به مناسبت سالروز شهادت امام محمد باقر(ع)/
نهضت امام باقر(ع)؛ از مبارزه با جاهليت اموی تا اصلاح جريانات درونشيعی
گروه انديشه: در شرايطی كه جهان اسلام از يك سو تحت سيطره انديشههای جاهلی، تعصبات قبيلهای و نگاههای اشرافی امويان و از سوی ديگر با پيدايش معضل جريانات درونشيعی مواجه بود، امام باقر(ع) نسل تازهای از شيعيان را پرورش دادند كه ضمن تقابل با بنیاميه به اصلاح جريانات درون شيعی بپردازند.
حجتالاسلام والمسلمين سيدقاسم رزاقی موسوی، عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به بيان نكاتی درباره عصر امام محمد باقر(ع) و نقش ايشان در اصلاح امور جامعه پرداخت و گفت: اگر بخواهيم برداشت درستی از شرايط عصر امام باقر(ع) داشته باشيم، بايد از وضعيت اجتماعی، فرهنگی و سياسی آن دوره برداشت درستی داشته باشيم.
وی افزود: با بررسی شرايط منتهی به دوران امام باقر(ع)، متوجه میشويم كه بعد از قيام كربلا، قيام توابين، قيام مختار كه به خونخواهی از امام حسين(ع) صورت گرفت و حتی جنبش عبداللهبن زبير كه در مكه صورت گرفت، امويان توانستند بعد از سركوبی همه اين قيامها، چه آنهايی كه به حق برای شيعه بوده و چه آنهايی كه همانند عبداللهبن زبير در مكه به داعيه حكومتگری صورت گرفته است، ثباتی را در حكمرانی خودشان ايجاد كنند.
وی ادامه داد: در اين شرايط، جهان اسلام تحت سيطره حكام اموی يعنی آن انديشههای جاهلی، تعصبات قبيلهای و نگاههای اشرافیگری قريش مشاهده میكنيم. در نتيجه اين فعاليتها، جامعه اسلامی از مسير اصلی خود كه پيامبر بزرگوار اسلام(ص) با آوردن دين اسلام درصدد تحقق آن بودند، كاملاً منحرف شده بود و برگشتی به تعصبات دوران جاهليت صورت گرفته بود.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی خاطرنشان كرد: در اين شرايط، فساد به گونهای زياد شده بود كه دو شهر اصلی جهان اسلام يعنی مكه و مدينه كه متن ظهور دين اسلام به شمار میآيند، به مركز فساد تبديل میشوند و اگر كسی میخواست به دنبال رقاصه و آوازخوان برود، به اين دو شهر میآمد و اين نشان از انحراف فكری، اعتقادی و فرهنگی در جامعه اسلامی داشت. البته اين مسئله، بيشتر در عصر امام سجاد(ع) حاكم بود و با اقداماتی كه ايشان انجام دادند، در شرايط اجتماعی تغييراتی صورت گرفت و بازگشت به سوی جامعه اسلامی آغاز شد، اما نقطه اوج اين بازگشت، زمان امام باقر(ع) است.
وی اظهار كرد: امام باقر(ع) ميراثدار چنين جامعهای هستند كه به لحاظ فكری و فرهنگی، در آن انحراف پيدا شده است. از سوی ديگر، مبارزات فكری، رونق مباحث كلامی و فقهی، به وجود آمدن فرقههای جديد منحرف كه اعتقادات انحرافی در انديشههايشان وجود داشت، عرصههای اصلی مبارزاتی امام باقر(ع) را تشكيل میداد و آنچه كه در اين شرايط میتوانيم برای فعاليتهای امام باقر(ع) متصور شويم، تلاشهای علمی و فرهنگی ايشان است.
اين استاد دانشگاه ادامه داد: امام باقر(ع) برای آنكه بتوانند فضای موجود را تغيير بدهند و فضای فكری و فرهنگی جامعه را تفسير كنند، به سمت نهضت علمی و فرهنگی پيش میروند كه بتوانند فضای موجود را به فرهنگ قرآن و اهل بيت(ع) برگردانند. بنابراين من اين نكته را برجستهتر مطرح میكنم كه دوران امام باقر(ع) نقطه دگرگونی و تحول در فرهنگ اسلامی است و اين كار با تأسيس دانشگاه اهلبيت(ع) توسط آن حضرت و تكميلش به وسيله امام صادق(ع) فراهم میشود.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در ادامه در رابطه با نهضت علمی امام باقر(ع) گفت: امام باقر(ع) حركت علمی خود را از مدينه آغاز میكنند، چون میخواستند در متن جهان اسلام، در موطن ائمه(ع) و مركز اول حكومت اسلامی، اصول اعتقادی، كلامی، فقهی و تفسيری خودشان را در دل جهان اسلام و در كنار ديگر انديشمندان مطرح كنند كه شيعه، چيزی فراتر از اسلام به نظر نرسد و خط نابی را كه ائمه معصومين(ع) به دنبال آن بودند، دنبال كنند.
