زبان فارسی در آسيای ميانه، حكم زبان انتقال اسلام را دارد
گروه ادب: رئيس كتابخانه مجلس در مراسم رونمايی از كتاب «مراة الاصطلاح» عنوان كرد: در بسياری از مناطق آسيای ميانه، زبان فارسی به دليل اينكه زبان انتقال اسلام به آن سرزمينها بوده، زبانی مقدس محسوب میشود.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، در مراسم رونمايی از كتاب «مراةالاصطلاح» كه روز سهشنبه، 21 خردادماه، ساعت 14:30 در تالار مشروطه (ساختمان مدرس) كتابخانه مجلس برگزار شد، محمد رجبیدوانی، رئيس كتابخانه مجلس درباره «احيای متون پارسی شبه قاره توسط كتابخانه مجلس شورای اسلامی» سخنرانی كرد.
وی در آغاز ضمن تشكر از مصححان اين اثر، اظهار كرد: در مورد ارتباط با هندوستان يك نكته تأملبرانگيز تاريخی وجود دارد و آن اينكه چرا در طول تاريخ نگاه ما به غرب و نه به شرق بوده است. امپراطوری قوی و ثروتمند هندوستان را در كنار خود داشتهايم و در ايران پيش از اسلام، روم را در غرب مرزهای خود میديديم.
رجبی ادامه داد: درباره روم بايد بشماريم كه چند بار دو كشور با هم صلح كردهاند، اما تنها دو جنگ با هنديان داشتهايم و در باقی اوقات در صلح و دوستی بودهايم. مثلاً در شاهنامه درباره زمان «بهرام گور» میخوانيم كه دوازده هزار نوازنده و رقصنده را از هندوستان به ايران آوردند تا درد جنگهای طولانی را برای مردم كشور كاهش دهند.
رئيس كتابخانه مجلس گفت: در مورد انوشيروان نيز ماجرای ابداع و ارسال شطرنج از دربار هندوستان به ايران پيش میآيد و در پاسخ «بزرگمهر»، «تختهنرد» را ابداع و ارسال كرد كه اين موضوع نوع ارتباط ما با هندوستان را كه هميشه بر مبنای علم و صلح بوده است.
وی همچنين عنوان كرد: آنچه مايه تاسف است، آنكه عليرغم روابط خوب تاريخی كه شايد به جهت خويشاوندی از نژاد آريايی باشد، ما هيچگاه حق دوستی، خويشاوندی و فاميلی را ادا نكرديم و امروز تا میگوييم خارج كجاست، میگويند از تركيه به سمت اروپا؛ حتی در گذشته نيز به همين منوال بوده است.
رجبی در بخش ديگری از سخنان خود با بيان اينكه اين روابط دوستانه میتوانست منشاء مبادلات عميق فرهنگی باشد، اظهار كرد: فعاليتها و خدمات هندیها در طول تاريخ بسيار شايان توجه است. مثلاً هندیها هم مثل ما و چينیها دارای طب سنتی غنی هستند، طبی كه بر مبنای ادويه برای درمان استفاده میشود و میتواند به طب سوزنی چين و طب سنتی ايران تنه بزند. در رياضيات نيز اختراع عدد صفر توسط هندیها انجام شد.
رئيس كتابخانه مجلس با بيان اينكه در بسياری از مناطق آسيای ميانه، زبان فارسی به دليل اينكه زبان انتقال اسلام به آن سرزمينها بوده، زبانی مقدس محسوب میشود، گفت: در آن مناطق اسلام به روايت ايرانی حاكم است؛ چرا كه بعد از اسلام مهاجرتهايی از ايران به آن ديار صورت گرفت.
وی همچنين به تلاش برای نفوذ وهابيت به مناطق هند و پاكستان و ... اشاره كرد و ادامه داد: البته يك چهره عربی وهابی نيز در حال نفوذ در منطقه شبه قاره است كه الين تفكر در سوريه به آدمخواری رسيده و متاسفانه در پاكستان دارای يك وجهه ضدايرانی نيز هست كه میتواند ادامه توطئه انگليسها يا به دليل كينه جاهلی اعراب نسبت به ايران باشد.
