نیازهای زندگی خود می‌پرداخت و برای خرید به بازار می‌رفت. نوشتن برای او آسان‌تر از سخنرانی بود. نر‌م‌خو، دوست‎داشتنی و سخاوتمند بود. شوخی نمی‎کرد و دوست نداشت کسی نزد او شوخی کند.

وی افزود: هیبت ابرار از او پدیدار بود و از خطوط سیمای او صفات اهل تقوا و صلاح خوانده می‎شد. به امام حسین علیه السلام عقیده‎ای راسخ و محبتی ثابت داشت. چه بسیار در صدر دسته‎های عزاداری و نوحه‎سرایی اباعبدالله علیه‎السلام دیده می‎شد. او شعائر حسینی را به بهترین شکل برپا می‎داشت و همواره به آن ملتزم بود و اگر او نبود معاندان شعائر حسینی را از بین می‌بردند.
خلوص نیت یکی از ویژگی‌های مهم علامه

وی گفت: همچنین شاگرد علامه بلاغی درباره وی افزوده است: خلوص نیت و اخلاص عمل او به حدی بود که راضی نمی‎شد نامش بر آثارش نوشته شود؛ به طوری که نام علامه بلاغی در چاپ اول آثارش از قبیل «رسالة التوحید و التثلیث» و «کتاب الرحلة المدرسیة» نیامده است. کتاب «اعاجیب الاکاذیب» نیز به نام مستعار «عبدالله العربی» منتشر شده است. بلاغی همواره می‎گفت: تنها هدف من دفاع از حقیقت است؛ چه فرق می‎کند نام من یا دیگری باشد؟

عضو گروه قرآن و حدیث موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با بیان اینکه حدود 60 کتاب و رساله از علامه بلاغی منتشر شده است، گفت: این آثار در عرصه‌های مختلف علمی از قبیل کلام و عقاید، فقه و اصول، تفسیر و علوم قرآن و ادبیات به یادگار مانده که نشانگر رتبه عالی علمی، تحقیق و تتبّع فراوان، ژرف‌اندیشی و احساس تعهد و مسئولیت ایشان نسبت به مرزبانی از حریم اسلام و تشیّع است.

وی عنوان کرد: از معروف‌ترین آثار این علامه بزرگوار «الهدی الی دین المصطفی» در کلام و عقاید است که در آن به نقد مسیحیت تحریف‌شده پرداخته و به شیوه‌ای استدلالی به شبهات آنان درباه عقاید اسلامی و قرآن پاسخ گفته است، این کتاب با ترجمه فارسی سیداحمد صفایی با عنوان «اسلام، آیین برگزیده» در 712 صفحه چاپ و منتشر شده است.

وی افزود: یکی دیگر از آثار مهم و معروف علامه بلاغی «الرحلة المدرسیة» است. این کتاب که در قالب گفت‌وگویی بی‌طرفانه درباره تورات، زبور، انجیل و قرآن است در 500 صفحه با مقدمه علامه سید محمد حسین فضل الله به چاپ رسیده است. علامه بلاغی در این اثر امانت علمی را به شایستگی در نقل افکار دیگران رعایت کرده است.
اشرفی تصریح کرد: برجسته‌ترین اثر قرآنی علامه بلاغی «آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن» است. این کتاب در در دو سال آخر علامه بلاغی در زمانی نگاشته شده که شخصیت علمی وی در ابعاد مختلف علمی به کمال خود رسیده است، لذا آثار این کمال در تفسیر وی به خوبی نمایان است.

تأثیر تألیفات علامه بر آثار مابعد خود

وی ادامه داد: شخصیت علمی علامه بلاغی در بعد قرآنی و به خصوص در این اثر تفسیری، تأثیر فراوانی بر آثار تفسیری و علوم قرآنی  پس از ایشان داشته است، تتّبع فراوان، دقت‌نظر و جامع‌نگری مرحوم بلاغی در این مقدمه موجب شده که دیدگاه‌های این اندیشمند بزرگ مسلمان، مورد توجه خاص قرآن‌پژوهان قرار بگیرد و بارها به عنوان مقدمة تفسیر شبّر و مجمع‌البیان چاپ شود.

این نویسنده و محقق حوزوی بیان کرد: محققان علوم قرآنی غالباً به آراء و دیدگاه‌های علوم قرآنی علامه بلاغی به دیده احترام نگریسته‌اند و در پژوهش‌های خود به آن عنایت ویژه‌ای نموده‌اند؛ از جمله مرحوم آیت‌‌الله‌العظمی سید ابوالقاسم موسوی خویی در دو کتاب «البیان فی تفسیر القرآن» و «نفحات الاعجاز» دیدگاه‌های استاد خود را دنبال نموده است و شاید بتوان این دو کتاب را حاصل تلمّذ ایشان در محضر استاد خود به شمار آورد.

