تأمین آرامش و سلامت روانی در سایه ایمان/ حرکت در مسیر تکامل؛ فلسفه زندگی اسلامی
گروه اندیشه: عبداللهزاده با بیان اینکه ثمرات ایمان، فراتر از سلامت روانی است، گفت: فلسفه زندگی در اسلام حرکت در مسیر تکامل است، با حرکت انسان بهسمت سلامت روان حرکتش بهسوی رشد محقق و با دستیابیاش به مسیر رشد، به مقصد سلامت روان گام برمیدارد.
رحمتالله عبداللهزاده، قرآنپژوه و مدرس دانشگاه در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآنی(ایکنا) از خوزستان، با اشاره به اینکه موضوع شناخت و بررسی نقش ایمان در تحقق آرامش و سلامت روحی و روانی با توجه به سرعت گردش چرخ پیشرفت و تکنولوژی، از موارد مهم و مورد نیاز بشر امروز است، اظهار کرد: بحث سلامت روحی، جایگاه و اهمیت ویژهای میان جامعهشناسان و روانشناسان دارد و محل بررسی این مهم نیز حوزههای علمی است. در مقوله دین و اعتقادات و آموزههای دینی اسلام جایگاه و نقش بسزایی نیز برای آن تعریف شده است.
وی ادامه داد: در دو حوزه قرآن و روایت، از«ایمان» بهعنوان یکی از راهکارهای مؤثر در کاهش تعارضهای درونی انسان که حاکی از بیماری روانی است، تعبیر میشود که با نگاهی پژوهشی و با رویکرد تطبیقی میان حوزه روانشناسی حوزه مطالعاتی روانشناسی قرآنی؛ رویکردی کارآمد در حوزه قرآنپژوهی میتواند باشد.
عبدللهزاده عنوان کرد: برخی تعاریفی که در حوزه سلامت روان تعریف میشوند عبارتند از توانایی کامل برای ایفای نقشهای اجتماعی، روانی و جسمی و موارد مشابه آن و یا اینکه قابلیت ارتباط موزون و هماهنگ با دیگران، تغییر و اصلاح در محیط فردی و اجتماعی و برطرف کردن تضادها و تمایلات شخصی به طور منطقی و مناسب است.
این پژوهشگر علوم قرآنی با تأکید به این اینکه «هر چیزی با ضد آن شناخته میشود» توضیح داد: نقطه مقابل سلامت روان، بیماریهای روانی است. یعنی فرد فاقد حالت تعادل اجتماعی، قدرت تصمیمگیری در بُعد فردی و اجتماعی ندارد و نمیتواند تضادهای درونی خود را برطرف کند و از سازگاری با محیط عاجز میشود.
مفهوم سلامت روان در تعالیم قرآنی
عبداللهزاده با تصریح بر اینکه میتوان با دیدی پژوهشگرانه مؤلفههای سلامت روانی را در بحثهای قرآنی و روایی جستجو کرد، گفت: یکی از کلیدواژههای قرآنی در این خصوص عنوان «رشد» است که توسط آن میتوان به فرهنگ قرآنی در زمینه سلامت روح دست یافت. در آیه 256 سوره بقره آمده است:«لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ» که رشد یافتن و هدایت یافتن نقطه مقابل ضلالت و گمراهی است. بنابراین فلسفه زندگی در اسلام حرکت در مسیر تکامل است و چنانچه انسان بهسمت این سلامت روان حرکت کرد، بهسوی رشد حرکت کرده، و اگر مسیر رشد را پیدا کند به مقصد سلامت روان حرکت میکند.
وی گفت: با نظر به اینکه یکی از مؤلفههای سلامت روان، سازگاری انسان با محیط است، ذکر این نکته لازم است که معنی این انطباق بهمعنای حل شدن در زمان و مکان نیست بلکه به این معناست که مسائل را با توجه به درک صحیح از زمان، تصمیمگیری کند و خود را در مسیر رشد قرار دهد. اگر فرد نتواند این تطابق را پیدا کند، در آن صورت رفتارهایش در گمراهی خواهد بود که این همان تعبیر قرآن است.
