ائمه(ع)؛ الگوی کاملی برای زندگی بر مبنای اعتدال
گروه اجتماعی: ائمه معصوم(ع) نمونه و الگوهای کاملی برای یک زندگی بر مبنای اعتدال هستند و همه ما باید سبک زندگی خود در خانواده و جامعه را با این الگوهای بینقص و کامل مطابقت دهیم.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، اصل اعتدال یک امر عقلانی و مورد پسند همگان است، از نظر اسلام همه حرکات و افعال تربیتی، اخلاقی و اجتماعی باید بهدور از افراط و تفریط بوده و از حد وسط و اعتدال خارج نشود؛ به تعبیر دیگر رعایت اعتدال در همه بخشهای زندگی انسان ضروری است و این موضوع در منابع دینی ما مورد تأکید قرار گرفته است.
دین مقدس اسلام، مکتب کامل و دین جهانشمولی است که برای لحظه لحظه زندگی دارای برنامه و راهکار است.
اعتدال در عبادات
در بخش عبادات، اسلام، اصل اعتدال را پذیرفته و بدان سفارش کرده است، بهعنوان نمونه خداوند در آیه یازده سوره اسرا در رابطه با اعتدال در نماز و قرآن میفرماید: «وَیَدْعُ الإِنسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءهُ بِالْخَیْرِ وَکَانَ الإِنسَانُ عَجُولًا؛ و انسان [همانگونه که] خیر را فرا مىخواند[پیشامد] بد را مىخواند و انسان همواره شتابزده است».
این آیه شریفه از افراط و تفریط در بلند خواندن و آهسته خواندن نماز جلوگیری کرده و فرموده است: نمازهایت را نه بیش از حد، بلند بخوان و نه بیش از حد آهسته بخوان که حتی خودت هم نشنوی و لبهایت حرکت نکند، هیچ یک از این دو را انجام نده، بلکه حد وسط میان آن دو را انتخاب کن. امام علی(ع) در نهجالبلاغه میفرماید: این دلها همانند تنها خسته میشوند، برای نشاط آنها به سخنان تازه و حکیمانه روی بیاورید. یعنی همچنانکه تن بر اساس کار خسته میشود، روح هم خسته میشود؛ پس هر وقت که با نشاط است به عبادت روی بیاورید. همچنین امام علی(ع) به امام حسن مجتبی(ع) فرمود: «فرزندم در انجام عبادت معتدل باش».
اعتدال در دوستیها و دشمنیها
بعضی از افراد این خصلت را دارند که وقتی با یکی دشمن میشوند آن قدر در دشمنی پیش میروند که تصمیم به نابودی آن میگیرند؛ در مقابل اگر با کسی دوست شدند، آن قدر با یکدیگر احساس صمیمیت میکنند که تمام اسرار زندگی و مسائل محرمانه زندگی را در اختیار آنها قرار میدهند که هیچکدام از این روشها پسندیده نیست؛ بلکه باید در امر دوستی و دشمنی رعایت اعتدال و انصاف را کرد.
امیرالمؤمنین امام علی(ع) در وصف انسان مؤمن میفرماید: مؤمن نسبت به کسی که دشمنی دارد ظلم نمیکند و بهخاطر دوستی با کسی مرتکب گناه نمیشود. همچنین امام علی(ع) در بیان چگونگی معاشرت با دوستان و میزان دوستی و دشمنی میفرماید: دوستت را در حد اعتدال دوست بدار؛ چرا که ممکن است یک روزی دشمنت گردد و دشمنت را در همین حد دشمن بدار؛ زیرا ممکن است روزی دوست تو شود؛ لذا رعایت اعتدال و عدالت و انصاف در دوستیها و دشمنیها ضروری است.