اشرفی اظهار کرد: همچنین علامه سید جعفر مرتضی عاملی در کتاب حقایق هامة فی تفسیر القرآن و آیت‌الله معرفت(ره) در کتاب  التمهید فی علوم القرآن با پذیرش غالب دیدگاه‌های علامه بلاغی، بخش‌هایی از مقدمه علوم قرآنی «آلاء‌الرحمن فی تفسیر القرآن» را در این دو کتاب آورده‌اند.
وی با اشاره به محتوای کتاب «علوم قرآنی از دیدگاه علامه بلاغی» اظهار کرد: این کتاب در یک مقدمه و دو بخش سامان یافته است، مقدمه این کتاب درباره شخصیت علمی و اخلاقی علامه بلاغی است؛ بخش اول کتاب به تبیین و بررسی دیدگاه‌های علوم قرآنی علامه بلاغی در تفسیر آلاء الرحمن اختصاص دارد، این بخش در سه فصل به بیان کلیاتی در باب علوم قرآنی، اعجاز قرآن و عرصه‌های آن و نیز  تدوین قرآن و مصونیت آن از تحریف پرداخته است.

اشرفی با اشاره به دیگر بخش این کتاب ادامه داد: بخش دوم کتاب به مبانی فهم قرآن از دیدگاه علامه بلاغی اختصاص دارد و شامل، تعاریف، ساختار و ویژگی‌های آلاء الرحمن و نیر مبانی تفسیری علامه بلاغی در تفسیر آلاء الرحمن است.
آگاهی نسبت به جریانات زمانه

وی افزود: مروری بر زندگانی علامه بلاغی و آثار قلمی او در عرصه‌های مختلف علمی نشان می‌دهد او فردی بصیر، مخلص، آگاه به جریان‌های فکری زمان خود و فتنه‌های دشمنان اسلام، پای‌بند به اصالت‌های دینی و اصول علمی، مسئولیت‌پذیر، خستگی‌ناپذیر و در یک کلمه مرزبان مخلص و خستگی‌ناپذیر حریم قرآن و مکتب اهل بیت(ع) بود.

مهمترین دغدغه علامه بلاغی

اشرفی گفت: مهمترین دغدغه علمی علامه بلاغی را باید دفاع مستدل از اساس دین و مذهب در برابر الحاد و انواع انحرافات اعتقادی شمرد.

عضو گروه قرآن و حدیث مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تصریح کرد: از ویژگی‌های «آلاء الرحمن» می‌توان به دفاع از فضائل اهل بیت(ع) ذیل آیات مربوطه، گزیده‌‌گویی، زنده‌بودن و پویایی و توجه به نیازهای جامعه اسلامی پرهیز از ذوق فلسفی و گرایش‌های عصری، پرهیز از اسرائیلیات و دفاع از احکام فقهی شیعه و توجه خاص به آیات قرآن در تفسیر اشاره کرد.
وی افزود: بخش دوم کتاب به دیدگاه‌های علوم قرآنی علامه بلاغی اختصاص دارد. صاحب تفسیر آلاءالرحمن در مقدمه آلاء‌الرحمن به شیوه‌‌ای عالمانه به تبیین دیدگاه‌های خود در باب اعجاز قرآن و عرصه‌های آن، جمع و تدوین قرآن، قرائت قرآن و تفسیر قرآن پرداخته است.

وی عنوان کرد: این دیدگاه‌ها به ویژه در برخی از ابعاد اعجاز قرآن حاوی نوآوری‌های است که در آثار دیگر قرآن‌پژوهان کمتر به چشم می‌خورد. صاحب تفسیر آلاءالرحمن در فصل اعجاز قرآن از مقدمه تفسیر خود ضمن ارائة تعریفی مختصر و جامع از معجزه، به بیان چگونگی دلالت معجزه بر صدق آورنده آن پرداخته و در نهایت ابعاد مختلف اعجاز قرآن را تبیین نموده است.

اشرفی تصریح کرد: از منظر این قرآن‌شناس و متکلم بزرگ شیعه، قرآن به لحاظ فصاحت و بلاغت، نوع اطلاعات تاریخی، دربرداشتن اخبار غیبی، سبک استدلال، محتوای قوانین، دستورات اخلاقی و دوری از اختلاف و تناقض، معجزه است و دلالت بر صدق آورنده آن دارد.
وی افزود: علامه بلاغی ضمن بیان مزیت قرآن بر سایر معجزات انبیای الهی به تحلیل برخی ابعاد اعجاز قرآن پرداخته است. وی تلاش نموده برخی عرصه‌های اعجاز قرآن مانند اعجاز تاریخی، استدلالی، اعجاز قرآن در قانون‌گذاری و اعجاز اخلاقی قرآن را ـ  که غالب قرآن‌پژوهان تنها به اشاره از آن گذر کرده‌اند ـ  با دقت و تأملی در خور مبرهن نماید؛ چندان که می‌توان تأملات و دستاوردهای این قرآن‌شناس بزرگ شیعه را در این مقال از نوآوری‌های وی در علوم قرآنی به حساب آورد.
دیدگاه علامه بلاغی درباره تواتر قرآن

اشرفی گفت: علامه بلاغی در این کتاب دیدگاه خود را به طور مستند و مستدل درباره تواتر قرآن و مصونیت قرآن از تحریف بیان داشته است. به عقیده صاحب تفسیر آلاءالرحمن شمار بی‌شمار حافظان و مصاحف قرآن از عصر نزول تاکنون زمینه‌ای بسیار مناسب برای حفظ و صیانت قرآن در پرتو  نقل متواتر آن پدید آورده است؛ چندان که هیچ پدیده تاریخی را به این پایه از بداهت نمی‌توان یافت.