بهرهمندی از هوای سالم، نعمتی الهی است/ این نعمت الهی را ضایع نکنیم
گروه اندیشه: انسان بهعنوان اشرف مخلوقات حق دارد از نعمتهاى الهى استفاده کند اما این نباید حق دیگران را پایمال کند. بهعبارت دیگر، انسان همانگونه که حق استفاده و بهرهمندى از محیط زیست سالم را دارد، مسئولیت درست استفاده کردن از آن را نیز برعهده دارد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، مهمترین عنصر و منبع حیاتی طبیعت که موجودات زنده از آن سود میجویند هواست و این قشر مخصوص که همچون سقفی بلورین اطراف ما را احاطه کرده، در عین اینکه مانع از تابش نور آفتاب است، بهقدری محکم و مقاوم است که از یک سد پولادین با چندین متر ضخامت نیز محکمتر است، خداوند در آیه 32 سوره مبارکه انبیاء میفرماید: «وَجَعَلْنَا السَّمَاء سَقْفًا مَّحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آیَاتِهَا مُعْرِضُونَ؛ و آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم»، که مقصود از کلمه «سما» در این آیه همان جو زمین است.
در روایات به سودمندیهای فراوان گرما و سرما در طول سال اشاره شده و نیز در قرآن و روایات «بادها» با اهمیت تلقی شدهاند، پیداست که باد چیزی جز هوا نیست و در واقع جابهجایی هوا، باد نامیده میشود و در گفتوگو بین امام صادق(ع) و مفضل نیز به این نکته اشاره شده است که: «و منه الهواء الریح الهابه» و از امیرالمؤمنین علی(ع) در مورد آثار هوای هر فصل چنین نقل شده است که میفرماید: «در اول سرما از آن پرهیز کنید و در آخرش به استقبال آن بروید، زیرا سرما با بدنها آن کند که با درختان میکند، اول سرما درختان را میسوزاند و آخرش میرویاند».
در قرآن کریم و روایات اسلامی از تأثیر مهم بادها در زندگی انسان و نقش عظیم آن در جلوگیری از تعفن اشیای روی زمین سخن به میان آمده است، بهطوریکه خداوند متعال در سوره مبارکه ذاریات، سوره را با سوگند به بادها آغاز میکند «وَالذَّارِیَاتِ ذَرْوًا» که مفسران قرآن مراد از آن را بادها دانستهاند.
مرحوم طبرسی دلیل قسم به بادها را دو چیز دانسته است: نخست، سودمندیهای فراوانی در بادها برای بندگان است، دوم اینکه، بادها دلیلی بر وحدانیت خداوند و نوآوری آفرینش اوست. در هر صورت سوگند به بادها، نشان از نقش عظیم بادها و هوا بر زندگی بشر و تأثیر آن بر جسم و جان انسانهاست، روایات اسلامی این نکته را با وضوح بیشتر بیان کرده و متذکر شدهاند که بادها باعث عدم تعفن اشیای روی زمین هستند و اگر بادها وجود نداشتند تعفن اشیا و آلودگی محیط زیست بشر مشکلات زیادی را برای انسان بهوجود میآورد.
خداوند در قرآنکریم خطاب به انسانها میفرماید: «مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس گویید و ناسپاسی نکنید». امام علی(ع) نیز سپاسگزاری از نعمتها و فراهم آوردن موجبات خشنودی خدا را، نخستین حق از حقوق خدا میداند. هوای پاک، هوایی است که خداوند با توجه به نیاز انسانها و دیگر موجودات زنده روی زمین، برای حیات آنها خلق کرده است.
خداوند متعال با آفرینش انسانها، حیوانات و گیاهان، عوامل تولید کننده هوای پاک را بهوجود آورده، برای هر یک از این موجودات شرایط زیست سالم را فراهم کرده است. آفرینش جو زمین بهگونهای که هر یک از موجودات بتوانند نیازهای خود را برطرف سازند، از جمله نعمتهایی است که خداوند به مخلوقات ارزانی داشته است. بنابراین، شکر این نعمتها بر ما واجب و لازم است و آلوده نکردن این هوای سالم و طبیعی، خود نوعی شکر این نعمت بهشمار میآید.
خداوند متعال در آیات بسیاری از نشانههایی سخن میگوید که برای اندیشیدن بندگان خود آفریده است، امام صادق(ع) نیز برترین عبادت را اندیشیدن درباره خدا و قدرتش میداد کمااینکه جهان خلقت جلوهای از قدرت خداست و پروردگار نعمتهایی همچون آب و هوای پاک را برای بندگانش آفرید تا از آن بهره ببرند و شکر او را بهجای اورند.
