نگاه عبادی به كار، انگيزه كار كردن را در انسان تقويت میكند
گروه فضای مجازی: نگاه قدسی و عبادی به كار، انگيزه كار كردن را در انسان تقويت میكند و مرتبه معنوی و اجتماعی او را بالا میبرد. در همين ارتباط، در قرآن میخوانيم: «درجات و مقامات عالی، ويژه مؤمنانی است كه تلاشهای عملی مثبت و سازنده دارند.» (طه/ 75)
به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه مركزی، اسلام به كار و كارگر ارزش بسيار والايی داده است، بهگونهای كه كار كردن را از بزرگترين عبادتها و وسيلهای برای تقرب به پروردگار شمرده است. در اسلام كارگر، شهيد زنده و كارگری شغل انبياست و از راه كسب و كار میتوان به بهشت برين رسيد. قرآنكريم نيز كاركردن را با ارزش میداند و میفرمايد: «نيست برای انسان، مگر بازتاب عمل و واكنش كارش. سپس، به پاداش كاملتری خواهيد رسيد». (نجم: 40 و 41)
از سوی ديگر بيكاری و تنآسايی صفاتی هستند كه در ادبيات دينی با نفرت و نكوهش از آنها ياد شده است. در اسلام كار به عنوان يك دستور دينی واجب است. در روايتی از پيامبر گرامی اسلام آمده است: «تلاش در جهت كسب روزی حلال، بر هر زن و مرد مسلمان واجب است.»
در حديثی ديگر، پيامبر اكرم (ص) كار را برترين عبادت دانسته است. ايشان كار را بهترين راه رسيدن به سعادت معرفی میكند و میفرمايد: «نود درصد راه تقرب، به كار منتهی میشود.»
از نظر اسلام همه مسلمانان بايد به كار و حرفهای بپردازند. انسانی كه كار نمی كند و تنها به عبادت و پرستش خداوند بسنده می كند، دعايش از سوی خداوند پذيرفته نيست. از امام صادق(ع) روايت است كه آن حضرت از علیابنالعزيز پرسيد: عمرابن مسلم چه كار می كند؟ گفت: فدايت شوم! كسب و كار را رها كرده به عبادت روی آورده است. فرمود: وای، مگر نمیداند دعای بدون كار و كوشش پذيرفته نمیشود.
اگر در جامعهای بر اساس آموزههای دينی عمل شود و كار ارزش يابد و بهعنوان مايه رستگاری و وسيله تقرب به پروردگار به آن نگريسته شود، فرهنگ كار تقويت خواهد شد و البته برآيند چنين انديشهای؛ ابتكار، خلاقيت و رشد و توشعه به معنای عام خواهد بود.
كار و تلاش، سيره تمام پيامبران آسمانی است. پيامبران پيش از بعثت، به كارهای سختی، همچون؛ شبانی، كشاورزی و غيره میپرداختند. شخصيت و زندگی آنان با كار همراه بود و با تمام وجود زحمتها و تلاشهای طاقت فرسای مردم ضعيف جامعه را درك میكردند. پيامبران و ائمه معصومين(ع) حتی پس از رسيدن به مقام نبوت و جانشينی، همواره با كار و تلاش مأنوس بودهاند. مقام كارگری، از ديدگاه معصومين شأن والايی دارد. از نظر پيامبر گرامی اسلام، منزلت كارگران در رديف انبياست. ايشان فرموده است: هركس از دست رنج خويش مخارج زندگی خود را تأمين كند، روز قيامت در صف پيامبران قرار خواهد گرفت و از عناياتی كه پيامبران بهرهمند هستند، بینصيب نخواهد ماند.
داشتن درآمد بيشتر، از درآمد كمتر مطلوبتر است، زيرا با مازاد درآمد میتوان به انجام كارهای نيك و پسنديده اقدام كرد. آدمی بايد با كمك به هم نوعان روح ديگر خواهی را در خود تقويت و دست تهی دستان و افتادگان را بگيرد. بدين منظور، امام علی (ع) در گرمای سوزان عربستان، تعداد زيادی چاه و قنات احداث كرد. نخلستانی با هزاران درخت خرما آباد كرد و زمينهای بسياری را زير كشت برد. بعضی از قناتها و زمينهای آبادی را كه خود احداث و زير كشت برده بود، وقف نيازمندان كرد.
