افزایش آسیبپذیری فرهنگهای بومی با گسترش رسانههای نوین
گروه فضای مجازی: تأثیر استفاده از فضای مجازی در جوامع مختلف متفاوت است، یکی از این تأثیرات آسیبپذیری فرهنگهای بومی مقابل ابزارهای نوین رسانهای است که با مهاجرت نخبگان این مناطق، آسیبپذیری نیز بیشتر میشود.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، وسایل ارتباط جمعی و تعداد مخاطبان رسانهها در جهان روز به روز در حال افزایش است بهطوری که برخی از جامعهشناسان مانند «مانوئل کاستل» و «هربرت شیل» معتقدند که جامعه بشری وارد مرحله جدیدی شده است که از آن تحت عنوان «جامعه اطلاعاتی» یاد میکند.
این در حالی است که تأثیر استفاده از فضای مجازی در جوامع مختلف بر حسب مقدار جمعیت، میزان توسعهیافتگی و سنتی و یا مدرن بودن متفاوت است، ممکن است تصور کنیم قرار گرفتن در فضای مجازی در نهایت به حذف خردهفرهنگها و ایجاد یک فرهنگ تودهوار ختم میشود ولی واقعیت آن است که قرار گرفتن در این فضا ممکن است موجب حذف برخی خردهفرهنگها و توسعه برخی دیگر شود.
سؤالی که در اینجا مطرح است این است که آیا بهرهگیری از فضای مجازی و توسعه رسانههای نوین، خردهفرهنگهای بومی را در کشور از بین خواهد برد؟ در چه صورت میتوان دستاوردهای فضای مجازی از قبیل شبکههای اجتماعی را فرصتی برای توسعه خردهفرهنگها تلقی کرد؟ و آیا با توجه به شرایط موجود آیا 50 سال دیگر چیزی به نام زبان و فرهنگ بومی در استانها وجود خواهد داشت یا خیر؟
نکتهای که باید به آن توجه کرد این است که بخشهایی از سنت یا یک فرهنگ ممکن است بر اثر گذشت زمان کاربرد خود را از دست داده باشند و در عوض بخشهای دیگری در آن وجود داشته باشد که قابلیت مناسبی برای پاسخگویی به نیازهای جدید دارا باشد، به این ترتیب در طی زمان، بخشهای کاربردیتر یک فرهنگ جانشین بخشهایی میشوند که دیگر امکانی برای ادامه حیات ندارند و جریان آزاد اطلاعات انجام این موضوع را سرعت میبخشد.
وسایل ارتباط جمعی و تعداد مخاطبان رسانهها در جهان روز به روز در حال افزایش است که در این میان اینترنت بهعنوان وسیعترین رسانه جهان از خصوصیتی بهره میبرد که سایر رسانههای نوین از آن بیبهرهاند.
دوسویه بودن جریان اطلاعات؛ وجه تمایز فضای مجازی با سایر رسانهها
جریان اطلاعات در فضای مجاری برخلاف رسانههای دیگر دوسویه است بهطوریکه شما علاوه بر برداشت اطلاعات امکان قرار دادن اطلاعات را نیز دارید، این خصوصیت که از آن تحت عنوان جریان آزاد اطلاعات یاد میشود علاوه بر کمک به پیشرفتهای علمی و تحقیقاتی تأثیر عمدهای در سالهای اخیر بر تحولات اجتماعی بهویژه در کشورهای جهان سوم داشته است.
اینترنت دارای امکانات متعدد و گستردهای است که استفاده صحیح از آنها نیازمند برخورداری از شرایط ذهنی و عینی ویژه است، استفاده از اینترنت در دنیای امروز از دو جهت حائز اهمیت است نخست آنکه اینترنت با برداشتن دیوارهای اطلاعرسانی و حذف فیلترهای رسانهای موجب بروز و آشکارشدن مسائل و عقدههای فروخورده فردی، اجتماعی و فرهنگی میشود، دوم اینکه علاوه بر افراد، فضایی را جهت مبادله اطلاعات، پیش روی فرهنگها قرار میدهد.
