علامه طباطبايی؛ ميزان حكمت/
علامه طباطبايی در بحث ادراك و تجرد نفس نقدهايی بر ملاصدرا دارد
گروه انديشه: عضو هيئت علمی دانشگاه تهران با اشاره به نظريات خاص علامه طباطبايی در برخی مباحث فلسفی گفت: ايشان در مباحث تقابل بالذات بين سلب و ايجاب، عرض و ذاتی، ادراك و تجرد نفس نقدهايی بر ملاصدرا وارد كرده است.
قاسمعلی كوچنانی، عضو هيئت علمی گروه فلسفه و كلام دانشگاه تهران، در گفتوگو با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا)، با اشاره به آرای فلسفی مرحوم علامه طباطبايی اظهار كرد: شهيد مطهری به عنوان يكی از شاگردان علامه در رابطه با استاد خود چنين نظر میدهد كه علامه طباطبايی در فلسفه نظرياتی جهانی دارد، بهطوریكه بعد از فحص و بررسی، صد سال ديگر افكار وی شناخته خواهد شد.
كوچنانی با اشاره به سخن شهيد مطهری كه خودمان نيز قدر خود را نمیدانيم، عنوان كرد: متأسفانه فلاسفه حاضر به دنبال شرح و بسط نوآوریهای علامه طباطبايی در فلسفه نبودهاند، چه آنكه خود علامه نيز بهجهت اخلاص هيچگاه حاضر نمیشده كه فعاليتهای علمی خود را مطرح كند و بگويد كه قبل از من كسی چنين نظری نداشته و اين ايده برای اولين بار توسط من مطرح شده است.
اين محقق و پژوهشگر با تأكيد بر اينكه بسياری از نظريات علامه طباطبايی بهدليل حجاب معاصرت ـ به تعبير آيتالله مصباح ـ حتی در زمان حياتشان نيز در هالهای ابهام ماند و مورد بیتوجهی قرار گرفت، افزود: با توجه به اين امر بجاست كه علما و دانشمندان در مورد آثار علامه تتبع و دقت نظر بيشتری داشته باشند.
وی با اشاره به آثار و كتب نگاشته شده توسط علامه طباطبايی تصريح كرد: اگر آثاری كه از مرحوم علامه طباطبايی باقی مانده، همچون كتابهای «نهايه الحكمه»، «بدايه الحكمه»، «اصول فلسفه و روش رئاليسم»، «رسائل سبعه»، «تعليقات علامه بر اسفار اربعه» و حتی تفسير شريف «الميزان» بررسی شود، متوجه خواهيم شد كه ايشان هم در بعد منطق و معرفت به ارائه نظرياتی پرداختهاند و هم در الهيات بالمعنی الاعم و فلسفه نظريات نويی دارند و هم در باب الهيات بالمعنی الاخص نظريات جديدی را ارائه كردهاند.
عضو هيئت علمی گروه فلسفه و كلام دانشگاه تهران با تأكيد بر نظريات جديد و بديع علامه طباطبايی در سه حوزه فوق خاطرنشان كرد: ملاك تمايز و روش استدلال فلسفه از جمله نوآوری علامه در بخش منطق و معرفت است، بهعنوان مثال علامه در حوزه مبحث عرض و ذاتی، نظرياتی ارائه كرده كه نشان میدهد ديدگاه ايشان با ملاصدرا متفاوت است. اين مطالب بيشتر در حواشی جلد اول اسفار مطرح شده است.
كوچنانی با اشاره به برهان «لمّ و انّ» ادامه داد: از نظر فلاسفه، برهان لمّ برهان جاری در فلسفه به حساب میآيد و در طول تاريخ دلايل متعددی برای آن شمردهاند، اين در حالی است كه از منظر علامه برهان انّ در فلسفه كاربرد دارد. علامه طباطبايی برهان لمّ را در فلسفه مفيد يقين نمیدانند، بلكه اعتقاد دارند در برهان انّ است كه انسان از يكی از متلازمين به لازم ديگر پی میبرد.