همچنين آن امام دلسوز، از حاصل دسترنج خود افراد بسياری را از اسارت و بندگی نجات داد و آزادی را به آنان بازگرداند.بنابراين، با توجه به روش و سيره ائمه معصومين(ع)، كار و تلاش از صفات پسنديده و مايه رستگاری انسان و پيشرفت جوامع انسانی است.
در آيات و روايات بسياری از كار به عنوان عمل صالح ياد شده و از مقام كارگر ستايش شده است و كارگران نيز به بهشت جاويدان بشارت داده شدهاند. بنابر رهنمودهای دينی، مسلمانان بايد در انجام كار نيك از همديگر پيشی گيرند: «انّما تُفاضَلُ القوُم بِالاَعْمال؛ گروهها از طريق كار نسبت به هم برتری می يابند.» اين نگرش و رويكرد مقدس به كار، موجب میشود كه برای آن مرزی تعيين نشود. «اوُصيكَ اَنْ لایَكُونَنَّ لِعَمَلِ الْخَیْرَ عِنْدَكَ غایَةً فِی الْكَثْرِة» سفارش میكنم تو را كه برای عمل خير، در نزد تو محدوديتی نباشد.
نگاه قدسی و عبادی به كار، انگيزه كار كردن را در انسان تقويت میكند و مرتبه معنوی و اجتماعی او را بالا میبرد. در همين ارتباط، در قرآن میخوانيم: «درجات و مقامات عالی، ويژه مؤمنانی است كه تلاش های عملی مثبت و سازنده دارند». (طه:75)
در سخنی زيبا از امام صادق (ع) هم آمده است: سه چيز از اسباب سعادت است. يكی از آنها اين است كه انسان برای بهبود زندگی و كسب و معيشت خود، صبحگاهان از خانه بيرون رود و شبانگاهان برگردد.
امام علی(ع) در هشداری، بيكاری و تنپروری را نكوهش كرده و فرموده است: «با اراده سست، ضعف پيشگی و گرايش به بيكاری، بعيد است كه انسان به سعادت برسد.»
بیتوجهی به كار و روی آوردن به تنبلی و بيكاری در حوزه اقتصاد، روانشناسی و جامعهشناسی به عنوان يك معضل و پديده زيان بار معرفی شده است كه اختلالات روانی، نابهنجاریهای اجتماعی و بزهكاری از پيامدهای آن است. ادامه يافتن اين مشكل برای مدت طولانی، آسيبهای روانی جبران ناپذيری را در سطح كلان به وجود میآورد؛ آسيبهايی كه عزت و اعتماد و اتكای به نفس را از افراد بيكار میگيرد.
بيكاری، تنها ريشه اقتصادی ندارد، يعنی حتی با جريان فعاليتهای اقتصادی نسبتآ مطلوب در جامعه و وجود مشاغل كافی و متنوع برای افراد، عدهای از كار كردن سرباز میزنند. اين نوع بی كاری، ريشه فرهنگی دارد. در اينگونه مواقع بايد با ايجاد فرهنگ كار و ارزشگذاری به همه نوع مشاغل و هدايت به سمت نگاه عبادی به كار، انگيزه ها را افزايش و تعداد بی كاران را كاهش داد.
سفارش به استفاده بهينه از وقت، به منظور نهادينه سازی فرهنگ كار بسيار مهم است. اتلاف وقت از بزرگترين گناهان به شمار میآيد و برای رسيدن به رستگاری میبايد از وقت محدود و عمر كوتاه، بيشترين بهره را برد. هدر دادن وقت در قالب خواب زياد، رفت و آمدهای غيرضروری، زيادهگويی و غيره، از نظر اخلاقی پسنديده نيست.
