به مناسبت سالروز شهادت آيت الله سيدمصطفی خمينی/
تفسير ناتمام سيدمصطفی خمينی؛ تلاشی برای فرارفتن از روشهای محدود تفسيری
گروه انديشه: سيدمصطفی خمينی با توجه به نظر امام خمينی(ره)، قبل از اينكه به تفسير قرآن بپردازد، برای پر كردن خلأ ناشی از فقدان تفسير همهجانبه، طرحی را در ذهن خود آماده كرده بود كه طبق آن قرآن را بهطور جامع و از منظرهای مختلف مورد بررسی و تتبع قرار دهد.
حجتالاسلام و المسلمين محمد عبداللهيان، متخصص فقه، اصول و فلسفه در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) ضمن بيان ويژگیهای علمی آيتالله سيدمصطفی خمينی، اظهار كرد: مرحوم آيتالله سيدمصطفی خمينی، فرزند برومند حضرت امام خمينی(ره) در عين داشتن قوه فقاهت، در تفسير نيز از صاحبان سبك و سياق ويژه خود بود. ايشان يكی كه از شخصيتهای مبرز معاصر در حوزههای علميه بود، از دوران جوانی به شكل عميق به تحصيل مسائل حوزی پرداختهبود و اين امر باعث شد وی در آثارش شخصيت جامعی را از خود بروز دهد. آثار ايشان شامل علوم فقهی، اصولی، تفسيری و برخی اوقات حتی مباحث فلسفی و عرفانی بودهاست.
وی در ادامه گفت: جامعيتی كه در آثار ايشان وجوددارد، نشاندهنده اين است كه ايشان بهطور گسترده به مسائل فقه، اصول، تفسير، قرآن و معارف میپرداخته است. ايشان تبلور شخصيتی جامع در علوماسلامی است و در آثاری كه از ايشان به چاپ رسيده، كمال اين مرد بزرگ دينی مشهود است.
مديرمسئول گاهنامه آفاق نور با اشاره به اينكه ايشان در حوزه علميه قم بيشترين تأثير علمی و بهره را از محضر حضرت امام خمينی(ره) میبرد، تصريح كرد: وی از محضر اساتيد و ديگر بزرگان مانند مرحوم آيتالله محقق داماد كسب فيض میكرد و ليكن بزرگترين معلم و استاد ايشان والدشان حضرت امام خمينی(ره) بود.
وی گفت: امام خمينی(ره) در تفسير خود از قرآن كريم، فرمودند كه تاكنون بر قرآن هيچ تفسيری نوشته نشدهاست و تفسير جامعی در دست نداريم. منظور ايشان اين است كه قرآن دارای ابعاد وسيعی است كه به هيچكدام از آنها به شكل كامل و همهجانبه پراخته نشده است و مفسرين هركدام با ديدگاهی كه داشتند، به تفسير قرآن پرداختهاند.
وی با بيان اينكه نظر امام بر اين بود كه قرآن كريم بايد برطبق اهداف و مقاصدی كه خداوند در آيات و سورههای قرآن گنجاندهاست، تفسير شود كه نوعا در تفسيرهای رايج به اهداف آيات و سور توجهی نشده است، افزود: مرحوم حاج آقا سيدمصطفی خمينی با توجه به نظرات والد بزرگوارشان، حضرت امام خمينی(ره)، قبل از اينكه به تفسير قرآن بپردازد، برای پر كردن اين خلأ، طرحی را در ذهن خود آماده كرده بود كه طبق آن طرح ذهنی، قرآن را بهطور جامع و از ابعاد و ديگاههای مختلف مورد بررسی و تتبع قراردهد و از اين مجرا وارد ميدان تفسير شود.
مديرمسئول مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(ع) در ادامه افزود: اكثر مفسرين تا آن روز با روشهای محدود مثل روشهای بلاغی، نحوی، روايی، اجتماعی و صرفی به حوزه تفسير آمده بودند، اما ايشان با قصد دريافت مقاصد آيات و سورهها درصدد رفع اين خلأ بود و جامعيتی را در روش مطالعه و معاينه آثار داشت. علیرغم اينكه شهادت ايشان مانع تفسير تمام سورههای قرآن مجيد شد و او فقط توانست سوره مباركه حمد و چهل و پنج آيه از سوره بقره را تفسير كند، با وجود ناقص بودن، يك دوره هفت جلدی تفسير از وی در دستاست كه برای طالبان بهرهبرداری از معارف قرآن كريم غنيمت است.
وی درباره ويژگی تفسيری مرحوم آيتالله مصطفی خمينی، گفت: اولين ويژگی ايشان جامعيت در پرداختن به آيات و موضوعات از ديدگاههای مختلف است. ايشان از لحاظ فقهی، عرفانی، فلسفی، حكمی، تاريخی، اجتماعی و مخصوصا از جنبه احكام، آيات را مورد مطالعه و بررسی قرار داده است و فقهالاحكامی را از كل آيات قرآن ترتيب میدهد. نكته مهمتر اين است كه ايشان در زمينه تفسير واجد سطح تفسيری عالی است كه در آن همه اقوال آورده میشود و تمام آنها به نقد و بررسی و پژوهش آزاد گذاشته میشود.