برخی کشورها این موضوع را بهعنوان یکی از معضلات اینترنتی تلقی کرده و درصدد مقابله با این مسئله از طریق فیلترینگ یا موارد مشابه برآمدهاند. باید توجه داشت که اگرچه آشکار شدن مشکلات فردی و اجتماعی از طریق فضای مجازی ممکن است تبعات سیاسی برای یک جامعه در برداشته باشد ولی در نهایت با وادار کردن جامعه به برطرف کردن مسائل آشکار شده موجب سلامت فرهنگی جامعه میشود.
محمدحسین امیدیپور، سرپرست حوزه هنری لرستان در گفتوگو با خبرنگار ایکنا عنوان کرد: مبادلات فرهنگی نیز همانند جریان آزاد اطلاعات، دوسویه و بهصورت آرام و نرم اتفاق میافتد، با این تفاوت که طرفین این رابطه، به لحاظ امکانات سختافزاری و نرمافزاری با هم برابر نیستند که این موضوع دو راه را پیشروی جوامع و فرهنگهای کوچکتر قرار میدهد.
وی ادامه داد: نخست اینکه به مقابله سختافزاری با اصل موضوع از طریق تضعیف یا حذف امکان دسترسی به فضای مجازی بپردازند که با توجه به سرعت پیشرفت و توسعه امکانات سختافزاری بهرهگیری از اینترنت تنها میتواند یک روش موقت باشد و یا بهواسطه رشد و توسعه امکانات سختافزاری و نرمافزاری همراه با انجام آموزشهای فرهنگی جهت رفع آسیبهای موجود و تأکید بر وجوهی از فرهنگ موجود که قابلیت ارائه شدن بهصورت جهانی را دارد، بکوشند.
امیدیپور افزود: زمانیکه می خواهیم به سنت بهعنوان یک مقوله فرهنگی نگاه کنیم نباید آن را امری ثابت و لایتغیر در نظر بگیریم؛ چرا که اگر اینگونه بود هیچگاه سنت بهوجود نمیآمد، آداب و سنتهای ما حاصل تغییرات و تحولات زندگی پیشینیان در طول زمان بوده است که بهصورت مجموعهای از باورها و هنجارها بهعنوان میراثی معنوی برای ما بجای مانده است؛ بنابراین ایجاد تغییر و تحول در آن نه تنها امری غیرعادی محسوب نمیشود بلکه از ویژگیهای آن بهشمار میرود.
اگر تبادلات فرهنگی مدیریت شوند، آسیبزا نیستند
امیدیپور ادامه داد: بخشهایی از یک فرهنگ ممکن است در گذر زمان کاربرد خود را از دست بدهند و در عوض بخشهای دیگری در آن وجود داشته باشد که قابلیت مناسبی برای تبدیل شدن به یک هنجار جهت پاسخگویی به نیازهای جدید را دارا باشد و منطقی است که طی زمان بخشهای کاربردیتر جانشین بخشهایی شوند که دیگر امکانی برای ادامه حیات ندارند؛ لذا مبادلات فرهنگی در دنیای امروز بهویژه در فضای مجازی امری اجتنابناپذیر است که در صورت برخورد صحیح میتواند به رشد و توسعه بیانجامد.
مسئول حوزه هنری لرستان بیان کرد: مطابق نظریه کمیابی جامعهشناسی به نام «اینگلهارت»، اولویتهای فرد در استفاده از فضای مجازی، بازتاب محیط اجتماعی و اقتصادی اوست، بهطوریکه شخص در انتخابهای خود بیشترین ارجحیت را برای آن چیزهایی قائل میشود که عرضه آنها در محیط اطرافش کمتر باشد.
امیدیپور ادامه داد: به عقیده اینگلهارت نیازهای مادی ارضا نشده بر نیازهای ذهنی، اجتماعی و زیباییشناختی تقدم دارند، با توجه به این نظریه میتوان گفت حتی اگر در اینترنت امکانات ارتقای فکر و دانش برای افراد مهیا باشد اما نیازهای عاطفی و جنسی آنها ارضا نشده باشد اولویت با نیازهای جنسی و عاطفی خواهد بود.
