جایی که انسان میتواند دروغ بگوید!/ راهگشایی قرآن در مقام اکراه و اضطرار
گروه اجتماعی: قرآن کریم تقیه را در مقام اکراه و اضطرار جایز دانسته و بدیهی است که تقیه از مصادیق دروغ و خلاف واقع است و انسان در مقام اضطرار میتواند عقیده خود را پنهان کند و برخلاف عقیده و ایمانش گواهی دهد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از استان مرکزی، دروغ از بدترین معایب، زشتترین گناهان و منشأ بسیاری از مفاسد است و بالطبع از کارهای زشت و ناپسند و عادت به آن از رذایل اخلاقی و از گناهان کبیره است و تا ضرورت و مصلحت مهمی در میان نباشد، دروغ گفتن جایز نیست.
دروغ در دنیا و آخرت انسان را از رحمت الهی محروم میکند و در میان مردم بیاعتبار مینماید و اعتماد عمومی را سلب و جامعه را به بیماری نفاق دچار میسازد و از آفات زبان و خراب کننده ایمان است.
علت اصلی دروغ، عقده حقارت و خودکمبینی انسان دروغگو است و این یکی از نکات روانی است که بهعنوان روانشناسی اخلاقی در کلمات معصومین به آن اشاره شده است.
سرچشمه دروغ نیز گاهی به خاطر ترس از فقر، پراکنده شدن مردم از دور او، از دست دادن موقعیت و مقام و زمانی نیز به خاطر علاقه شدید به مال و جاه و مقام و ... است که شخص از این وسیله نامشروع برای تأمین مقصود خود کمک میگیرد.
مواردی که دروغ گفتن جایز است
چنانچه گفته شد دروغ بالطبع از کارهای زشت و ناپسند و عادت به آن از رذایل اخلاق و گناهان کبیره است و تا ضرورت و مصلحت مهمی در کار نباشد گفتن دروغ جایز نیست.
مقام ضرورت و ناچاری
قرآن کریم تقیه را در مقام اکراه و اضطرار جایز دانسته و بدیهی است که تقیه از مصادیق دروغ و خلاف واقع است و انسان در مقام اضطرار میتواند عقیده خود را پنهان کند و برخلاف عقیده و ایمانش گواهی دهد.
از رسول خدا(ص) نقل شده است که میفرماید «ما من شیء إلا و قد أحله الله لمن إضطر ألیه»(25) هیچ کاری نیست جز آنکه خداوند آن را برای کسی که ناچار شده باشد حلال کرده است.
در باب رفع ضرر احادیثی به تواتر رسیده که انسان به خاطر جلوگیری از ضرر مالی و جانی و عرضی و ... میتواند سوگند دروغ یاد کند.
اصلاح میان مردم
یعنی در صورتیکه انسان برای ایجاد الفت و محبت و رفع کینه و کدورت دروغ بگوید و بدینوسیله میان آنها صلح و صفا و صمیمیت برقرار کند که در این موارد دروغ حرام نیست.
در وصیت پیامبر(ص) به علی (ع) آمده است که «ای علی! خداوند دروغ مصلحتآمیز را دوست دارد و از راست فتنهانگیز بیزار است».(26)
خدعه و نیرنگ
شک نیست که جنگ یک ضرورت دینی و اجتماعی است که به دلایل مختلف عقیدتی، سیاسی و اقتصادی و... بر ملتها و جوامع بشری الزام یا تحمیل میشود و معمولاً برای خروج از این تحمیل و رهایی از این مخمصه و سرعت بخشیدن به شکست دشمن از وسایلی استفاده میشود که در مواقع عادی جایز نیست.
