شرح دعای روز پانزدهم ماه رمضان در بيان آيتالله مجتهدیتهرانی
گروه انديشه: «خدايا در اين روز مرا فرمانبرداری فروتنان روزی كن و در آن به بازگشت پرهيزكارانه سينهام را بگشا...». خضوع و خشوع همانند ظرفی است كه انسان به وسيله آن به جمعآوری رضا و خشنودی خداوند میپردازد و تكبر چون ظرفی است توخالی كه هيچ چيزی در آن جز غرور و تكبر جای نمیگيرد.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، آيتالله مجتهدیتهرانی، استاد برجسته اخلاق، همهروزه در روزهای ماه مبارك رمضان در بين نماز ظهر و عصر در مدرسه علميه خود به شرح دعای مختصر آن روز میپرداخت كه شرح دعای روز پانزدهم ماه مبارك رمضان در بيان ايشان به قرار ذيل است:
«اللهمّ ارْزُقْنی فيهِ طاعَةَ الخاشِعين، واشْرَحْ فيهِ صَدْری بإنابَةِ المُخْبتينَ، بأمانِك يا أمانَ الخائِفين؛ خدايا در اين روز مرا فرمانبرداری فروتنان روزی كن و در آن به بازگشت پرهيزكارانه سينهام را بگشا، به امان دادنت ای امان ترسندگان.»
در فراز اول اين دعا آمده است «اللهم ارزقنی فيه طاعه الخاشعين»؛ يعنی «خدايا در اين روز اطاعت بندگان خاشع و خاضع خود را نصيب من گردان». برای آنكه بدانيم «خاشعين» چه كسانی هستند، بهتر است اول در مورد «متكبرين» صحبت به ميان آوريم؛ چرا كه خضوع و خشوع به طور كامل با تكبر و غرور تضاد دارد، به طوری كه هر آنچه كه در صفات متكبرين وجود دارد، ضد آن در خاشعين موجود است.
برای روشن شدن اين موضوع اشاره میكنيم به قسمتی از سخنان گهربار حضرت علی(ع) كه در مورد متكبران اينگونه فرمودند: «آگاه باشيد! زنهار! زنهار! از پيروی و فرمانبری سران و بزرگانتان، آنان كه به اصل و نسب خود مینازند و خود را بالاتر از آنچه هستند میپندارند و كارهای نادرست را به خدا نسبت میدهند و نعمتهای گسترده خدا را انكار میكنند، تا با خواستههای پروردگار مبارزه كنند و نعمتهای او را ناديده انگارند، آنان شالوده تعصب جاهلی و ستونهای فتنه و شمشيرهای تفاخر جاهليت هستند.»
امام علی (ع) همچنين در بخش ديگری نيز میفرمايند: «كبر و خودپسندی چيزی است كه قلبهای متكبران را همانند كرده تا قرنها به تضاد و خونريزی گذراندند و سينهها از كينهها تنگی گرفت.» در جای ديگری میفرمايند: «فَاللهَ اللهَ فی كِبْرِ الْحَمیَّهِ وَ فَخْرِ الْجاهِلیَّهِ؛ خدا را خدا را! از تكبّر و خودپسندی و از تفاخر جاهلی بر حذر باشيد.» (نهجالبلاغه فيضالاسلام خطبه ۲۳۴ معروف به خطبه قاصعه ص ۷۸۵)
انسانی كه صفت تكبّر را در ميان صفات خويش جای داده، معمولاً بر روی مسائلی كه خود طرح میكند يا چيزهايی كه نفسِ او خواهان آن است تعصّب دارد و بدون هيچ دليل منطقی بر روی خواسته خويش اصرار میورزد. چنين كسی در مواردی كه با او مخالفت میشود به زور توسل میشود و سعی دارد با مشاجره زبانی حرف خود را به كرسی بنشاند، و در نتيجه به بداخلاقی با ديگران پرداخته تا او را رعايت كنند؛ و به خاطر اين تندیِ اخلاق و زشتی درون از پند و اندرز ديگران هيچ بهرهای نمیبرد؛ چرا كه به حرف حق گوش نداده و نصيحت ديگران را نمیپذيرد. از انتقاد رويگردان است و به محض شنيدن انتقاد، ناراحت شده آن را نمیپذيرد و همين ويژگی او منشأ كينههای فراوان خواهد شد.