این پژوهشگر قرآنی اظهار کرد: بنابراین اگر ما این مؤلفهها را در اسلام جستجو کنیم، سلامت روان عبارت از اصول و روشهای مشروعی است که باعث تأمین و ایجاد سلامت نفس و حفظ آن، و در گام دوم باعث تقویت و تکامل آن و در گام سوم باعث درمان بیماریهای روانی میشود؛ اگر فرد زمینه را فراهم کند قرار گرفتن در مسیر رشد فراهم میشود.
مشخصههای سلامت روانی با رویکرد قرآنی
عبدللهزاده در خصوص نگاه تطبیقی به مؤلفههای روانشناسی سلامت روانی با رویکرد قرآنی و تطبیق آنها در قرآن و روایات، اظهار کرد: ایمان بهعنوان اولین مؤلفه سلامت روانی در رویکرد قرآنی و روایی است. از نظر اسلام بالاترین مقام انسانی زمانی به دست میآید که انسان به یاد خدا باشد و ایمان یاد خداست؛ به واسطه ایمان نوری در دل انسان ایجاد میشود که روح و روان انسان به آرامش الهی میرسد. مسیری که قرآن برای سلامت روان و آرامش حقیقی ترسیم میکند؛ ایمان، تزکیه و یاد خداست. اصلیترین ریشه اطمینان خاطر، در وجود انسان ایمان است. اما ثمرات این ایمان، فراتر از سلامت روانی است که بنا بر اشارات صریح قرآنی اگر ایمان بیاید بسیاری از صفات چون آرامش، اطمینان خاطر و داشتن اعتماد به نفس و ... نیز خواهند آمد.
وی ادامه داد: در نگاه تربیتی و روانشناختی که به این ثمرات پرداخته میشود، این گونه میتوان آنها را عنوان کرد؛ اول خودآگاهی به این معنی که انسان با ایمان و معتقد، از نعمت خودآگاهی برخوردار میشود. بهطور مثال در آموزههای اخلاقی و حکمت عملی، از آن با عنوان «معرفت نفس» تعبیر شده و در روایت نیز آمده است: «افضل الحکمه معرفه الانسان نفسه؛ بالاترین حکمت این است که انسان خود را بشناسد و خودآگاهی داشته باشد»؛ بنابراین اگر انسان به آن دست یافت به یکی از ثمرات ایمان و یکی از مؤلفههای سلامت نفس دست یافته است. دوم خوشبینی است، در روایت از امام علی(ع) است که خوشگمانی آسایش قلب و سلامت دین است. افرادی که حسن ظن دارند از قلب آرام و دین سالمی برخوردارند. دیگری مشخصه آرامش است؛ آرامش در قرآن با کلیدواژههایی چون اطمینان، طمأنینه، امن، نفی خوف و حزن و...آمده است. آرامش یکی از ارزشهای ایمان و از ثمراتی است که از ایمان میتراود. آرامش، حالت نفسانی توأم با آسودگی و ثبات است که با وجود آن در امور علمی و زندگی انسان دچار تزلزل و شک نمیشود.
وی در توضیح مشخصههای حوزه دیگر این مهم گفت: احساس مسئولیت، اعتماد به نفس، هدفداری، ورود در عرصههای اجتماعی و .... از جمله این موارد هستند. فردی که دارای سلامت روان است، هدفدار است؛ ارزشهای شخصی مبنی بر این معنی است که انسان دارای سلامت روان اموری را به عنوان ارزش برای خود تلقی میکند که معیار ورود او به عرصههای مختلف اجتماعی است و در مواردی که بهعنوان ارزش برای خود میداند و پا را از آنها فراتر نمیگذارد، دست به کارهای ضدارزشی نمیزند؛ خودآگاهی؛ رفتار مثبت با دیگران، خوشبینی، هدفداری و ...مؤلفههای سلامت روان از دیدگاه روانشناسان است.