رجبی در پايان به حق هندیها بر گردن ايرانيان اشاره و عنوان كرد: هنديان حق بزرگی بر گردن ما دارند و آن اينكه دستور زبان و لغتنامههای زبان فارسی را آنها نوشتهاند؛ چراكه آنها میخواستند زبان فارسی را بياموزند و كتابی در اين باره نگاشته نشده بود. اين موضوع دقيقاً همان كاری است كه ما برای عربها كرديم؛ چراكه اعراب خود زبان عربی را میدانستند، اما دستور آن را ننوشته بودند.
همچنين در اين مراسم بهروز ايمانی، مدير مركز پژوهشهای كتابخانه مجلس به ارائه گزارشی از فعاليتهای كتابخانه مجلس در احيای ميراث پارسی شبه قارّه پرداخت و اظهار كرد: واقعيت اين است كه تاريخ ادبيات فارسی، بدون وارسی آثار و موثر پديد آمده در شبه قارّه، نمیتواند كامل و جامع باشد؛ چرا كه شبه قارّه، كهنترين و وسيعترين جغرافيای زبان فارسی است و بسياری از مصادر ارزشمند فارسی، چه در حوزه ادب پارسی و چه در حوزه معارف اسلامی، در اين گسترده رقم خورده است.
وی ادامه داد: چه بسا آثار گرانقدر فارسی كه در گنجيههای خطّی شبه قاره نگهداری میشوند و هنوز به زيور تحقيق و تصحيح آراسته نشدهاند. نمونه اين نفايس خطّی، همين كتاب «مراةالاصطلاح» است كه به تارگی منتشر شده و شاهد رونمايی آن در اين جلسه خواهيم بود.
ايمانی افزود: امروز در ايران، توجه به احيای متون پارسی پديده آمده در شبه قارّه نسبت به دههها و سالهای گذشته بيشتر شده است، اما در قياس با تعدد و حجم اين آثار، اين توجه اصلاً كافی نيست و ميراث پارسی شبه قارّه بسياری از محقّقان را از رويكرد كلان به اين گستره از زبان فارسی بازداشته و به همين علت هنوز بسياری از منابع اصيل و ارزشمند ناشناخته باقی مانده است.
مدير مركز پژوهشهای كتابخانه مجلس اظهار كرد: ميراث پارسی شبه قارّه علاوه بر ارزشهای زبانی و بيانی، مسائل والاتری را نيز بيان میكنند و آن نفوذ انديشههای اسلامی در فرهنگ و زندگی مردمان شبه قارّه است و مسلم است كه برای تحقيق در كمّ و كيف گسترش اسلامی در شبه قارّه، توجه همهجانبه به ميراث اين سرزمين لازم است.
وی ادامه داد: كتابخانه مجلس شورای اسلامی بنا به تعهد خود در احيای منابع و متون اصيل اسلامی و ايرانی ميراث پارسی شبه قارّه را نيز از نظر دور نداشته و به انتشار آثار شاخص در اين حوزه توفيق يافته است، آثاری كه هر كدام، مورد توجه اساتيد و پژوهشگران قرار گرفته اين آثار، ميراثهايی هستند كه يا به قلم پارسینويسان و پارسیسرايان شبه قارّه رقم خوردهاند يا ايرانيان مهاجر و مقيم در هند، برای ما به يادگار گذاشتهاند.
ايمانی عنوان كرد: مهمترين بخش از فعاليتهای كتابخانه در احيای ميراث شبه قارّه، انتشار تذكرههای فارسی است كه در اين گستره تاليف شدهاند و عمدهترين منابع فرهنگ و زبان ادب فارسی در شبه قارّه تلقّی میشوند. منابعی كه سير و تطوّر شعر فارسی را در جغرافيای شبه قاره بررسی میكنند و ديدگاههای انتقادی ادبا و دانشوران اين جغرافيا را درباره زبان و ادب فارسی تبيين میكند.
مدير مركز پژوهشهای كتابخانه مجلس در بخش ديگری از سخنان خود به اين تذكرهها اشاره كرد و گفت: اين تذكرههای شامل «عرفات العاشقين و عرصات العارفين» است كه با همكاری مركز نشر ميراث مكتوب منتشر شده كه در بين آنها «سفينه خوشگو»، «تذكره بینظير»، «كلمات الشعراء» و «تذكره مردم ديده» میشود.