اعتدال در اخلاق و تربیت
تمام اصول اخلاق اسلامی بر پایه اصل اعتدال استوار است بهعنوان نمونه نه ذلت، نه تکبر، بلکه تواضع و فروتنی، نه دلبستگی به دنیا نه ترک دنیا، بلکه زهد و قناعت، نه رهبانیت و نه شهوت و نه فساد، بلکه عفت و پاکدامنی، نه تنبلی و نه حرص، بلکه تلاش و کوشش، نه تملق و چابلوسی و نه مذمت و سرکوب، بلکه مدح شایسته و انتقاد بجا، نه ترس و نه بیباکی، بلکه شجاعت و صلابت و ... هر صفتی حد اعتدال دارد که همان مطلوب است.
اعتدال از دیدگاه قرآن
اعتدال بهعنوان یک اصل قرآنی در همه شئون زندگی فردی و اجتماعی و تمامی فعالیتهای سیاسی، اقتصادی و عقیدتی مطرح است، این اصل قرآنی که منطبق با فطرت و عقل خداداد است، اسباب رشد و کمالیابی انسان را رقم میزند ولی افراط و تفریط موجبات سقوط انسان را فراهم میآورد.
خداوند متعال در آیات 18 و 19 سوره لقمان در رابطه با اعتدال فرموده است: «وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ﴿۱۸﴾ وَاقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَاغْضُضْ مِن صَوْتِکَ إِنَّ أَنکَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ ﴿۱۹﴾؛ و از مردم [به نخوت] رخ برمتاب و در زمین خرامان راه مرو که خدا خودپسند لافزن را دوست نمىدارد (۱۸) و در راه رفتن خود میانهرو باش و صدایت را آهسته ساز که بدترین آوازها بانگ خران است(۱۹)».
در تربیت فرزند دو روش غلط وجود دارد؛ یکی افراط و دیگری تفریط؛ یعنی سختگیری و دیگری آزادی مطلق، یکی نازپروری و دیگری باربری؛ هر دو روش غلط است، بلکه راه و رسم اعتدال خوب است.
بعضی از پدر و مادرها بیش از حد به فرزندانشان محبت میکنند. محبت زیاد مثل آب دادن زیاد به گلهاست که فاسد میکند، بعضی از پدران و مادران آن قدر سنگدل هستند، دریغ از یک دست کشیدن روی سر فرزند و یک بوسه زدن بر فرزند که این هم روش غلط است. بعضیها دائماً فقط تشویق میکنند و برخی فقط دائماً تنبیه، در حالیکه در تربیت هم تنبیه لازم است و هم تشویق.
اعتدال در اقتصاد
اعتدال و میانهروی شاخصه اقتصاد پویا و عدالتمحور است. اسلام در بخش اقتصادی بر اصل اعتدال تأکید فراوان کرده است بهعنوان نمونه قرآن در آیه 29 سوره اسراء در رابطه با مسئله انفاق میفرماید: «وَلاَ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِکَ وَلاَ تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُورًا؛ و دستت را به گردنت زنجیر مکن و بسیار [هم] گشاده دستى منما تا ملامت شده و حسرتزده بر جاى مانى»، این تعبیر قرآنی بسیار گویا است که در مسئله انفاق دست دهنده داشته باش؛ اما نه بیحد و حساب، از طرفی آن قدر ممسک و بخیل مباش که گویی دستهایت را با غل و زنجیر به گردن بستند، بلکه همواره اعتدال را رعایت کن.
همچنین خداوند متعال در آیه 69 سوره فرقان میفرماید: «یُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَیَخْلُدْ فِیهِ مُهَانًا؛ براى او در روز قیامت عذاب دو چندان مىشود و پیوسته در آن خوار مىماند» و در آیه 67 همین سوره در رابطه با صفات عبدالرحمان میفرماید: «وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا؛ و کسانىاند که چون انفاق کنند نه ولخرجى مىکنند و نه تنگ مىگیرند و میان این دو [روش] حد وسط را برمىگزینند».