امام علی (ع) در نكوهش وقت گذرانی میفرمايد: «بيكاری دائمی فساد آور است.» اسلام با نگاه تكليفی به كار و نيز جهاد خواندن آن، انگيزه كار را در مؤمنان افزايش میدهد و از طريق مبارزه با بيكاری، تنبلی و تنآسايی به احيای فرهنگ كار اقدام میكند. آموزههای دينی، بيكاری و تنبلی را عامل انحراف و ناهنجاری عنوان میكند و تنآسايی و مصرفگرايی را از عوامل فقر و نداری میداند. پيامبر گرامی اسلام با افراد بيكار به سردی برخورد میكرد و آشكارا نارضايتی خود را نشان میداد. ايشان روزی مرد نيرومندی را ديد با تعجب پرسيد: آيا حرفهای دارد؟ گفتند: بيكار است. فرمود: او كه كار نمیكند، ارزشی ندارد.
بیشك انسان بيكار افزون بر رنج خود، خانواده و اطرافيانش را هم از اين نظر در فشار و سختی نگه میدارد و به آنها آسيب میرساند. در سخنی امام صادق(ع) میفرمايد: «انسان توانمند اگر كار نكند، در خوشگذرانی و بطالت میافتد و سرانجام به خود و خويشاوندانش آسيبهای جدی میرساند.»
امام علی (ع) در گفتاری بر اين مهم اينگونه اشاره میكند: «سهل انگاری و تنبلی به از بين رفتن حقوق ديگران میانجامد.»
انسان تن آسا نزد خداوند هم ارج و قربی ندارد، چنانكه امام صادق (ع) فرد بيكار را محبوب خدا نمیشمارد و میفرمايد: «خداوند از خواب زياد و بيكاری پيوسته نفرت دارد.» بيكاری افزون بر زيانهای اقتصادی، آثار سوء روحی، روانی دارد و در برخی از روايتها به آثار زيان بار روانی بيكاری اشاره شده است. نفس كار، شادابی و نشاط آور است و در مقابل، بيكاری عامل افسردگی و پژمردگی روان است. از امام علی(ع) نقل است: «كار كردن، بر توان و نيروی انسان می افزايد» و «عدم فعاليت بدنی، انسان را سست و ضعيف میسازد و شادابی و نشاط را از او میگيرد.»
در ادبيات اسلامی، بخشی از عزت نفس، در گرو كار و تلاش است. كار كردن، موجب میشود انسان به كمك ديگران اميد نبندد و دست تكدی و نياز به سوی اين و آن دراز نكند. انسان بايد بكوشد با كار و حرفهای مخارج زندگی خود و خانوادهاش را تأمين كند و اسير محبت و منت ديگران نشود. شايد به همين سبب است كه امامعلی(ع) در وصيتی به فرزندش امام حسن(ع) فرموده است: اگر میخواهی آزاد باشی و حريت داشته باشی، مانند بندگان و غلامان زحمت بكش و كار كن. اميد و آرزوی خود را از مال جميع انسانها قطع كن، هرگز چشم طمع به مال و ثروت و اندوخته ديگران نداشته باش. اگر كار و كسبی به تو پيشنهاد شد، نگو اين كار كسر شأن من است و درجه و مقام مرا در جامعه پايين میآورد، زيرا هيچ چيز به اندازه اينكه انسان از ديگران توقع و تقاضا داشته باشد و استمداد كند، او را پست، حقير و خوار نمیكند. تو تا وقتی از ديگران بینياز باشی و چشم طمع به مال كسی ندوزی و از فردی هديه نخواهی از همه بلندقدرتر نيز خواهی بود.
بینيازی از ديگران و عزت نفس در ذات كار و كوشش است. امام صاد(ع) در به هم پيوستگی اين دو اصل میفرمايد: «ای بنده خدا، عزت خود را با كار كردن حفظ كن. [شخصی] پرسيد: فدايت شوم، عزت من در چيست؟ حضرت فرمود: صبحگاهان برای كسب رفتن و اعتماد به خود داشتن، عزت توست.»