وی در ادامه اظهار كرد: بخش ديگری از فعاليتهای كتابخانه، چاپ و نشر ديوانهای شُعرايی است كه بيشترين يا بخشی از روزگار خود را در شبه قاره سپری كردهاند و آفرينشهای ادبی آنها در اين سرزمين شكل گرفته است كه از آن جمله میتوان به ظهوری ترشيزی، سنجر كاشانی، بدر چاچی و فكریمشهدی اشاره كرد.
ايمانی گفت: دو اثر مهم نيز در حوزه رجالپژوهی و كتابشناسی توسط كتابخانه مجلس به زنجيره نشر پيوسته كه عبارت است از «گلزار ابرار» در شرح حال عرفا و مشايخ صوفيه شبه قاره و «مغولان در هند» دانشنامهای ارزشمند در شناخت آثار و موثر خطی پديد آمده در شبه قاره دوره مغولان هند است.
مدير مركز پژوهشهای كتابخانه مجلس عنوان كرد: اما كتابخانه از بزرگداشت پاسداران زبان و ادب پارسی در شبه قاره نيز غفلت نكرده و كتاب«نذر عارف» را برای تقدير از زحمات وخدمات دكتر عارف نوشاهی در تعالی و ترقی زبان و فرهنگ ايرانی در شبه قاره به حليه طبع آراسته است.
وی در پايان اظهار كرد: با اين عرايض میتوان گفت كه كتابخانه مجلس، از جمله مراكز تحقيقی است كه بيشترين توجه را در احيای ميراث پارسی شبه قاره ملحوظ داشته و علاوه بر كتابهای مذكور، آثار ارزشمند ديگری نيز در دست آمادهسازی و انتشار دارد.
هومن يوسفدهی نيز در سخنانی به اهميت كتاب «مراةالاصطلاح» پرداخت و اظهار كرد: فرهنگنويسی فارسی در هند، سابقهای هفتصد ساله دارد و از اواخر سده هفتم تا زمان تأليف «مراةالاصطلاح» بالغ بر 30 عنوان فرهنگ لغات فارسی عمومی در هندوستان تاليف شده است، ولی «مراةالاصطلاح» از حيث اشتمال بر اصطلاحات و مصادر و لغات فنی، از اولينها است.
وی ادامه داد: از فرهنگهايی كه در نيمه اول سده دوازدهم تا زمان تأليف «مراةالاصطلاح» تاليف 1158 ق، نوشته شدهاند، میتوان به عناوين ذيل اشاره كرد: فرهنگ جهانگيری از جمالالدين انجوی تاليف 1017 ق، برهان قاطع از محمدحسين خلفتبريزی تاليف 1062 ق، لغات عالمگير از فاضل محمد دهلوی تاليف 1119 ق، لغات فارسی از مولفی ناشناخته تاليف 1130 ق، مفتاح گلستان از خواجه ابوالفيض معينالدين تاليف 1135 ق، حجت ساطع كشميری م 1143 ق، محمود اللغات از محمود بن شيخ عبدالواحد تاليف 1150 ق و سراجاللغات و چراغ هدايت از خان آرزو هر دو تاليف 1147 ق.
يوسفدهی در ادامه به بيان برخی امتيازات «مرات الاصطلاح» نسبت به فرهنگهای مشابه پرداخت و اظهار كرد: اشتمال بر بسياری از امثال فارسی و معادلهای هندی آنها كه بيش از فرهنگها و كتابهای مشابه است را میتوان از جمله ويژگیهای اين كتاب دانست و همچنين نقلها، لطيفهها و فايدههای مندرج در كتاب، آن را از حالت فرهنگ صرف خارج كرده و آن را به دانشنامهای ارزشمند بدل كرده است.