وی افزود: انديشمندان اسلامی از مناطق مختلفی از قبيل كوفه، بصره، حجاز، يمن و... در درسهای امام باقر(ع) شركت میكردند و ميراثدار اين مباحث و منتقلكننده آن به ساير مناطق جهان اسلام بودند. همه اينها نشان از يك حركت عظيم علمی و فرهنگی در مكتب تشيع توسط امام باقر(ع) دارد كه عظمت علمی ايشان را نشان میدهد. اينها نمونههايی از تلاشها و حركت علمی امام باقر(ع) است كه در آن فضای غبارآلود دوران اموی صورت گرفته است.
اين استاد دانشگاه در ادامه در رابطه با ويژگیهای تعاليم امام باقر(ع) اظهار كرد: مهمترين ويژگی تعاليم ايشان، استناد به آيات قرآن است و خود ايشان ترجيحأ میفرمودند كه هر مطلبی را كه از من شنيديد، از من بپرسيد كه من با استناد به كدام آيه قرآن، اين را مطرح میكنم و نكته مهمتر در فعاليت علمی ايشان، تبيين مبانی علمی-اعتقادی شيعه، در مباحث مختلف اعتقادی، بهويژه در عرصه امامت است كه با توجه به اختلافات درون شيعی، تبيين حقيقت و جايگاه امامت، میتوانست در جلوگيری از اين اختلافات، بسيار تأثيرگذار باشد.
وی ادامه داد: امام باقر(ع) برای جلوگيری از انحرافات فكری در جامعه اسلامی به مبارزه در عرصههای مختلفی از جمله مبارزه با فرقههای انحرافی كه در زمان امام وجود داشت، پرداختند. مرجئه كه عقايد انحرافی و باطلی را در عرصههای مختلفی مطرح میكردند يا خوارج كه نگاه تعصبی و بدون پشتوانه عقلی خود را مطرح میكردند، دو گروه از اين فرق انحرافی بودند. همچنين غلات كه به ظاهر از شيعيان و دوستدار امام بودند، مقام امام را تا جايگاه خدايی بالا بردند و اين میتوانست بزرگترين انحراف در انديشه شيعه به شمار بيايد.
رزاقی خاطرنشان كرد: بر همين اساس مشاهده میكنيم كه امام باقر(ع) در همه اين عرصهها، يكی از وظايف اصلی خود را جلوگيری از انحرافات فكری و مبارزه با فرقههای انحرافی میدانستهاند و همه اين فعاليتها در حضور علمايی چون زهری، قتاده، هشامبنحكم و ديگران صورت میگرفته است كه همه آنها از انديشمندان وابسته به دربار اموی بودند و انديشههای انحرافی را نشر میدادند و امام موفق شدند در برابر همه اينها سربلند بيرون بيايند.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه گفت: تصويری كه ما از آن دوران داريم، اين است كه با وجود همه اين تحركاتی كه انديشمندان وابسته به دربار اموی انجام میدادند، امام توانستهاند هم با اين انديشهها مبارزه كنند و هم اينكه انديشههای ناب الهی و مكتب اهل بيت(ع) را در اين جامعه و اين فضا نشر بدهند كه حاصل آن، تسخير فضای علمی، فرهنگی، و اجتماعی جامعه است كه به بركت وجود امام باقر(ع) و تلاشهای آن حضرت صورت گرفته است.
اين استاد دانشگاه خاطرنشان كرد: نكته بعدی را از كتاب «نخستين انديشههای شيعی، تعاليم امام محمد باقر» نوشته «ارزينا آر. لالانی» كه يكی از خاورشناسان و شيعهپژوهان است، نقل میكنم كه ايشان شخصيت علمی امام باقر(ع) را بررسی كردهاند و يكی از مهمترين دستاوردهای فعاليت علمی امام باقر(ع) را اين نكته میداند كه امام باقر(ع) موفق شدند مكتب شيعه و تعاليم آن را نظاممند كنند.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در ادامه درباره تأثير و نتيجه فعاليتهای علمی امام باقر(ع) گفت: ما شاهد رونق گرفتن علوم جديدی چون فقهالقرآن، لغتنويسی، رونق علم حديث و همينطور رونق احاديث مربوط به سيره نبوی(ص) هستيم و اينها تعابيری است كه ارزينا لالانی، درباره حاصل فعاليتهای علمی امام باقر(ع) مطرح كرده است.