با توجه به اين تذكرات درمیيابيم كه خضوع و خشوع همانند ظرفی است كه انسان به وسيله آن به جمعآوری رضا و خشنودی خداوند میپردازد و تكبر چون ظرفی است توخالی، كه هيچ چيزی در آن جز غرور و تكبر جای نمیگيرد و اين خضوع و خشوع است كه انسان را به خدای خويش نزديك میكند؛ زيرا كه هر چه انسان نزد پروردگار عالميان، خود را ذليل و خوار نشان دهد، ارزشش در پيشگاه او بيشتر میشود. چنانچه حضرت علی(ع) فرمودند: «تاج تواضع و فروتنی را بر سر نهيد و تكبر و خودپسندی را زير پا بگذاريد ... و تواضع و فروتنی را سنگر ميان خود و شيطان و لشكريانش قرار دهيد، زيرا شيطان از هر گروهی لشكريان و يارانی سواره و پياده دارد.» پس خضوع و خشوع در مقابل پروردگار عالميان همان طاعت و بندگی خالصانه در مقابل ذات اقدس اوست كه ما نيز در اين روز از خداوند میخواهيم به ما عبادت و اطاعتش را همراه با خضوع و خشوع نصيب كند
بابِ شهر علم پيامبر(ص) آينده شخص متكبر را در لسان مبارك خود اين گونه بيان میكند: «پس شيطان دشمن خدا و پيشوای متعصّبها و سرسلسله متكبّران است كه اساس عصبیّت را بنا نهاد و بر لباس كبريايی و عظمت با خدا درافتاد، لباس بزرگی را بر تن پوشيد و پوشش تواضع و فروتنی را از تن درآورْد. آيا نمینگريد كه خدا به خاطر خودبزرگبينی، او را كوچك كرد و به جهت بلندپروازی او را پست و خوار گردانيد؟! پس او را در دنيا طرد شده و آتش جهنم را در قيامت برای او مهيا فرمود». پس كوچك شدن، خوار شدن، طرد شدن و سرانجام آتش جهنم مقصدهايی هستند كه مسير تكبّر به آنها منتهی میشود و اميرالمؤمنين(ع) در اين مورد ابليس را مثال میزند تا به عنوان الگوی يك متكبّر در اذهان مردم باشد و از عاقبت امرِ او عبرت بگيرند.
«و اشرح فيه صدری بانابه المخبتين بامانك يا امان الخائفين»؛ يعنی «و شرح صدر مردان فروتن و خداترس را به من عطا فرما به حق امان بخشی خود ای ايمنی دلهای ترسان.». حال مخبتين چه كسانی هستند؟ در دعای اين روز نكته اساسی كه به آن تأكيد شده است، خضوع و خشوع و فروتنی در مقابل ذات اقدس پروردگار است به طوری كه در اين روز از خداوند درخواست میكنيم آنچه را كه در صفات و اعمال خالصان و خاشعان و فروتنان وجود دارد، نصيب ما كند، اما در اينجا میخواهيم بدانيم مخبتين به چه معناست؟
«مخبتين» به معنای فروتنان است، آن هم فروتنانی كه فروتنی آنان فقط در مقابل پروردگار جهان و جهانيان است، حال شايد سؤال كرد كه فروتنان چه كسانی هستند؟ كه در جواب بايد بگوييم فروتنی يكی از صفات بارز مؤمنان تقواپيشه است كه شب و روز خود را به تقوا و پرهيزكاری میگذرانند. چنانچه حضرت علی(ع) در مورد صفت و نشانه يك پرهيزكار فرمودند: «در دينداری نيرومند، نرمخو و دورانديش است، دارای ايمانی پر از يقين، حريص در كسب و دانش، با داشتن علم بردبار، در توانگری ميانهرو، در عبادت فروتن، در تهيدستی آراسته، در سختیها بردبار، در جستجوی كسب حلال، در راه هدايت شادمان و پرهيزكننده از طمعورزی است». با توجه به فرموده آن بزرگوار درمیيابيم كه مخبتين همان پرهيزكاران هستند كه شب و روز خود را به ذكر و ياد خداوند به پايان میبرند كه ما نيز در اين روز از خداوند میخواهيم شرح صدری را كه مردان پرهيزكار و فروتن دارند، به ما نيز عطا كند.