اين محقق و پژوهشگر با اشاره به باب حمل و قضيه در منطق خاطرنشان كرد: علامه طباطبايی درباره اجزای قضيه حمليه نظرياتی مخصوص به خود دارند، به عنوان مثال ايشان برخلاف علامه ملاهادی سبزواری و ديگر فلاسفه قائل به قضيه سالبةالمحمول نيستند.
وی ادامه داد: ملاهادی سبزواری در كتاب «شرح منطق منظومه» و مرحوم مهدی حائری يزدی در كتاب «متافيزيك» به ذكر نظريات خود در باب قضيه سالبةالمحمول پرداختهاند. علامه طباطبايی نيز نظريات مخصوص به خود را در اين باب داشتند كه حاصل نظريات مرحوم حائری يزدی و علامه طباطبايی در مقالاتی نگاشته میشد و هركدام در اين مقالات به نقد و رد ديگری میپرداختند.
عضو هيئت علمی گروه فلسفه و كلام دانشگاه تهران افزود: از مجموع اين مقالات چنين برمیآيد كه علامه طباطبايی قائل به انعقاد قضيه سالبةالمحمول نبودند. علامه قضيه را منقسم به دو قسم بسيط و مركب میكردند و اعتقاد داشتند كه در قضيه بسيط يك تصديق ديگر بهصورت سالبه نمیتواند مطرح شود.
اين محقق و پژوهشگر در توضيح نظر علامه طباطبايی عنوان كرد: از نظر علامه اگر محمول قضيه بسيط شامل يك سلب باشد، در اين صورت خود تشكيل يك قضيه سالبه را میدهد. به اين شكل يك قضيه سالبه درون قضيه ما بهوجود میآيد كه صحيح نخواهد بود. مجموعه اين مقالات در كتاب متافيزيك مرحوم حائری به چاپ رسيده است.
كوچنانی با اشاره به مبحث تناقض گفت: علامه طباطبايی در مبحث تناقض نقدی را بر صدرالمتألهين وارد میدانند و عنوان میكنند كه در تقابل بالذات بين سلب و ايجاب بر نظر ملاصدرا نقد وارد است. همچنين علامه در باب ادراك نظر خاص به خود را دارند و در اين مطلب كه حقيقت مسموعاتی كه انسان درك میكند چيست، بر نظر ملاصدرا در اسفار نقد وارد میكنند.
عضو هيئت علمی گروه فلسفه و كلام دانشگاه تهران در پايان بخش اول سخنانش، با اشاره به نظريه تجرد نفس ملاصدرا در كتاب اسفار اربعه تصريح كرد: علامه طباطبايی در بسياری از مسائل فلسفی گاه نظر صدرالمتألهين را نقد میكنند و گاه تعليقههايی بر نظر و ايده او میزنند كه سخن وی را تكميل كنند.
كوچنانی با اشاره به سخن شهيد مطهری كه خودمان نيز قدر خود را نمیدانيم، عنوان كرد: متأسفانه فلاسفه حاضر به دنبال شرح و بسط نوآوریهای علامه طباطبايی در فلسفه نبودهاند، چه آنكه خود علامه نيز بهجهت اخلاص هيچگاه حاضر نمیشده كه فعاليتهای علمی خود را مطرح كند و بگويد كه قبل از من كسی چنين نظری نداشته و اين ايده برای اولين بار توسط من مطرح شده است.
اين محقق و پژوهشگر با تأكيد بر اينكه بسياری از نظريات علامه طباطبايی بهدليل حجاب معاصرت ـ به تعبير آيتالله مصباح ـ حتی در زمان حياتشان نيز در هالهای ابهام ماند و مورد بیتوجهی قرار گرفت، افزود: با توجه به اين امر بجاست كه علما و دانشمندان در مورد آثار علامه تتبع و دقت نظر بيشتری داشته باشند.
وی با اشاره به آثار و كتب نگاشته شده توسط علامه طباطبايی تصريح كرد: اگر آثاری كه از مرحوم علامه طباطبايی باقی مانده، همچون كتابهای «نهايه الحكمه»، «بدايه الحكمه»، «اصول فلسفه و روش رئاليسم»، «رسائل سبعه»، «تعليقات علامه بر اسفار اربعه» و حتی تفسير شريف «الميزان» بررسی شود، متوجه خواهيم شد كه ايشان هم در بعد منطق و معرفت به ارائه نظرياتی پرداختهاند و هم در الهيات بالمعنی الاعم و فلسفه نظريات نويی دارند و هم در باب الهيات بالمعنی الاخص نظريات جديدی را ارائه كردهاند.