وی ادامه داد: اگر بخواهيم به نكتهای درباره امام محمد باقر(ع) بپردازيم كه تاكنون خيلی مورد توجه قرار نگرفته است، بهتر است به بحث درباره فعاليتهای سياسی زندگی ايشان بپردازيم، زيرا در بررسی مسائل مربوط به امام باقر(ع) بيشتر بر فعاليتهای علمی و نهضت علمی ايشان تأكيد میشود و نكتهای كه از آن غافل میشويم و بهجاست كه به آن بپردازيم، اين است كه امام باقر(ع) اين نهضت علمی خودشان را در راستای هدفی بزرگتر كه همان تشكيل حكومت اسلامی يا بهتر بگوئيم حكومتی كه حاصلش ترويج تعاليم دينی باشد، صورت داده است.
اين استاد حوزه و دانشگاه در رابطه با عرصههای مهم فعاليتهای سياسی امام باقر(ع) گفت: ايشان نسل تازهای از شيعيان را پرورش دادهاند كه بتوانند تعاليم شيعه را در جامعه اجرا كنند. لذا فعاليت سياسی امام باقر(ع) در دو عرصه صورت گرفته است كه نخست، عرصه تقابل با بنیاميه بوده است كه حكايات و نمونههای مختلفی در اين زمينه وجود دارد و عرصه دوم، اصلاح جريانات درون شيعی است. چون وقتی كه دقت میكنيم، متوجه میشويم كه امام باقر(ع) با مشكلات درونشيعی مهمی همانند ادعای امامت محمد حنفيه و مشكلات مربوط به تقابل با فرقه زيديه مواجه بودهاند. البته فرقه زيديه، بعد از امام شكل میگيرد، اما ريشه انديشههای زيديه به دوران امام باقر(ع) برمیگردد.
رزاقی در پايان اين گفتوگو اظهار كرد: دو نكته برجسته در فعاليتهای امام باقر(ع) وجود دارد كه كمتر به آنها اشاره شده است و بايد به آنها اشاره كرد؛ نخست، امام در عرصه فعاليتهای سياسی، بيگانه و غافل نبودهاند و در اين عرصه، تلاش داشته است و نكته مهمتر اين است كه فعاليتهای ايشان را، چه در تقابل با بنیاميه و چه در عرصه درونشيعی، بايد در راستای هدف بزرگتر امام بدانيم كه هدف همه ائمه(ع) بوده است كه همان تشكيل حكومت اسلامی و ترويج تعاليم دينی در جامعه است كه امام باقر(ع) با پرورش شاگردان و نسل تازهای از شيعيان آگاه، توانستهاند به اين هدف نائل شوند.
وی افزود: با بررسی شرايط منتهی به دوران امام باقر(ع)، متوجه میشويم كه بعد از قيام كربلا، قيام توابين، قيام مختار كه به خونخواهی از امام حسين(ع) صورت گرفت و حتی جنبش عبداللهبن زبير كه در مكه صورت گرفت، امويان توانستند بعد از سركوبی همه اين قيامها، چه آنهايی كه به حق برای شيعه بوده و چه آنهايی كه همانند عبداللهبن زبير در مكه به داعيه حكومتگری صورت گرفته است، ثباتی را در حكمرانی خودشان ايجاد كنند.
وی ادامه داد: در اين شرايط، جهان اسلام تحت سيطره حكام اموی يعنی آن انديشههای جاهلی، تعصبات قبيلهای و نگاههای اشرافیگری قريش مشاهده میكنيم. در نتيجه اين فعاليتها، جامعه اسلامی از مسير اصلی خود كه پيامبر بزرگوار اسلام(ص) با آوردن دين اسلام درصدد تحقق آن بودند، كاملاً منحرف شده بود و برگشتی به تعصبات دوران جاهليت صورت گرفته بود.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی خاطرنشان كرد: در اين شرايط، فساد به گونهای زياد شده بود كه دو شهر اصلی جهان اسلام يعنی مكه و مدينه كه متن ظهور دين اسلام به شمار میآيند، به مركز فساد تبديل میشوند و اگر كسی میخواست به دنبال رقاصه و آوازخوان برود، به اين دو شهر میآمد و اين نشان از انحراف فكری، اعتقادی و فرهنگی در جامعه اسلامی داشت. البته اين مسئله، بيشتر در عصر امام سجاد(ع) حاكم بود و با اقداماتی كه ايشان انجام دادند، در شرايط اجتماعی تغييراتی صورت گرفت و بازگشت به سوی جامعه اسلامی آغاز شد، اما نقطه اوج اين بازگشت، زمان امام باقر(ع) است.