بنابراين، انسان بايد با كد يمين و عرق جبين، خود را از ذلت و زبونی رهايی بخشد و متكی به كار و فعاليت خود باشد و دست نياز به سوی اين و آن دراز نكند. پيامبر گرامی اسلام(ص) در توصيهای میفرمايد: هركه برای حفظ آبروی خود از ذلت سوال و تكدی و همچنين برای اداره خانواده و كمك به همسايه در پی كسب حلال برود و كار كند، روز رستاخيز با چهرهای تابناك مانند ماه شب چهارده به پيشگاه خداوند حضور میيابد.
از سوی ديگر بيكاری و تنآسايی صفاتی هستند كه در ادبيات دينی با نفرت و نكوهش از آنها ياد شده است. در اسلام كار به عنوان يك دستور دينی واجب است. در روايتی از پيامبر گرامی اسلام آمده است: «تلاش در جهت كسب روزی حلال، بر هر زن و مرد مسلمان واجب است.»
در حديثی ديگر، پيامبر اكرم (ص) كار را برترين عبادت دانسته است. ايشان كار را بهترين راه رسيدن به سعادت معرفی میكند و میفرمايد: «نود درصد راه تقرب، به كار منتهی میشود.»
از نظر اسلام همه مسلمانان بايد به كار و حرفهای بپردازند. انسانی كه كار نمی كند و تنها به عبادت و پرستش خداوند بسنده می كند، دعايش از سوی خداوند پذيرفته نيست. از امام صادق(ع) روايت است كه آن حضرت از علیابنالعزيز پرسيد: عمرابن مسلم چه كار می كند؟ گفت: فدايت شوم! كسب و كار را رها كرده به عبادت روی آورده است. فرمود: وای، مگر نمیداند دعای بدون كار و كوشش پذيرفته نمیشود.
اگر در جامعهای بر اساس آموزههای دينی عمل شود و كار ارزش يابد و بهعنوان مايه رستگاری و وسيله تقرب به پروردگار به آن نگريسته شود، فرهنگ كار تقويت خواهد شد و البته برآيند چنين انديشهای؛ ابتكار، خلاقيت و رشد و توشعه به معنای عام خواهد بود.
كار و تلاش، سيره تمام پيامبران آسمانی است. پيامبران پيش از بعثت، به كارهای سختی، همچون؛ شبانی، كشاورزی و غيره میپرداختند. شخصيت و زندگی آنان با كار همراه بود و با تمام وجود زحمتها و تلاشهای طاقت فرسای مردم ضعيف جامعه را درك میكردند. پيامبران و ائمه معصومين(ع) حتی پس از رسيدن به مقام نبوت و جانشينی، همواره با كار و تلاش مأنوس بودهاند. مقام كارگری، از ديدگاه معصومين شأن والايی دارد. از نظر پيامبر گرامی اسلام، منزلت كارگران در رديف انبياست. ايشان فرموده است: هركس از دست رنج خويش مخارج زندگی خود را تأمين كند، روز قيامت در صف پيامبران قرار خواهد گرفت و از عناياتی كه پيامبران بهرهمند هستند، بینصيب نخواهد ماند.
داشتن درآمد بيشتر، از درآمد كمتر مطلوبتر است، زيرا با مازاد درآمد میتوان به انجام كارهای نيك و پسنديده اقدام كرد. آدمی بايد با كمك به هم نوعان روح ديگر خواهی را در خود تقويت و دست تهی دستان و افتادگان را بگيرد. بدين منظور، امام علی (ع) در گرمای سوزان عربستان، تعداد زيادی چاه و قنات احداث كرد. نخلستانی با هزاران درخت خرما آباد كرد و زمينهای بسياری را زير كشت برد. بعضی از قناتها و زمينهای آبادی را كه خود احداث و زير كشت برده بود، وقف نيازمندان كرد.
همچنين آن امام دلسوز، از حاصل دسترنج خود افراد بسياری را از اسارت و بندگی نجات داد و آزادی را به آنان بازگرداند.بنابراين، با توجه به روش و سيره ائمه معصومين(ع)، كار و تلاش از صفات پسنديده و مايه رستگاری انسان و پيشرفت جوامع انسانی است.