یکی از این موارد مهم غافلگیری دشمن است که در این راستا عنصر خدعه و نیرنگ میتواند وسیله خوبی باشد. در وصایای رسول(ص) به علی(ع) آمده است؛ «ای علی! سه چیز است که دروغ بر آنها نیکوست؛ خدعه و نیرنگ در جنگ، وعده به همسر و اصلاح میان مردم».(27)
وعده به خانواده و همسر
در دین مقدس اسلام نفقه(هزینه زندگی) زن و فرزند به عهده مرد است. البته نفقه به تناسب امکانات و در حد میانهروی است و بیش از آن لزومی ندارد ولی چون بسیاری از اوقات در اثر زیادهطلبی و چشموهمچشمی تقاضای خانواده فراتر از امکانات مرد و بیش از حد کفایت است در چنین وضعی مرد بر سر دوراهی قرار میگیرد که یا باید با برخورد منفی و رد صریح در برابر خواستههای آنان موضعگیری کند و یا با برخورد امیدوارکننده و وعدههای مصلحتی تا حدودی آنها را راضی و قانع کند.
اما باید در نظر داشت که اگر سرپرست خانواده بخواهد هر روز به بهانههای پوچ و بیاساس به خانوادهاش دروغ بگوید علاوه بر آنکه از نظر تربیتی آثار بدی در پی دارد حس اعتماد و اطمینان را در اعضای خانواده از بین میبرد و جایگاه رفیع پدر و سرپرست خانواده را متزلزل ساخته و آن را در معرض سقوط قرار میدهد و در نتیجه اساس خانواده از بین میرود.
حجتالاسلام علی مقدسیپور، امام جمعه کمیجان درهمین رابطه در گفتوگو با ایکنا در مورد ریشهیابی علل پذیرش و رواج دروغ در جامعه به تشریح پیامدها و آثار سوء دروغگویی پرداخت و تصریح کرد: با استناد به آیات نورانی قرآن و روایت امامان معصوم(ع) میتوان این مهم را مورد بررسی و تحلیل قرار داده و آحاد مردم را با این صفت ناپسند آشنا کرد.
از بین رفتن ایمان؛ پیامد اصلی دروغگویی
حجتالاسلام مقدسیپور با استناد به احادیث ائمه معصومین(ع) نابودی ایمان را یکی از پیامدهای دروغ بیان کرد و گفت: دروغ با ایمان ناسازگار بوده و ضعف ایمان راسخ و نابودی تقوا را در پی دارد بنابراین بندگان مخلص و با ایمان نباید به این راحتی اسیر وسوسههای شیطان شده و ذهن و روح خویش را با این صفت عجین کنند.
وی با بیان این مطلب که دروغ مادر تمامی فسادها و سرچشمه دیگر گناهان معرفی میشود، اضافه کرد: دروغ در ردیف شرک به خداوند متعال قرار میگیرد؛ لذا بهواسطه این مهم تمامی انبیای الهی دروغ را مذمت شمردند و اجازه بیان سخنان کذب را ندادند.
پیامدهای اجتماعی دروغگویی
وی به پیامدهای اجتماعی دروغ نیز اشاره کرد و افزود: دروغ به جز آثار سوء اخلاقی که در شاکله خود انسان دارد بنیان و شالوده جامعه را ویران میکند مانند موشهایی که سد سبا را با آن استحکام ویران کردند.
حجتالاسلام مقدسیپور با اشاره به اینکه دروغ آثار زیانباری از جهت فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی به دنبال دارد دروغ در خانه، دروغ در مدرسه، دروغ در بازار، محله و اداره، نظام خانواده، مدرسه، بازار و اداره و ... را از هم میپاشد.
وی گفت: تا زمانی که دروغگویی بهصورت عادت در نیامده باشد و جز شخصیت ثابت فرد نشده باشد معمولا با نشانههایی از جمله پریدگی رنگ، واکنشهای عضلانی، برافروختگی و سرخ شدن صورت، هیجان زیاد، ضربان قلب، رفتارهای تصنعی، تناقضگویی و فراموشی همراه است.
امام جمعه کمیجان در پایان اظهار کرد: در صورتی که دروغگویی استمرار یابد و جز شخصیت فرد درآید فرد بر واکنشهای خود مسلط شده و از بروز علایم ظاهری جلوگیری میکند تا جایی که فرد بدون بروز هیچگونه علائم و نشانههایی به دروغگویی میپردازد.