اين مصصح كتاب ادامه داد: اشعار و خاطرات نقل شده در جای جای كتاب، حاوی اطلاعات ارزشمندی از احوال و افكار و شخصيت مولف و معاصران او است؛ همچنين هندو و هندیزبان بودن مؤلف و تخصصش در امور ديوانی و انشاء سبب شده است تا اطلاعات دست اولی را درباره مكاتبات و مراودات درباری و اصطلاحات ديوانی ارائه دهد؛ از جمله رسم خلعت و درجات نظامی.
وی افزود: بحثهای انتقادی درباره واژهسازی، معنیشناسی و بيان اختلاف نظر و اعتقادات ديگران و نقد و بررسی صحّت و سقم آنها، بررسی و دقّت در جزييات محيط اطراف و گزارش دقيق آنها و ارائه اطلاعات جالبی درباره زندگی و رفتار مردم دهلی در آن روزگار و ارائه اطلاعات ارزشمند از دو منبع حجت ساطع و امثال ميرزا محمد قزوينی كه اكنون نشانی از آنها نيست را میتوان از ديگر ويژگیهای اين اثر دانست.
يوسفدهی در پايان اظهار كرد: اين كتاب ارزشمندترين اثر «آنندرام مخلص لاهوری» و يكی از ارزندهترين آثار نوشته شده در هند است كه اميد است انتشار مجدد آن در ايران بتواند بهره لازم را به پژوهشگران تاريخ و ادب و فرهنگ اين سرزمين برساند.
همچنين در اين مراسم حميدرضا قليچخانی به ايراد سخن پرداخت و با برشمردن نسخ موجود از اين كتاب گفت: اولين نسخه، نسخه كتابخانه خدابخش با حرف اختصاری «خ»، كه به شمارۀ 810 در كتابخانه خدابخش واقع در شهر «پتنا» در هندوستان نگهداری میشود و كاتب آن «گوپال جی كايسته ماتهر» است كه در 1236 ق/ 1820م. آن را كتابت كرده است.
نسخه ديگر كه قليچخانی به آن اشاره كرد، نسخه موزه بريتانيا با حرف اختصاری «ب» كه اصل نسخه به شماره Or.1813 در موزه بريتانيا در لندن بوده است و فخرالدّين محمّد در 1267ق/ 1850م. آن را كتابت كرده كه دارای پانصد و بيست و پنج صفحه متن است و با خط نستعليق عالی نگاشته شده.
وی همچنين اظهار كرد: نسخه ديگر اين كتاب نسخه كتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور با حرف اختصاری «ل» بوده است كه اين نسخه به شماره acc:866 در كتابخانه دانشگاه پنجاب واقع در لاهور پاكستان نگهداری میشود و كاتب و تاريخ كتابت آن نامعلوم است.
قليچخانی در بخش ديگر سخنان خود نسخه ديگری را معرفی كرد و گفت: نسخه انجمن «ترقّی اردو» با حرف اختصاری «الف» كه در انجمن ترقّی اردو دهلی نگهداری میشود. كاتب اين نسخه «پندت تهاكرداس» است كه در 1821 م / 1237 ق. اين نسخه را كتابت كرده و خط نستعليق خوشی دارد.
وی عنوان كرد: نسخه «خ» كه همان نسخه كتابخانه خدابخش است، اساس قرار گرفته؛ زيرا كه مدخلهای بسياری را دارد كه دو نسخه ديگر ندارند و نيز خواناتر از ديگر نسخهها است. اين نسخه ويرايش يا بازنويسی دوم كتاب است و از اين رو اساس كار قرار گرفته.
قليچخانی درباره انتخاب نكردن ساير نسخهها گفت: اگر چه نسخه «ب» بسيار درست و سهو است، ولی از جمله بندیهای نويسنده فاصله دارد و بنا بر سليقه كاتب و چه بسا سفارش دهنده، ويرايش شده است. نسخههای «ل» لاهور، «ب» برينانيا و همچنين «الف» انجمن ترقی، در اصل از نسخهای كتابت شدهاند كه تأليف نخستين «آنندرام» بوده است؛ چرا كه افتادگیها و اضافات آنها بسيار به هم نزديك است.