«اللهمّ ارْزُقْنی فيهِ طاعَةَ الخاشِعين، واشْرَحْ فيهِ صَدْری بإنابَةِ المُخْبتينَ، بأمانِك يا أمانَ الخائِفين؛ خدايا در اين روز مرا فرمانبرداری فروتنان روزی كن و در آن به بازگشت پرهيزكارانه سينهام را بگشا، به امان دادنت ای امان ترسندگان.»
در فراز اول اين دعا آمده است «اللهم ارزقنی فيه طاعه الخاشعين»؛ يعنی «خدايا در اين روز اطاعت بندگان خاشع و خاضع خود را نصيب من گردان». برای آنكه بدانيم «خاشعين» چه كسانی هستند، بهتر است اول در مورد «متكبرين» صحبت به ميان آوريم؛ چرا كه خضوع و خشوع به طور كامل با تكبر و غرور تضاد دارد، به طوری كه هر آنچه كه در صفات متكبرين وجود دارد، ضد آن در خاشعين موجود است.
برای روشن شدن اين موضوع اشاره میكنيم به قسمتی از سخنان گهربار حضرت علی(ع) كه در مورد متكبران اينگونه فرمودند: «آگاه باشيد! زنهار! زنهار! از پيروی و فرمانبری سران و بزرگانتان، آنان كه به اصل و نسب خود مینازند و خود را بالاتر از آنچه هستند میپندارند و كارهای نادرست را به خدا نسبت میدهند و نعمتهای گسترده خدا را انكار میكنند، تا با خواستههای پروردگار مبارزه كنند و نعمتهای او را ناديده انگارند، آنان شالوده تعصب جاهلی و ستونهای فتنه و شمشيرهای تفاخر جاهليت هستند.»
امام علی (ع) همچنين در بخش ديگری نيز میفرمايند: «كبر و خودپسندی چيزی است كه قلبهای متكبران را همانند كرده تا قرنها به تضاد و خونريزی گذراندند و سينهها از كينهها تنگی گرفت.» در جای ديگری میفرمايند: «فَاللهَ اللهَ فی كِبْرِ الْحَمیَّهِ وَ فَخْرِ الْجاهِلیَّهِ؛ خدا را خدا را! از تكبّر و خودپسندی و از تفاخر جاهلی بر حذر باشيد.» (نهجالبلاغه فيضالاسلام خطبه ۲۳۴ معروف به خطبه قاصعه ص ۷۸۵)
انسانی كه صفت تكبّر را در ميان صفات خويش جای داده، معمولاً بر روی مسائلی كه خود طرح میكند يا چيزهايی كه نفسِ او خواهان آن است تعصّب دارد و بدون هيچ دليل منطقی بر روی خواسته خويش اصرار میورزد. چنين كسی در مواردی كه با او مخالفت میشود به زور توسل میشود و سعی دارد با مشاجره زبانی حرف خود را به كرسی بنشاند، و در نتيجه به بداخلاقی با ديگران پرداخته تا او را رعايت كنند؛ و به خاطر اين تندیِ اخلاق و زشتی درون از پند و اندرز ديگران هيچ بهرهای نمیبرد؛ چرا كه به حرف حق گوش نداده و نصيحت ديگران را نمیپذيرد. از انتقاد رويگردان است و به محض شنيدن انتقاد، ناراحت شده آن را نمیپذيرد و همين ويژگی او منشأ كينههای فراوان خواهد شد.