وی اظهار كرد: امام باقر(ع) ميراثدار چنين جامعهای هستند كه به لحاظ فكری و فرهنگی، در آن انحراف پيدا شده است. از سوی ديگر، مبارزات فكری، رونق مباحث كلامی و فقهی، به وجود آمدن فرقههای جديد منحرف كه اعتقادات انحرافی در انديشههايشان وجود داشت، عرصههای اصلی مبارزاتی امام باقر(ع) را تشكيل میداد و آنچه كه در اين شرايط میتوانيم برای فعاليتهای امام باقر(ع) متصور شويم، تلاشهای علمی و فرهنگی ايشان است.
اين استاد دانشگاه ادامه داد: امام باقر(ع) برای آنكه بتوانند فضای موجود را تغيير بدهند و فضای فكری و فرهنگی جامعه را تفسير كنند، به سمت نهضت علمی و فرهنگی پيش میروند كه بتوانند فضای موجود را به فرهنگ قرآن و اهل بيت(ع) برگردانند. بنابراين من اين نكته را برجستهتر مطرح میكنم كه دوران امام باقر(ع) نقطه دگرگونی و تحول در فرهنگ اسلامی است و اين كار با تأسيس دانشگاه اهلبيت(ع) توسط آن حضرت و تكميلش به وسيله امام صادق(ع) فراهم میشود.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در ادامه در رابطه با نهضت علمی امام باقر(ع) گفت: امام باقر(ع) حركت علمی خود را از مدينه آغاز میكنند، چون میخواستند در متن جهان اسلام، در موطن ائمه(ع) و مركز اول حكومت اسلامی، اصول اعتقادی، كلامی، فقهی و تفسيری خودشان را در دل جهان اسلام و در كنار ديگر انديشمندان مطرح كنند كه شيعه، چيزی فراتر از اسلام به نظر نرسد و خط نابی را كه ائمه معصومين(ع) به دنبال آن بودند، دنبال كنند.
وی افزود: انديشمندان اسلامی از مناطق مختلفی از قبيل كوفه، بصره، حجاز، يمن و... در درسهای امام باقر(ع) شركت میكردند و ميراثدار اين مباحث و منتقلكننده آن به ساير مناطق جهان اسلام بودند. همه اينها نشان از يك حركت عظيم علمی و فرهنگی در مكتب تشيع توسط امام باقر(ع) دارد كه عظمت علمی ايشان را نشان میدهد. اينها نمونههايی از تلاشها و حركت علمی امام باقر(ع) است كه در آن فضای غبارآلود دوران اموی صورت گرفته است.
اين استاد دانشگاه در ادامه در رابطه با ويژگیهای تعاليم امام باقر(ع) اظهار كرد: مهمترين ويژگی تعاليم ايشان، استناد به آيات قرآن است و خود ايشان ترجيحأ میفرمودند كه هر مطلبی را كه از من شنيديد، از من بپرسيد كه من با استناد به كدام آيه قرآن، اين را مطرح میكنم و نكته مهمتر در فعاليت علمی ايشان، تبيين مبانی علمی-اعتقادی شيعه، در مباحث مختلف اعتقادی، بهويژه در عرصه امامت است كه با توجه به اختلافات درون شيعی، تبيين حقيقت و جايگاه امامت، میتوانست در جلوگيری از اين اختلافات، بسيار تأثيرگذار باشد.
وی ادامه داد: امام باقر(ع) برای جلوگيری از انحرافات فكری در جامعه اسلامی به مبارزه در عرصههای مختلفی از جمله مبارزه با فرقههای انحرافی كه در زمان امام وجود داشت، پرداختند. مرجئه كه عقايد انحرافی و باطلی را در عرصههای مختلفی مطرح میكردند يا خوارج كه نگاه تعصبی و بدون پشتوانه عقلی خود را مطرح میكردند، دو گروه از اين فرق انحرافی بودند. همچنين غلات كه به ظاهر از شيعيان و دوستدار امام بودند، مقام امام را تا جايگاه خدايی بالا بردند و اين میتوانست بزرگترين انحراف در انديشه شيعه به شمار بيايد.