مصحح كتاب افزود: تفاوت اصلی نسخههای لاهور و بريتانيا در اين است كه كاتب نسخه «ب» خود شخصی باسواد و آشنا با شعر و ادب بوده است؛ چراكه بيشتر توضيحاتِ تلفظها را حذف كرده است و گاهی اِعراب و اِعجامی بر واژگان افزوده و بسيار با سليقه عمل كرده. در بسياری از موارد، جملهها را ويرايش كرده و گاه از سبك اصلی مؤلف خارج ساخته است. جملههای خاص و واژگان را نيز به خطِّ نسخ و گاه درشتتر و برجستهتر كتابت كرده است.
وی در آغاز ضمن تشكر از مصححان اين اثر، اظهار كرد: در مورد ارتباط با هندوستان يك نكته تأملبرانگيز تاريخی وجود دارد و آن اينكه چرا در طول تاريخ نگاه ما به غرب و نه به شرق بوده است. امپراطوری قوی و ثروتمند هندوستان را در كنار خود داشتهايم و در ايران پيش از اسلام، روم را در غرب مرزهای خود میديديم.
رجبی ادامه داد: درباره روم بايد بشماريم كه چند بار دو كشور با هم صلح كردهاند، اما تنها دو جنگ با هنديان داشتهايم و در باقی اوقات در صلح و دوستی بودهايم. مثلاً در شاهنامه درباره زمان «بهرام گور» میخوانيم كه دوازده هزار نوازنده و رقصنده را از هندوستان به ايران آوردند تا درد جنگهای طولانی را برای مردم كشور كاهش دهند.
رئيس كتابخانه مجلس گفت: در مورد انوشيروان نيز ماجرای ابداع و ارسال شطرنج از دربار هندوستان به ايران پيش میآيد و در پاسخ «بزرگمهر»، «تختهنرد» را ابداع و ارسال كرد كه اين موضوع نوع ارتباط ما با هندوستان را كه هميشه بر مبنای علم و صلح بوده است.
وی همچنين عنوان كرد: آنچه مايه تاسف است، آنكه عليرغم روابط خوب تاريخی كه شايد به جهت خويشاوندی از نژاد آريايی باشد، ما هيچگاه حق دوستی، خويشاوندی و فاميلی را ادا نكرديم و امروز تا میگوييم خارج كجاست، میگويند از تركيه به سمت اروپا؛ حتی در گذشته نيز به همين منوال بوده است.
رجبی در بخش ديگری از سخنان خود با بيان اينكه اين روابط دوستانه میتوانست منشاء مبادلات عميق فرهنگی باشد، اظهار كرد: فعاليتها و خدمات هندیها در طول تاريخ بسيار شايان توجه است. مثلاً هندیها هم مثل ما و چينیها دارای طب سنتی غنی هستند، طبی كه بر مبنای ادويه برای درمان استفاده میشود و میتواند به طب سوزنی چين و طب سنتی ايران تنه بزند. در رياضيات نيز اختراع عدد صفر توسط هندیها انجام شد.
رئيس كتابخانه مجلس با بيان اينكه در بسياری از مناطق آسيای ميانه، زبان فارسی به دليل اينكه زبان انتقال اسلام به آن سرزمينها بوده، زبانی مقدس محسوب میشود، گفت: در آن مناطق اسلام به روايت ايرانی حاكم است؛ چرا كه بعد از اسلام مهاجرتهايی از ايران به آن ديار صورت گرفت.
وی همچنين به تلاش برای نفوذ وهابيت به مناطق هند و پاكستان و ... اشاره كرد و ادامه داد: البته يك چهره عربی وهابی نيز در حال نفوذ در منطقه شبه قاره است كه الين تفكر در سوريه به آدمخواری رسيده و متاسفانه در پاكستان دارای يك وجهه ضدايرانی نيز هست كه میتواند ادامه توطئه انگليسها يا به دليل كينه جاهلی اعراب نسبت به ايران باشد.
رجبی در پايان به حق هندیها بر گردن ايرانيان اشاره و عنوان كرد: هنديان حق بزرگی بر گردن ما دارند و آن اينكه دستور زبان و لغتنامههای زبان فارسی را آنها نوشتهاند؛ چراكه آنها میخواستند زبان فارسی را بياموزند و كتابی در اين باره نگاشته نشده بود. اين موضوع دقيقاً همان كاری است كه ما برای عربها كرديم؛ چراكه اعراب خود زبان عربی را میدانستند، اما دستور آن را ننوشته بودند.