با توجه به اين تذكرات درمیيابيم كه خضوع و خشوع همانند ظرفی است كه انسان به وسيله آن به جمعآوری رضا و خشنودی خداوند میپردازد و تكبر چون ظرفی است توخالی، كه هيچ چيزی در آن جز غرور و تكبر جای نمیگيرد و اين خضوع و خشوع است كه انسان را به خدای خويش نزديك میكند؛ زيرا كه هر چه انسان نزد پروردگار عالميان، خود را ذليل و خوار نشان دهد، ارزشش در پيشگاه او بيشتر میشود. چنانچه حضرت علی(ع) فرمودند: «تاج تواضع و فروتنی را بر سر نهيد و تكبر و خودپسندی را زير پا بگذاريد ... و تواضع و فروتنی را سنگر ميان خود و شيطان و لشكريانش قرار دهيد، زيرا شيطان از هر گروهی لشكريان و يارانی سواره و پياده دارد.» پس خضوع و خشوع در مقابل پروردگار عالميان همان طاعت و بندگی خالصانه در مقابل ذات اقدس اوست كه ما نيز در اين روز از خداوند میخواهيم به ما عبادت و اطاعتش را همراه با خضوع و خشوع نصيب كند
بابِ شهر علم پيامبر(ص) آينده شخص متكبر را در لسان مبارك خود اين گونه بيان میكند: «پس شيطان دشمن خدا و پيشوای متعصّبها و سرسلسله متكبّران است كه اساس عصبیّت را بنا نهاد و بر لباس كبريايی و عظمت با خدا درافتاد، لباس بزرگی را بر تن پوشيد و پوشش تواضع و فروتنی را از تن درآورْد. آيا نمینگريد كه خدا به خاطر خودبزرگبينی، او را كوچك كرد و به جهت بلندپروازی او را پست و خوار گردانيد؟! پس او را در دنيا طرد شده و آتش جهنم را در قيامت برای او مهيا فرمود». پس كوچك شدن، خوار شدن، طرد شدن و سرانجام آتش جهنم مقصدهايی هستند كه مسير تكبّر به آنها منتهی میشود و اميرالمؤمنين(ع) در اين مورد ابليس را مثال میزند تا به عنوان الگوی يك متكبّر در اذهان مردم باشد و از عاقبت امرِ او عبرت بگيرند.
«و اشرح فيه صدری بانابه المخبتين بامانك يا امان الخائفين»؛ يعنی «و شرح صدر مردان فروتن و خداترس را به من عطا فرما به حق امان بخشی خود ای ايمنی دلهای ترسان.». حال مخبتين چه كسانی هستند؟ در دعای اين روز نكته اساسی كه به آن تأكيد شده است، خضوع و خشوع و فروتنی در مقابل ذات اقدس پروردگار است به طوری كه در اين روز از خداوند درخواست میكنيم آنچه را كه در صفات و اعمال خالصان و خاشعان و فروتنان وجود دارد، نصيب ما كند، اما در اينجا میخواهيم بدانيم مخبتين به چه معناست؟
«مخبتين» به معنای فروتنان است، آن هم فروتنانی كه فروتنی آنان فقط در مقابل پروردگار جهان و جهانيان است، حال شايد سؤال كرد كه فروتنان چه كسانی هستند؟ كه در جواب بايد بگوييم فروتنی يكی از صفات بارز مؤمنان تقواپيشه است كه شب و روز خود را به تقوا و پرهيزكاری میگذرانند. چنانچه حضرت علی(ع) در مورد صفت و نشانه يك پرهيزكار فرمودند: «در دينداری نيرومند، نرمخو و دورانديش است، دارای ايمانی پر از يقين، حريص در كسب و دانش، با داشتن علم بردبار، در توانگری ميانهرو، در عبادت فروتن، در تهيدستی آراسته، در سختیها بردبار، در جستجوی كسب حلال، در راه هدايت شادمان و پرهيزكننده از طمعورزی است». با توجه به فرموده آن بزرگوار درمیيابيم كه مخبتين همان پرهيزكاران هستند كه شب و روز خود را به ذكر و ياد خداوند به پايان میبرند كه ما نيز در اين روز از خداوند میخواهيم شرح صدری را كه مردان پرهيزكار و فروتن دارند، به ما نيز عطا كند.