این آیه، بیانگر یکی از مهمترین مسائل زندگی است که رعایت آن، سبب آسایش و آرامش فرد و جامعه میشود؛ همچنین، بسیاری از گرهها و مشکلات اجتماعی و اقتصادی را برطرف میکند. این مسئله، اعتدال است. امام صادق(ع) وقتی این آیه را تلاوت فرمود، مشتی از سنگریزه را برداشت و محکم فشرد و فرمود: این اقتار است؛ بار دیگر مشتی دیگر برداشت و دست را کامل باز کرد و فرمود: این اسراف است؛ بار سوم مشتی گرفت، مقداری باز و مقداری بسته نگه داشت و فرمود: این قوام و اعتدال است. همچنین، امیرالمؤمنین علی(ع) در نهجالبلاغه میفرماید: بخشنده باش ولی زیادهروی مکن، در زندگی حسابگر باش، اما سختگیر مباش.
اسلام در جنبههای گوناگون اقتصادی، مسئله اعتدال را مورد توجه قرار داده است، میانهروی در مخارج و مصرف، میانهروی در انفاق و بخشش، میانهروی و اعتدال در کسب و کار، یعنی اسلام نه تنبلی و بیکاری را قبول دارد و نه حرص و طمع ورزیدن و دنیاطلبی و دنیادوستی را، بلکه همواره بر اصل اعتدال تکیه میکند.
یکی از وظایف حتمی و اجتنابناپذیر هر فرد مسلمان میانهروی در مخارج است، این میانهروی، ارتباطی با کمی یا زیادی درآمد ندارد. بدیهی است در مورد کسانیکه درآمد کمتری دارند، اهمیت بیشتری احساس میشود، ولی اسلام به پیروان خود توصیه میکند، در همه حال و در هر شرایطی که هستند، در خرج کردن، اعتدال را رعایت کنند. تعادل در مخارج زندگی موجب میشود که بسیاری از مشکلات عارضی انسانها برطرف شود.
در روایتی از امام باقر(ع) وارد شده است که آن حضرت فرمود: سه چیز است که نجاتدهنده انسان است؛ ترس از خدا در نهان و آشکار، میانهروی در مخارج، هنگام ثروتمندی و تهیدستی، به عدل سخن گفتن، در حال خشنودی و به هنگام غضب.
برای ثروتمندان زیادهروی در خرج ممکن است چندان مهم نباشد و شاید بعضی از آنها میانهروی را غلط بپندارند، ولی باید به این نکته توجه کنند که هیچکس تعهد نکرده که ثروتمندان امروز تا پایان زندگی ثروتمند بمانند، زیرا حوادث روزگار بسیاری از ثروتمندان را خاکسترنشین و تهیدست کرده و اگر در دوران بینیازی به ولخرجی عادت کرده باشند، در زمان تهیدستی به بدبختی خواهند افتاد.
علاوه بر این ثروتمندان باید آینده فرزندان خود را نیز در نظر بگیرند؛ زیرا هیچ تضمینی در کار نیست که فرزندان آنان هم تا ابد در ناز و نعمت باقی بمانند، زیرا بسیار دیده شده است که فرزندان این طبقه، به سختیها و مشقتها گرفتار شدهاند. اگر متمکینین فرزندان خود را به روش میانهروی و اعتدال عادت دهند، سختیهای احتمالی، آنها را ناتوان نخواهد ساخت.
از طرفی باید بدانیم، افراط و زیادهروی، زمینه را برای سقوط و بدبختی افراد فراهم میسازد، در حالی که میانهروی و اندازه نگهداشتن، آینده افراد را تضمین میکند. امیرالمؤمنین علی(ع) میفرماید: کسیکه میانهروی را شیوه خود قرار دهد، ثروت و بینیازی او دوام خواهد داشت و فقر و مشکلات زندگی او را جبران خواهد شد.
امام علی(ع) افرادی را که از راه اعتدال بهسوی افراط و تفریط کشانده میشوند، جاهل میخواند و میفرماید: «لا تَرَی الجاهِلَ إِلّا مُفرِطا او مُفرِّطاً؛ همیشه جاهل را نمیبینی جز اینکه یا زیادهروی میکند و یا کم میآورد».