همچنين در اين مراسم بهروز ايمانی، مدير مركز پژوهشهای كتابخانه مجلس به ارائه گزارشی از فعاليتهای كتابخانه مجلس در احيای ميراث پارسی شبه قارّه پرداخت و اظهار كرد: واقعيت اين است كه تاريخ ادبيات فارسی، بدون وارسی آثار و موثر پديد آمده در شبه قارّه، نمیتواند كامل و جامع باشد؛ چرا كه شبه قارّه، كهنترين و وسيعترين جغرافيای زبان فارسی است و بسياری از مصادر ارزشمند فارسی، چه در حوزه ادب پارسی و چه در حوزه معارف اسلامی، در اين گسترده رقم خورده است.
وی ادامه داد: چه بسا آثار گرانقدر فارسی كه در گنجيههای خطّی شبه قاره نگهداری میشوند و هنوز به زيور تحقيق و تصحيح آراسته نشدهاند. نمونه اين نفايس خطّی، همين كتاب «مراةالاصطلاح» است كه به تارگی منتشر شده و شاهد رونمايی آن در اين جلسه خواهيم بود.
ايمانی افزود: امروز در ايران، توجه به احيای متون پارسی پديده آمده در شبه قارّه نسبت به دههها و سالهای گذشته بيشتر شده است، اما در قياس با تعدد و حجم اين آثار، اين توجه اصلاً كافی نيست و ميراث پارسی شبه قارّه بسياری از محقّقان را از رويكرد كلان به اين گستره از زبان فارسی بازداشته و به همين علت هنوز بسياری از منابع اصيل و ارزشمند ناشناخته باقی مانده است.
مدير مركز پژوهشهای كتابخانه مجلس اظهار كرد: ميراث پارسی شبه قارّه علاوه بر ارزشهای زبانی و بيانی، مسائل والاتری را نيز بيان میكنند و آن نفوذ انديشههای اسلامی در فرهنگ و زندگی مردمان شبه قارّه است و مسلم است كه برای تحقيق در كمّ و كيف گسترش اسلامی در شبه قارّه، توجه همهجانبه به ميراث اين سرزمين لازم است.
وی ادامه داد: كتابخانه مجلس شورای اسلامی بنا به تعهد خود در احيای منابع و متون اصيل اسلامی و ايرانی ميراث پارسی شبه قارّه را نيز از نظر دور نداشته و به انتشار آثار شاخص در اين حوزه توفيق يافته است، آثاری كه هر كدام، مورد توجه اساتيد و پژوهشگران قرار گرفته اين آثار، ميراثهايی هستند كه يا به قلم پارسینويسان و پارسیسرايان شبه قارّه رقم خوردهاند يا ايرانيان مهاجر و مقيم در هند، برای ما به يادگار گذاشتهاند.
ايمانی عنوان كرد: مهمترين بخش از فعاليتهای كتابخانه در احيای ميراث شبه قارّه، انتشار تذكرههای فارسی است كه در اين گستره تاليف شدهاند و عمدهترين منابع فرهنگ و زبان ادب فارسی در شبه قارّه تلقّی میشوند. منابعی كه سير و تطوّر شعر فارسی را در جغرافيای شبه قاره بررسی میكنند و ديدگاههای انتقادی ادبا و دانشوران اين جغرافيا را درباره زبان و ادب فارسی تبيين میكند.
مدير مركز پژوهشهای كتابخانه مجلس در بخش ديگری از سخنان خود به اين تذكرهها اشاره كرد و گفت: اين تذكرههای شامل «عرفات العاشقين و عرصات العارفين» است كه با همكاری مركز نشر ميراث مكتوب منتشر شده كه در بين آنها «سفينه خوشگو»، «تذكره بینظير»، «كلمات الشعراء» و «تذكره مردم ديده» میشود.
وی در ادامه اظهار كرد: بخش ديگری از فعاليتهای كتابخانه، چاپ و نشر ديوانهای شُعرايی است كه بيشترين يا بخشی از روزگار خود را در شبه قاره سپری كردهاند و آفرينشهای ادبی آنها در اين سرزمين شكل گرفته است كه از آن جمله میتوان به ظهوری ترشيزی، سنجر كاشانی، بدر چاچی و فكریمشهدی اشاره كرد.