وارونه جلوهدادن ویژگیهای طبقاتی در فضای مجازی
وی عنوان کرد: نظریه سبک زندگی «وبلن» در ارتباط با نحوه استفاده از شبکههای مجازی مطرح میکند که از آنجایی که امروزه با پایین آمدن هزینههای دسترسی و استفاده از اینترنت این وسیله دیگر ابزاری گرانبها و کمیاب در اختیار طبقه مرفه نیست، استفاده تفریحی از این وسیله در قالب چت و شبکههای اجتماعی چیزی نیست که طبقه مرفه بتواند با آن به دیگران فخر بفروشد و تمایزات طبقاتی خود را با دیگران برجسته سازد.
امیدیپور ادامه داد: به عبارت دیگر با عمومی شدن اینترنت و حضور افراد از طبقات مختلف، اینترنت دیگر وسیلهای اختصاصی محسوب نمیشود، علاوه بر این فضاهای ارتباطی اینترنت نظیر پایگاههای اینترنتی دوستیابی و چترومها مکانهای مساعدی برای پنهان کردن و وارونه نشان دادن ویژگیهای طبقاتی هستند.
مسئول حوزه هنری لرستان عنوان کرد: نتایج تحقیقاتی در استان لرستان نشان میدهد که هرچه افراد از پایگاه اقتصادی و اجتماعی بالاتری برخوردار باشند میزان ارتباط شان با فضاهای اجتماعی در اینترنت بیشتر است.
امیدیپور ادامه داد: این امر بیانگر آن است که با توجه به اینکه استان لرستان یکی از مناطق محروم کشور از لحاظ اقتصادی بهشمار میرود میزان بهرهگیری از اینترنت در این استان در مقایسه با استانهایی که از شرایط اقتصادی بهتری برخوردارند کمتر است و میزان آسیبپذیری آن در این رابطه و البته بهرهگیری از فرصتهایی که اینترنت پیشروی آن قرار خواهد داد نیز پایینتر است.
وی عنوان کرد: آنچه باید در تحلیل این دادههای آماری مورد توجه قرار گیرد این است که آیا به لحاظ ارزشگذاری و کیفیت موضوع، بخشهایی که در آنها فرهنگ بومی آسیب میبیند مبناییتر هستند یا بخشهایی که توسعه مییابند؟
تغییر در پوشش، از تحولات متأثر از فضای مجازی
امیدیپور بیان کرد: اصل این تبادل فرهنگی و اجتماعی با توجه به پیشرفت روزانه ابزارها در فضای مجازی اجتنابناپذیر است و ما تنها میتوانیم بر نحوه انجامپذیری آن تأثیرگذار باشیم، بهعنوان مثال تغییر در پوشش مردان و زنان در لرستان یکی از تحولات فرهنگی است که متأثر از ارتباط با فضای مجازی و رسانههای نوین در حال وقوع است و با توجه به جریان آزاد اطلاعات جلوگیری از وقوع آن امکانپذیر به نظر نمیرسد.
این محقق و پژوهشگر افزود: در اینجا بهتر آن است که با یک چرخش موضوع را از یک تهدید به یک فرصت تبدیل کنیم به این صورت که با ارائه الگوهای جدید برگرفته از رنگها و طرحهای سنتی و اصیل بومی ضمن ارائه یک پوشش جدید که با توجه به افزایش استفاده از فضای مجازی و رسانههای نوین بهصورت یک نیاز درآمده است، فرصتی را برای توسعه و ارائه قابلیتهای فرهنگ بومی لرستان جهت ادامه حیات این خردهفرهنگها فراهم آوریم و آن را با استفاده از امکانات فضای اینترنتی ارائه دهیم.
امیدیپور با اشاره به اهمیت نقش عوامل انسانی و آموزش در تأثیرگذاری بر جامعه، تصریح کرد: یکی از موضوعاتی که فرهنگهای بومی را در مقابل ابزارهای نوین رسانهای آسیبپذیر میسازد مهاجرت نخبگان و افراد تأثیرگذار این مناطق به خارج از استان یا کشور است؛ لذا فراهم آوردن شرایط مناسب زندگی برای این افراد تأثیر بسزایی در تغییر جهت نمودار آسیبپذیری فرهنگ بومی در ارتباط با اینترنت و رسانههای نوین خواهد داشت. با توجه به وجود علایق بومی، دینی و فرهنگی در صورت فراهم بودن شرایط مناسب زندگی تعداد کمی از فرهیختگان و نوابغ اقدام به مهاجرت خواهند کرد.