اهمیت رعایت میانهروی در مصرف، از آنجاست که از یکسو نیازهای انسان گوناگون است و بهدلیل محدودیتها، نمیتواند تمام آن را به بیشترین مقدار برآورده سازد، از اینرو، باید نیازهای گوناگون را در نظر بگیریم و در حد اعتدال به آن رسیدگی کنیم، از سوی دیگر، بیشتر امکانات و منابع مادی، محدود است و زیادهروی گروهی در مصرف، محرومیت دیگران را به همراه خواهد داشت، از سوی دیگر، سلامت و نشاط انسان و پرداختن به جنبههای دیگر زندگی بهویژه امور معنوی، نیازمند مصرف معتدلانه است.
حجتالاسلام صالحی، امام جمعه موقت الشتر در گفتوگو با خبرنگار ایکنا در رابطه با اعتدال با بیان اینکه در همه امور باید اعتدال داشت، گفت: خداوند در قرآن خطاب به پیغمبر(ص) فرموده است، ای پیغمبر(ص)، ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خودت را به زحمت اندازی، در این آیه بحث اعتدال مطرح شده است. قرآن کریم میفرماید کسانیکه انفاق میکنند، نه اسراف میکنند و نه سختگیری میکنند بلکه در میان این دو امر، اعتدال و میانهروی را پیش میگیرند.
وی با بیان اینکه انسان کامل، کسی است که همه امورات زندگی را بهموقع و در جای خود انجام میدهد و در کارها افراط و تفریط نمیکند، افزود: در دوران صدر اسلام، کسانی بودند که در انجام عباداتی همچون نماز و روزه افراط میکردند و سایر امورات زندگی از جمله حضور در اجتماع را بهدست فراموشی سپرده بودند اما پیامبراسلام(ص)، آنان را در اینباره سرزنش میفرمود.
امام جمعه موقت الشتر سبک زندگی اسلامی را رعایت اعتدال در انجام کارهای روزمره دانست و تصریح کرد: اسلام مظهر انسانیت، خردورزی و اعتدال است و شاعر در اینباره گفته است: اندازه نگهدار که اندازه نکوست؛ هم لایق دشمن است هم لایق دوست.
وی ادامه داد: اگر کسی بخواهد محبت کند باید به اندازه باشد و انسان را از حق دور نسازد و حتی در مورد دشمنان هم باید جانب اعتدال را رعایت کرد و نباید دشمنی با کسی، انسان را از عدالت دور سازد.
حجتالاسلام صالحی در ادامه دین اسلام را دینی کامل و عنوان و تصریح کرد: دین اسلام هم سفارش به نماز میکند که ارتباط با خداوند است و هم سفارش به زکات میکند که ارتباط داشتن با اجتماع مسلمانان است و این امر بدان معناست که هم باید با مردم همنوع خود و هم با پروردگار خالق یکتا رابطه داشته باشیم و انسانهایی که آخرت را فراموش کرده و به دنیا تکیه میکنند یا بالعکس، افرادیکه فقط در گوشهای از مسجد می نشینند و به امورات جامعه مسلمانان کاری نداشته باشند از مسیراعتدال خارج هستند.
وی با یادآوری اینکه اعتدال، ارزش و زیادهروی، ضد ارزش است و این صفت اعتدال باید در وجود انسان حفظ شود، اظهار کرد: گاهی مقام، غرور و غفلت، انسان را از اعتدال خارج میسازد، دین مبین اسلام پایمال کردن حقوق دیگران را که خروج از اعتدال است قبول ندارد و آن صراط مستقیمی که ما در نماز از خداوند طلب میکنیم، راه اعتدال و میانهروی است.
صالحی در پایان اهل بیت عصمت و طهارت(ع) را الگویی شایسته برای پیروی ذکر و بیان کرد: ائمه معصوم(ع) نمونه و الگوهای کاملی برای یک زندگی بر مبنای اعتدال هستند و همه ما باید سبک زندگی خود در خانواده و جامعه را با این الگوهای بی نقص و کامل مطابقت دهیم تا بر صراط مستقیمی که خداوند در قرآن کریم بیان فرموده است گام برداریم.