ايمانی گفت: دو اثر مهم نيز در حوزه رجالپژوهی و كتابشناسی توسط كتابخانه مجلس به زنجيره نشر پيوسته كه عبارت است از «گلزار ابرار» در شرح حال عرفا و مشايخ صوفيه شبه قاره و «مغولان در هند» دانشنامهای ارزشمند در شناخت آثار و موثر خطی پديد آمده در شبه قاره دوره مغولان هند است.
مدير مركز پژوهشهای كتابخانه مجلس عنوان كرد: اما كتابخانه از بزرگداشت پاسداران زبان و ادب پارسی در شبه قاره نيز غفلت نكرده و كتاب«نذر عارف» را برای تقدير از زحمات وخدمات دكتر عارف نوشاهی در تعالی و ترقی زبان و فرهنگ ايرانی در شبه قاره به حليه طبع آراسته است.
وی در پايان اظهار كرد: با اين عرايض میتوان گفت كه كتابخانه مجلس، از جمله مراكز تحقيقی است كه بيشترين توجه را در احيای ميراث پارسی شبه قاره ملحوظ داشته و علاوه بر كتابهای مذكور، آثار ارزشمند ديگری نيز در دست آمادهسازی و انتشار دارد.
هومن يوسفدهی نيز در سخنانی به اهميت كتاب «مراةالاصطلاح» پرداخت و اظهار كرد: فرهنگنويسی فارسی در هند، سابقهای هفتصد ساله دارد و از اواخر سده هفتم تا زمان تأليف «مراةالاصطلاح» بالغ بر 30 عنوان فرهنگ لغات فارسی عمومی در هندوستان تاليف شده است، ولی «مراةالاصطلاح» از حيث اشتمال بر اصطلاحات و مصادر و لغات فنی، از اولينها است.
وی ادامه داد: از فرهنگهايی كه در نيمه اول سده دوازدهم تا زمان تأليف «مراةالاصطلاح» تاليف 1158 ق، نوشته شدهاند، میتوان به عناوين ذيل اشاره كرد: فرهنگ جهانگيری از جمالالدين انجوی تاليف 1017 ق، برهان قاطع از محمدحسين خلفتبريزی تاليف 1062 ق، لغات عالمگير از فاضل محمد دهلوی تاليف 1119 ق، لغات فارسی از مولفی ناشناخته تاليف 1130 ق، مفتاح گلستان از خواجه ابوالفيض معينالدين تاليف 1135 ق، حجت ساطع كشميری م 1143 ق، محمود اللغات از محمود بن شيخ عبدالواحد تاليف 1150 ق و سراجاللغات و چراغ هدايت از خان آرزو هر دو تاليف 1147 ق.
يوسفدهی در ادامه به بيان برخی امتيازات «مرات الاصطلاح» نسبت به فرهنگهای مشابه پرداخت و اظهار كرد: اشتمال بر بسياری از امثال فارسی و معادلهای هندی آنها كه بيش از فرهنگها و كتابهای مشابه است را میتوان از جمله ويژگیهای اين كتاب دانست و همچنين نقلها، لطيفهها و فايدههای مندرج در كتاب، آن را از حالت فرهنگ صرف خارج كرده و آن را به دانشنامهای ارزشمند بدل كرده است.
اين مصصح كتاب ادامه داد: اشعار و خاطرات نقل شده در جای جای كتاب، حاوی اطلاعات ارزشمندی از احوال و افكار و شخصيت مولف و معاصران او است؛ همچنين هندو و هندیزبان بودن مؤلف و تخصصش در امور ديوانی و انشاء سبب شده است تا اطلاعات دست اولی را درباره مكاتبات و مراودات درباری و اصطلاحات ديوانی ارائه دهد؛ از جمله رسم خلعت و درجات نظامی.