وی تصريح كرد: در اين نوع از جمعآوری اقوال سعی شده است اقوال پشت سرهم نيايند و با توده شدن آنها خواننده سردرگم نشود. در واقع بعد از نقد و بررسی مسئله، اظهار نظری صورت میگيرد و بر مابقی نظرات حاكم میشود. پس ويژگی تفسير آقا مصطفی در جامعيت و سطح تفسيری اجتهادی همراه با نقد و تتبع است.
محمد عبداللهيان درخاتمه گفت: يكی از درخشانترين امتيازهای تفسير مرحوم آيتالله سيدمصطفی خمينی اين است كه اين مفسر عالیمقام در ذيل تفسير آيات، فصلی را تحت عنوان اخلاق گشودهاست كه در آن نكات اخلاقی و دقايق معنوی مستفاد از آيات قرآن كريم را بيان كردهاست.
وی در ادامه گفت: جامعيتی كه در آثار ايشان وجوددارد، نشاندهنده اين است كه ايشان بهطور گسترده به مسائل فقه، اصول، تفسير، قرآن و معارف میپرداخته است. ايشان تبلور شخصيتی جامع در علوماسلامی است و در آثاری كه از ايشان به چاپ رسيده، كمال اين مرد بزرگ دينی مشهود است.
مديرمسئول گاهنامه آفاق نور با اشاره به اينكه ايشان در حوزه علميه قم بيشترين تأثير علمی و بهره را از محضر حضرت امام خمينی(ره) میبرد، تصريح كرد: وی از محضر اساتيد و ديگر بزرگان مانند مرحوم آيتالله محقق داماد كسب فيض میكرد و ليكن بزرگترين معلم و استاد ايشان والدشان حضرت امام خمينی(ره) بود.
وی گفت: امام خمينی(ره) در تفسير خود از قرآن كريم، فرمودند كه تاكنون بر قرآن هيچ تفسيری نوشته نشدهاست و تفسير جامعی در دست نداريم. منظور ايشان اين است كه قرآن دارای ابعاد وسيعی است كه به هيچكدام از آنها به شكل كامل و همهجانبه پراخته نشده است و مفسرين هركدام با ديدگاهی كه داشتند، به تفسير قرآن پرداختهاند.
وی با بيان اينكه نظر امام بر اين بود كه قرآن كريم بايد برطبق اهداف و مقاصدی كه خداوند در آيات و سورههای قرآن گنجاندهاست، تفسير شود كه نوعا در تفسيرهای رايج به اهداف آيات و سور توجهی نشده است، افزود: مرحوم حاج آقا سيدمصطفی خمينی با توجه به نظرات والد بزرگوارشان، حضرت امام خمينی(ره)، قبل از اينكه به تفسير قرآن بپردازد، برای پر كردن اين خلأ، طرحی را در ذهن خود آماده كرده بود كه طبق آن طرح ذهنی، قرآن را بهطور جامع و از ابعاد و ديگاههای مختلف مورد بررسی و تتبع قراردهد و از اين مجرا وارد ميدان تفسير شود.
مديرمسئول مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(ع) در ادامه افزود: اكثر مفسرين تا آن روز با روشهای محدود مثل روشهای بلاغی، نحوی، روايی، اجتماعی و صرفی به حوزه تفسير آمده بودند، اما ايشان با قصد دريافت مقاصد آيات و سورهها درصدد رفع اين خلأ بود و جامعيتی را در روش مطالعه و معاينه آثار داشت. علیرغم اينكه شهادت ايشان مانع تفسير تمام سورههای قرآن مجيد شد و او فقط توانست سوره مباركه حمد و چهل و پنج آيه از سوره بقره را تفسير كند، با وجود ناقص بودن، يك دوره هفت جلدی تفسير از وی در دستاست كه برای طالبان بهرهبرداری از معارف قرآن كريم غنيمت است.
وی درباره ويژگی تفسيری مرحوم آيتالله مصطفی خمينی، گفت: اولين ويژگی ايشان جامعيت در پرداختن به آيات و موضوعات از ديدگاههای مختلف است. ايشان از لحاظ فقهی، عرفانی، فلسفی، حكمی، تاريخی، اجتماعی و مخصوصا از جنبه احكام، آيات را مورد مطالعه و بررسی قرار داده است و فقهالاحكامی را از كل آيات قرآن ترتيب میدهد. نكته مهمتر اين است كه ايشان در زمينه تفسير واجد سطح تفسيری عالی است كه در آن همه اقوال آورده میشود و تمام آنها به نقد و بررسی و پژوهش آزاد گذاشته میشود.
وی تصريح كرد: در اين نوع از جمعآوری اقوال سعی شده است اقوال پشت سرهم نيايند و با توده شدن آنها خواننده سردرگم نشود. در واقع بعد از نقد و بررسی مسئله، اظهار نظری صورت میگيرد و بر مابقی نظرات حاكم میشود. پس ويژگی تفسير آقا مصطفی در جامعيت و سطح تفسيری اجتهادی همراه با نقد و تتبع است.
محمد عبداللهيان درخاتمه گفت: يكی از درخشانترين امتيازهای تفسير مرحوم آيتالله سيدمصطفی خمينی اين است كه اين مفسر عالیمقام در ذيل تفسير آيات، فصلی را تحت عنوان اخلاق گشودهاست كه در آن نكات اخلاقی و دقايق معنوی مستفاد از آيات قرآن كريم را بيان كردهاست.