رزاقی خاطرنشان كرد: بر همين اساس مشاهده میكنيم كه امام باقر(ع) در همه اين عرصهها، يكی از وظايف اصلی خود را جلوگيری از انحرافات فكری و مبارزه با فرقههای انحرافی میدانستهاند و همه اين فعاليتها در حضور علمايی چون زهری، قتاده، هشامبنحكم و ديگران صورت میگرفته است كه همه آنها از انديشمندان وابسته به دربار اموی بودند و انديشههای انحرافی را نشر میدادند و امام موفق شدند در برابر همه اينها سربلند بيرون بيايند.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه گفت: تصويری كه ما از آن دوران داريم، اين است كه با وجود همه اين تحركاتی كه انديشمندان وابسته به دربار اموی انجام میدادند، امام توانستهاند هم با اين انديشهها مبارزه كنند و هم اينكه انديشههای ناب الهی و مكتب اهل بيت(ع) را در اين جامعه و اين فضا نشر بدهند كه حاصل آن، تسخير فضای علمی، فرهنگی، و اجتماعی جامعه است كه به بركت وجود امام باقر(ع) و تلاشهای آن حضرت صورت گرفته است.
اين استاد دانشگاه خاطرنشان كرد: نكته بعدی را از كتاب «نخستين انديشههای شيعی، تعاليم امام محمد باقر» نوشته «ارزينا آر. لالانی» كه يكی از خاورشناسان و شيعهپژوهان است، نقل میكنم كه ايشان شخصيت علمی امام باقر(ع) را بررسی كردهاند و يكی از مهمترين دستاوردهای فعاليت علمی امام باقر(ع) را اين نكته میداند كه امام باقر(ع) موفق شدند مكتب شيعه و تعاليم آن را نظاممند كنند.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در ادامه درباره تأثير و نتيجه فعاليتهای علمی امام باقر(ع) گفت: ما شاهد رونق گرفتن علوم جديدی چون فقهالقرآن، لغتنويسی، رونق علم حديث و همينطور رونق احاديث مربوط به سيره نبوی(ص) هستيم و اينها تعابيری است كه ارزينا لالانی، درباره حاصل فعاليتهای علمی امام باقر(ع) مطرح كرده است.
وی ادامه داد: اگر بخواهيم به نكتهای درباره امام محمد باقر(ع) بپردازيم كه تاكنون خيلی مورد توجه قرار نگرفته است، بهتر است به بحث درباره فعاليتهای سياسی زندگی ايشان بپردازيم، زيرا در بررسی مسائل مربوط به امام باقر(ع) بيشتر بر فعاليتهای علمی و نهضت علمی ايشان تأكيد میشود و نكتهای كه از آن غافل میشويم و بهجاست كه به آن بپردازيم، اين است كه امام باقر(ع) اين نهضت علمی خودشان را در راستای هدفی بزرگتر كه همان تشكيل حكومت اسلامی يا بهتر بگوئيم حكومتی كه حاصلش ترويج تعاليم دينی باشد، صورت داده است.
اين استاد حوزه و دانشگاه در رابطه با عرصههای مهم فعاليتهای سياسی امام باقر(ع) گفت: ايشان نسل تازهای از شيعيان را پرورش دادهاند كه بتوانند تعاليم شيعه را در جامعه اجرا كنند. لذا فعاليت سياسی امام باقر(ع) در دو عرصه صورت گرفته است كه نخست، عرصه تقابل با بنیاميه بوده است كه حكايات و نمونههای مختلفی در اين زمينه وجود دارد و عرصه دوم، اصلاح جريانات درون شيعی است. چون وقتی كه دقت میكنيم، متوجه میشويم كه امام باقر(ع) با مشكلات درونشيعی مهمی همانند ادعای امامت محمد حنفيه و مشكلات مربوط به تقابل با فرقه زيديه مواجه بودهاند. البته فرقه زيديه، بعد از امام شكل میگيرد، اما ريشه انديشههای زيديه به دوران امام باقر(ع) برمیگردد.
رزاقی در پايان اين گفتوگو اظهار كرد: دو نكته برجسته در فعاليتهای امام باقر(ع) وجود دارد كه كمتر به آنها اشاره شده است و بايد به آنها اشاره كرد؛ نخست، امام در عرصه فعاليتهای سياسی، بيگانه و غافل نبودهاند و در اين عرصه، تلاش داشته است و نكته مهمتر اين است كه فعاليتهای ايشان را، چه در تقابل با بنیاميه و چه در عرصه درونشيعی، بايد در راستای هدف بزرگتر امام بدانيم كه هدف همه ائمه(ع) بوده است كه همان تشكيل حكومت اسلامی و ترويج تعاليم دينی در جامعه است كه امام باقر(ع) با پرورش شاگردان و نسل تازهای از شيعيان آگاه، توانستهاند به اين هدف نائل شوند.