وی افزود: بحثهای انتقادی درباره واژهسازی، معنیشناسی و بيان اختلاف نظر و اعتقادات ديگران و نقد و بررسی صحّت و سقم آنها، بررسی و دقّت در جزييات محيط اطراف و گزارش دقيق آنها و ارائه اطلاعات جالبی درباره زندگی و رفتار مردم دهلی در آن روزگار و ارائه اطلاعات ارزشمند از دو منبع حجت ساطع و امثال ميرزا محمد قزوينی كه اكنون نشانی از آنها نيست را میتوان از ديگر ويژگیهای اين اثر دانست.
يوسفدهی در پايان اظهار كرد: اين كتاب ارزشمندترين اثر «آنندرام مخلص لاهوری» و يكی از ارزندهترين آثار نوشته شده در هند است كه اميد است انتشار مجدد آن در ايران بتواند بهره لازم را به پژوهشگران تاريخ و ادب و فرهنگ اين سرزمين برساند.
همچنين در اين مراسم حميدرضا قليچخانی به ايراد سخن پرداخت و با برشمردن نسخ موجود از اين كتاب گفت: اولين نسخه، نسخه كتابخانه خدابخش با حرف اختصاری «خ»، كه به شمارۀ 810 در كتابخانه خدابخش واقع در شهر «پتنا» در هندوستان نگهداری میشود و كاتب آن «گوپال جی كايسته ماتهر» است كه در 1236 ق/ 1820م. آن را كتابت كرده است.
نسخه ديگر كه قليچخانی به آن اشاره كرد، نسخه موزه بريتانيا با حرف اختصاری «ب» كه اصل نسخه به شماره Or.1813 در موزه بريتانيا در لندن بوده است و فخرالدّين محمّد در 1267ق/ 1850م. آن را كتابت كرده كه دارای پانصد و بيست و پنج صفحه متن است و با خط نستعليق عالی نگاشته شده.
وی همچنين اظهار كرد: نسخه ديگر اين كتاب نسخه كتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور با حرف اختصاری «ل» بوده است كه اين نسخه به شماره acc:866 در كتابخانه دانشگاه پنجاب واقع در لاهور پاكستان نگهداری میشود و كاتب و تاريخ كتابت آن نامعلوم است.
قليچخانی در بخش ديگر سخنان خود نسخه ديگری را معرفی كرد و گفت: نسخه انجمن «ترقّی اردو» با حرف اختصاری «الف» كه در انجمن ترقّی اردو دهلی نگهداری میشود. كاتب اين نسخه «پندت تهاكرداس» است كه در 1821 م / 1237 ق. اين نسخه را كتابت كرده و خط نستعليق خوشی دارد.
وی عنوان كرد: نسخه «خ» كه همان نسخه كتابخانه خدابخش است، اساس قرار گرفته؛ زيرا كه مدخلهای بسياری را دارد كه دو نسخه ديگر ندارند و نيز خواناتر از ديگر نسخهها است. اين نسخه ويرايش يا بازنويسی دوم كتاب است و از اين رو اساس كار قرار گرفته.
قليچخانی درباره انتخاب نكردن ساير نسخهها گفت: اگر چه نسخه «ب» بسيار درست و سهو است، ولی از جمله بندیهای نويسنده فاصله دارد و بنا بر سليقه كاتب و چه بسا سفارش دهنده، ويرايش شده است. نسخههای «ل» لاهور، «ب» برينانيا و همچنين «الف» انجمن ترقی، در اصل از نسخهای كتابت شدهاند كه تأليف نخستين «آنندرام» بوده است؛ چرا كه افتادگیها و اضافات آنها بسيار به هم نزديك است.
مصحح كتاب افزود: تفاوت اصلی نسخههای لاهور و بريتانيا در اين است كه كاتب نسخه «ب» خود شخصی باسواد و آشنا با شعر و ادب بوده است؛ چراكه بيشتر توضيحاتِ تلفظها را حذف كرده است و گاهی اِعراب و اِعجامی بر واژگان افزوده و بسيار با سليقه عمل كرده. در بسياری از موارد، جملهها را ويرايش كرده و گاه از سبك اصلی مؤلف خارج ساخته است. جملههای خاص و واژگان را نيز به خطِّ نسخ و گاه درشتتر و برجستهتر كتابت كرده است.