اسلام و محیط زیست
اسلام بهعنوان دینى جهان شمول و جامعنگر، مدعى است که پاسخگوى نیازهاى متغیّر انسان در هر عصرى است و براى کلیه روابط و شؤون او، داراى قوانین و مقرراتى است. البته این بدان معنا نیست که براى هر موضوع با عنوان خاص و متداول امروزى آن، حکم خاصى را مقرر داشته باشد؛ بلکه کلیات، اصول و قواعدى در اسلام وجود دارد، که مىتوان حکم هر موضوع را از آن به دست آورد.
یکى از همین موضوعات محیط زیست است. محیط زیست با مفهوم رایج و متداول آن در عصر حاضر، بحثى کاملاً نو و تازه است که نه در اسلام و نه در هیچ مکتب دیگرى سابقه نداشته است؛ اما مىتوان قواعد و مقررات مورد نیاز آن را از متون دینى استخراج کرد؛ به طورى که مىتوان یک مکتب زیست محیطى جامع را ارائه کرد.
خداوند در آیه 37 یوره انعام مىفرمایند: «ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْءٍ؛ یعنى: ما در این کتاب از بیان هیچ چیز فروگذار نکردیم».
همچنین در آیه 89 سوره مبارکه نحل خطاب به پیامبر اسلام(ص) مىفرمایند: «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ؛ یعنى: کتابى بهسوى تو فرستادیم که بیان کامل هر چیزى در آن هست».
امام صادق(ع) نیز بر جامعیت اسلام تأکید کرده و مىفرمایند: «خداوند در قرآن هر چیزى را بیان کرده است. به خدا سوگند، چیزى را که مورد نیاز مردم بوده، رها نکرده است، تا کسى نگوید اگر فلان مطلب درست بود، در قرآن نازل مىشد. آگاه باشید همه نیازهاى بشر را خداوند در آن نازل کرده است».
از امام باقر(ع) نیز روایت شده که فرمودند: «خداوند متعال چیزى را که مورد نیاز این امت است، در کتابش فروگذار نکرده است و براى رسولش تبیین نموده است و براى هر چیزى حدّى قرار داده و دلیل روشنى بر آن نهاده است و براى هر کسىکه از این حدّ تجاوز کند، حدّ و مجازاتى قرار داده است».
طبق این آیات و روایات، بهخوبى مىتوان استدلال کرد که بیان هر چیزى در قرآن هست؛ ولى با توجه به این مطلب، که قرآن یک کتاب تربیتى و انسانسازى است، که براى تکامل فرد و جامعه در همه جنبههاى معنوى و مادى نازل شده است، روشن مىشود که منظور از «همه چیز»، تمام امورى است که براى هدایت انسان لازم و ضرورى است.
بهطور قطع، یکى از امورى که زمینهساز سعادت و کمال انسان در دنیا و آخرت است، داشتن محیطى سالم و امن است؛ که انسان بتواند در پناه آن، به تربیت جسم و جان خویش بپردازد و اصولاً یکى از وظایف مهم بشر که حفظ جان است، جز با زیستن در محیطى امن و سالم امکانپذیر نیست. بدین سبب، شرط اولیه داشتن روحى سالم، جسم سالم است و جسم سالم نیز فقط زمانى حاصل مىشود که انسان از محیط زیست سالم بهرهمند باشد.
از آنجا که انسان بهعنوان جزئى از جهان عظیم خلقت، با مجموعه بزرگى از مخلوقات دیگر، از جمله طبیعت و محیط زیست در ارتباط است، بدیهى است که زندگى شایسته او، در گرو تنظیم مناسب روابط با آنها خواهد بود. اسلام در این باره راهکارهاى اساسى ارائه داده است، بهطورىکه مىتوان گفت در اسلام، جامعترین دیدگاه و صحیحترین شیوه تعامل با طبیعت و محیط زیست بیان شده است.
با نگاهى به متون دینى ـ و از جمله قرآن کریم ـ مىتوان دریافت که محیط زیست و تلاش براى به حفظ و حمایت از آن، براى بهرهمندى بشر از محیط زیستى امن و سالم جهت نیل به کمال، مورد اهتمام اسلام است.