عضو هيئت علمی گروه فلسفه و كلام دانشگاه تهران با تأكيد بر نظريات جديد و بديع علامه طباطبايی در سه حوزه فوق خاطرنشان كرد: ملاك تمايز و روش استدلال فلسفه از جمله نوآوری علامه در بخش منطق و معرفت است، بهعنوان مثال علامه در حوزه مبحث عرض و ذاتی، نظرياتی ارائه كرده كه نشان میدهد ديدگاه ايشان با ملاصدرا متفاوت است. اين مطالب بيشتر در حواشی جلد اول اسفار مطرح شده است.
كوچنانی با اشاره به برهان «لمّ و انّ» ادامه داد: از نظر فلاسفه، برهان لمّ برهان جاری در فلسفه به حساب میآيد و در طول تاريخ دلايل متعددی برای آن شمردهاند، اين در حالی است كه از منظر علامه برهان انّ در فلسفه كاربرد دارد. علامه طباطبايی برهان لمّ را در فلسفه مفيد يقين نمیدانند، بلكه اعتقاد دارند در برهان انّ است كه انسان از يكی از متلازمين به لازم ديگر پی میبرد.
اين محقق و پژوهشگر با اشاره به باب حمل و قضيه در منطق خاطرنشان كرد: علامه طباطبايی درباره اجزای قضيه حمليه نظرياتی مخصوص به خود دارند، به عنوان مثال ايشان برخلاف علامه ملاهادی سبزواری و ديگر فلاسفه قائل به قضيه سالبةالمحمول نيستند.
وی ادامه داد: ملاهادی سبزواری در كتاب «شرح منطق منظومه» و مرحوم مهدی حائری يزدی در كتاب «متافيزيك» به ذكر نظريات خود در باب قضيه سالبةالمحمول پرداختهاند. علامه طباطبايی نيز نظريات مخصوص به خود را در اين باب داشتند كه حاصل نظريات مرحوم حائری يزدی و علامه طباطبايی در مقالاتی نگاشته میشد و هركدام در اين مقالات به نقد و رد ديگری میپرداختند.
عضو هيئت علمی گروه فلسفه و كلام دانشگاه تهران افزود: از مجموع اين مقالات چنين برمیآيد كه علامه طباطبايی قائل به انعقاد قضيه سالبةالمحمول نبودند. علامه قضيه را منقسم به دو قسم بسيط و مركب میكردند و اعتقاد داشتند كه در قضيه بسيط يك تصديق ديگر بهصورت سالبه نمیتواند مطرح شود.
اين محقق و پژوهشگر در توضيح نظر علامه طباطبايی عنوان كرد: از نظر علامه اگر محمول قضيه بسيط شامل يك سلب باشد، در اين صورت خود تشكيل يك قضيه سالبه را میدهد. به اين شكل يك قضيه سالبه درون قضيه ما بهوجود میآيد كه صحيح نخواهد بود. مجموعه اين مقالات در كتاب متافيزيك مرحوم حائری به چاپ رسيده است.
كوچنانی با اشاره به مبحث تناقض گفت: علامه طباطبايی در مبحث تناقض نقدی را بر صدرالمتألهين وارد میدانند و عنوان میكنند كه در تقابل بالذات بين سلب و ايجاب بر نظر ملاصدرا نقد وارد است. همچنين علامه در باب ادراك نظر خاص به خود را دارند و در اين مطلب كه حقيقت مسموعاتی كه انسان درك میكند چيست، بر نظر ملاصدرا در اسفار نقد وارد میكنند.
عضو هيئت علمی گروه فلسفه و كلام دانشگاه تهران در پايان بخش اول سخنانش، با اشاره به نظريه تجرد نفس ملاصدرا در كتاب اسفار اربعه تصريح كرد: علامه طباطبايی در بسياری از مسائل فلسفی گاه نظر صدرالمتألهين را نقد میكنند و گاه تعليقههايی بر نظر و ايده او میزنند كه سخن وی را تكميل كنند.