در آيات و روايات بسياری از كار به عنوان عمل صالح ياد شده و از مقام كارگر ستايش شده است و كارگران نيز به بهشت جاويدان بشارت داده شدهاند. بنابر رهنمودهای دينی، مسلمانان بايد در انجام كار نيك از همديگر پيشی گيرند: «انّما تُفاضَلُ القوُم بِالاَعْمال؛ گروهها از طريق كار نسبت به هم برتری می يابند.» اين نگرش و رويكرد مقدس به كار، موجب میشود كه برای آن مرزی تعيين نشود. «اوُصيكَ اَنْ لایَكُونَنَّ لِعَمَلِ الْخَیْرَ عِنْدَكَ غایَةً فِی الْكَثْرِة» سفارش میكنم تو را كه برای عمل خير، در نزد تو محدوديتی نباشد.
نگاه قدسی و عبادی به كار، انگيزه كار كردن را در انسان تقويت میكند و مرتبه معنوی و اجتماعی او را بالا میبرد. در همين ارتباط، در قرآن میخوانيم: «درجات و مقامات عالی، ويژه مؤمنانی است كه تلاش های عملی مثبت و سازنده دارند». (طه:75)
در سخنی زيبا از امام صادق (ع) هم آمده است: سه چيز از اسباب سعادت است. يكی از آنها اين است كه انسان برای بهبود زندگی و كسب و معيشت خود، صبحگاهان از خانه بيرون رود و شبانگاهان برگردد.
امام علی(ع) در هشداری، بيكاری و تنپروری را نكوهش كرده و فرموده است: «با اراده سست، ضعف پيشگی و گرايش به بيكاری، بعيد است كه انسان به سعادت برسد.»
بیتوجهی به كار و روی آوردن به تنبلی و بيكاری در حوزه اقتصاد، روانشناسی و جامعهشناسی به عنوان يك معضل و پديده زيان بار معرفی شده است كه اختلالات روانی، نابهنجاریهای اجتماعی و بزهكاری از پيامدهای آن است. ادامه يافتن اين مشكل برای مدت طولانی، آسيبهای روانی جبران ناپذيری را در سطح كلان به وجود میآورد؛ آسيبهايی كه عزت و اعتماد و اتكای به نفس را از افراد بيكار میگيرد.
بيكاری، تنها ريشه اقتصادی ندارد، يعنی حتی با جريان فعاليتهای اقتصادی نسبتآ مطلوب در جامعه و وجود مشاغل كافی و متنوع برای افراد، عدهای از كار كردن سرباز میزنند. اين نوع بی كاری، ريشه فرهنگی دارد. در اينگونه مواقع بايد با ايجاد فرهنگ كار و ارزشگذاری به همه نوع مشاغل و هدايت به سمت نگاه عبادی به كار، انگيزه ها را افزايش و تعداد بی كاران را كاهش داد.
سفارش به استفاده بهينه از وقت، به منظور نهادينه سازی فرهنگ كار بسيار مهم است. اتلاف وقت از بزرگترين گناهان به شمار میآيد و برای رسيدن به رستگاری میبايد از وقت محدود و عمر كوتاه، بيشترين بهره را برد. هدر دادن وقت در قالب خواب زياد، رفت و آمدهای غيرضروری، زيادهگويی و غيره، از نظر اخلاقی پسنديده نيست.
امام علی (ع) در نكوهش وقت گذرانی میفرمايد: «بيكاری دائمی فساد آور است.» اسلام با نگاه تكليفی به كار و نيز جهاد خواندن آن، انگيزه كار را در مؤمنان افزايش میدهد و از طريق مبارزه با بيكاری، تنبلی و تنآسايی به احيای فرهنگ كار اقدام میكند. آموزههای دينی، بيكاری و تنبلی را عامل انحراف و ناهنجاری عنوان میكند و تنآسايی و مصرفگرايی را از عوامل فقر و نداری میداند. پيامبر گرامی اسلام با افراد بيكار به سردی برخورد میكرد و آشكارا نارضايتی خود را نشان میداد. ايشان روزی مرد نيرومندی را ديد با تعجب پرسيد: آيا حرفهای دارد؟ گفتند: بيكار است. فرمود: او كه كار نمیكند، ارزشی ندارد.