تأثیرات مخرب آلودگی هوا بر سلامت انسان
انسان وقتی در معرض هوایی باشد که در آن، مقادیر قابل توجهی دی اکسید گوگرد وجود داشته باشد، مبتلا به بیماریهای تنفسی میشود و زمانیکه در معرض دمای زیادی واقع شود، بیناییاش تحت تأثیر قرار میگیرد.
میزان مرگ و میر کسانیکه در معرض هوای آلوده به دی اکسید گوگرد بوده و به بیماریهای قلبی یا ریوی دچار شدهاند، روز به روز افزایش مییابد. در نتیجه احتراق ناقص سوخت در موتورهای بنزینی، کارخانهها، مونواکسید کربن در هوا منتشر میشود. وقتی هوای حاوی گاز مونوکسید کربن را استنشاق کنیم ، این گاز با هموگلوبین خون ترکیب شده و جلوی بافت گلبولساز را میگیرد.
بر اساس پژوهشهای انجام شده، وقتی سطح اشباع هموگلوبین کربنی خون در حدوود 20 درصد باشد، به قلب صدمه زده و به بافت خونگیر زیان میرساند. وقتی مقدار ماده یاد شده 10درصد باشد، سردرد عارض میشود.
وقتی سطح دیاکسید نیتروژن موجود در هوا، بالاتر از حد قابل قبول باشد، بیماریهای تنفسی در میان کودکان شایع میشود. هنگامی که اکسیژن هوا بیش از 500 میلی گرم در متر مکعب و واکنش فوتو شیمیایی نیز در حد بالایی باشد، انسان دچار تنگی نفس میگردد. جاری شدن آب از گلو یا چشمها از جمله مشکلات اساسی دیگری است که در چنین شرایطی مشاهده شده است.بطور کلی آلودگی هوا باعث کاهش میزان بینایی میشود.
آیاتى از قرآن که محیط زیست را حق همگانى میداند
این دسته از آیات بیان مىکنند که خداوند طبیعت و محیط زیست را براى انسان آفریده و انسان حق تصرف و استفاده از آن را دارد و این حق براى همه انسانها در همه زمانها وجود دارد. خداوند در آیه 29 سوره مبارکه سوره بقره مىفرماید: «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الأَْرْضِ جَمِیعاً؛ و اوست آن (آفرینندهاى) که همه آنچه در زمین است براى شما آفرید».
این آیه بهره بردارى از منابع و منافع زمین را متعلق به همه انسانها، در همه زمانها مىداند؛ که باید بهطور اصولى و صحیح، در جهت رفع نیازها و رعایت حقوق دیگر انسانها در همه دورهها صورت پذیرد.
آیه 10 سوره مبارکه اعراف مىفرماید: «وَ لَقَدْ مَکَّنّاکُمْ فِی الأَْرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ؛ شما را از امکانات زمین بهرهمند ساختیم و وسائل معیشت شما را در آن فراهم کردیم».
این آیه نیز، بیان کننده توانایى و امتیازى است که انسان روى زمین دارد، تا جایىکه در آن وسائل زندگى او فراهم شده است. روشن است که داشتن محیط زیستى سالم، جزء اولین حقوق انسان براى زندگى در روى زمین است. بر همین اساس، خداوند نیز، پهنه طبیعت را زیستگاه انسانى قرار داده است.
در آیه 10 سوره الرحمن آمده است: «وَ الأَْرْضَ وَضَعَها لِلأَْنامِ؛ و (خداوند) زمین را براى همگان قرار داد». بر مبناى این آیه کریمه، زمین و محیط زیست آن، حق همگانى است و همه حق دارند از آن بهرهمند شوند. بنابراین، استفاده از این حق، باید به گونهاى باشد که امکان استفاده و بهرهبردارى از آن، براى نسل حاضر و نسلهاى آینده حفظ شود.
نکتهاى که باید بدان توجه داشت این است که، هرگاه حقى براى انسان نسبت به چیزى پدید آید، در مقابل آن تکلیفى نیز خودنمایى خواهد کرد. بهعبارت دیگر حق و تکلیف، دو روى یک سکهاند. اگر استفاده و بهرهبردارى از طبیعت و محیط زیست براى انسان به رسمیت شناخته شده؛ این حق، تکلیفى نیز ایجاد مىکند و آن این است که انسان، وظیفه دارد بهگونهاى از حق خود استفاده کند که به حقوق دیگران لطمهاى وارد نکند. بر همین اساس، اگر انسان از محیط زیست استفاده مىکند، باید استفاده او، بهگونهاى باشد که به حقوق دیگران در استفاده از آن خدشهاى وارد نشود.