بیشك انسان بيكار افزون بر رنج خود، خانواده و اطرافيانش را هم از اين نظر در فشار و سختی نگه میدارد و به آنها آسيب میرساند. در سخنی امام صادق(ع) میفرمايد: «انسان توانمند اگر كار نكند، در خوشگذرانی و بطالت میافتد و سرانجام به خود و خويشاوندانش آسيبهای جدی میرساند.»
امام علی (ع) در گفتاری بر اين مهم اينگونه اشاره میكند: «سهل انگاری و تنبلی به از بين رفتن حقوق ديگران میانجامد.»
انسان تن آسا نزد خداوند هم ارج و قربی ندارد، چنانكه امام صادق (ع) فرد بيكار را محبوب خدا نمیشمارد و میفرمايد: «خداوند از خواب زياد و بيكاری پيوسته نفرت دارد.» بيكاری افزون بر زيانهای اقتصادی، آثار سوء روحی، روانی دارد و در برخی از روايتها به آثار زيان بار روانی بيكاری اشاره شده است. نفس كار، شادابی و نشاط آور است و در مقابل، بيكاری عامل افسردگی و پژمردگی روان است. از امام علی(ع) نقل است: «كار كردن، بر توان و نيروی انسان می افزايد» و «عدم فعاليت بدنی، انسان را سست و ضعيف میسازد و شادابی و نشاط را از او میگيرد.»
در ادبيات اسلامی، بخشی از عزت نفس، در گرو كار و تلاش است. كار كردن، موجب میشود انسان به كمك ديگران اميد نبندد و دست تكدی و نياز به سوی اين و آن دراز نكند. انسان بايد بكوشد با كار و حرفهای مخارج زندگی خود و خانوادهاش را تأمين كند و اسير محبت و منت ديگران نشود. شايد به همين سبب است كه امامعلی(ع) در وصيتی به فرزندش امام حسن(ع) فرموده است: اگر میخواهی آزاد باشی و حريت داشته باشی، مانند بندگان و غلامان زحمت بكش و كار كن. اميد و آرزوی خود را از مال جميع انسانها قطع كن، هرگز چشم طمع به مال و ثروت و اندوخته ديگران نداشته باش. اگر كار و كسبی به تو پيشنهاد شد، نگو اين كار كسر شأن من است و درجه و مقام مرا در جامعه پايين میآورد، زيرا هيچ چيز به اندازه اينكه انسان از ديگران توقع و تقاضا داشته باشد و استمداد كند، او را پست، حقير و خوار نمیكند. تو تا وقتی از ديگران بینياز باشی و چشم طمع به مال كسی ندوزی و از فردی هديه نخواهی از همه بلندقدرتر نيز خواهی بود.
بینيازی از ديگران و عزت نفس در ذات كار و كوشش است. امام صاد(ع) در به هم پيوستگی اين دو اصل میفرمايد: «ای بنده خدا، عزت خود را با كار كردن حفظ كن. [شخصی] پرسيد: فدايت شوم، عزت من در چيست؟ حضرت فرمود: صبحگاهان برای كسب رفتن و اعتماد به خود داشتن، عزت توست.»
بنابراين، انسان بايد با كد يمين و عرق جبين، خود را از ذلت و زبونی رهايی بخشد و متكی به كار و فعاليت خود باشد و دست نياز به سوی اين و آن دراز نكند. پيامبر گرامی اسلام(ص) در توصيهای میفرمايد: هركه برای حفظ آبروی خود از ذلت سوال و تكدی و همچنين برای اداره خانواده و كمك به همسايه در پی كسب حلال برود و كار كند، روز رستاخيز با چهرهای تابناك مانند ماه شب چهارده به پيشگاه خداوند حضور میيابد.
