غذا خوردن خود را با آداب اسلامی تطبیق دهیم
گروه اجتماعی: انسانهای معمولی که وابسته به لذتهای دنیایی هستند و به معیارهای معنوی توجهی ندارند، در هنگام غذا خوردن هم ولع میورزند و هم پُرخوری میکنند اما انسانهای وارسته، غذا و طعام را برای ادامه حیات میخواهند نه حیات را برای خوردن و آشامیدن.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، خوردن و آشامیدن، نیاز اصلی انسان برای زنده ماندن و ادامه حیات است.انسانها بهطور معمول و بی هیچگونه آموزش و تعلیمی، این عمل را انجام میدهند، اما در تعالیم انبیای الهی همین عمل کاملاً مادی، جهت و انگیزه معنوی مییابد و رشد و تکامل انسان را تسریع میبخشد.
انسانهای معمولی که وابسته به لذتهای دنیایی هستند و به معیارهای معنوی توجهی ندارند، در هنگام غذا خوردن هم ولع میورند و هم پُرخوری میکنند اما انسانهای وارسته، غذا و طعام را برای ادامه حیات میخواهند نه حیات را برای خوردن و آشامیدن.
غذا خوردن در سیره پیامبراکرم(ص)
رسول خدا(ص) در غذا خوردن بسیار ساده و بیتکلف بود، بر سر سفره غذا همچون بردگان مینشست و با دستان خود غذا میخورد و چون همواره به بهترین نحو دستان خود را تمیز و پاکیزه نگاه میداشت و همواره پیش از غذا آنها را میشست و وضو میگرفت، تاکید میکرد که دست انسان پاکترین ظرف است.
از پرخوری بهشدت منع و پرهیز میکرد؛ بهگونهای که هیچگاه در اثر زیادهروی در خوردن آروغ نزد.از هر غذایی که به ایشان هدیه میشد، میخورد، ولی از غذای صدقهای هرگز نمیخورد.همچنین از خوردن غذای داغ پرهیز میکرد و صبر میکرد تا سرد شود و میفرمود: «خداوند به ما آتش نمیخوراند؛ غذای داغ برکت ندارد؛ پس آن را سرد کنید».
پیامبراکرم(ص) برای دوری از اسراف، غذا را ناتمام نمیگذاشت، بلکه تا آخر میل میکرد و در پایان باقی ماندههای غذا را با انگشت پاک میکرد و میخورد و میفرمود: «برکت غذای آخر بیشتر است» هیچگاه از غذایی ایران نمی گرفت، بلکه هر غذایی که برایش حاضر می کردند، تناول می کرد و میفرمود: «مؤمن طبق میل خانوادهاش غذا میخورد و منافق طبق میل خودش».
احترام به غذا
پیامبراکرم(ص) غذا را بهعنوان نعمت الهی، احترام میکرد و خداوند متعال را به سبب این نعمتها سپاس میگفت.ایشان هرگز از غذایی بد نمیگفت، نعمت الهی را نیز هرچند که کم و ناچیز بود، بزرگ میداشت، هرگز از طعامی مذمت و بدگویی نکرد، اگر از غذایی خوشش میآمد میخورد و اگر دوست نداشت، نمیخورد و برای دیگران هم ممنوع نمیساخت.
غذا خوردن با خانواده و میهمان
یکی از مکانهای مؤثر برای آموزش و انتقال مفاهیم دینی، بر سر سفره و حضور در جمع است.پیامبراکرم(ص) از این موقعیت بهخوبی استفاده میکرد و با رفتار خود به آنان درس میداد.
محبوبترین غذا در نظر پیامبر، غذایی بود که شرکت کنندگان بیشتری بر سر سفره آن طعام باشند.آن حضرت، غذا خوردن به تنهایی را دوست نداشت و تنها نمیخورد.
در دین مبین اسلام برای هر کاری آداب و رسومی آورده شده است که یکی از آنها آداب سفره و غذا خوردن است.
اولین چیزی که در آداب سفره به آن اشاره شده است بردن نام خداوند است بهطوریکه رسول خدا(ص) میفرماید: هرکسیکه هنگام غذا خوردن با خانوادهاش سر سفره بنشیند ودر اول غذا بسم اللّه وبعد از غذا الحمدللّه بگوید، قبل از اینکه سفره جمع شود، خداوند آنها را میآمرزد.
وضو گرفتن قبل از غذا
در جایی دیگر از امام علی(ع) نقل شده است که میفرماید: هرکه میخواهد خیر در خانهاش زیاد شود، با وضو غذا بخورد و ادامه میدهد: وقت غذا خوردن، خدا را زیاد یاد نمائید و موقع خوردن غذا، صداهای بیمعنا از خود در نیاورید! زیرا غذا نعمتی از نعمتهای خداوند است که باید شکرش بهجا آورده شود.
رسول اکرم(ص) نیز در این باره میفرماید: وضو قبل از غذا، فقر را از بین میبرد و وضو بعد از غذا، غم و اندوه را زائل میکند.
در روایتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که؛ رسول خدا(ص) دید شخصی با دست چپ غذا میخورد به او فرمود: با دست راست غذا بخور او به دروغ گفت، که نمیتواند با دست راست غذا بخورد و تا آخر عمر نتوانست با دست راست غذا بخورد.
همچنین از امام صادق(ع) نقل شده است که خوب نیست که انسان با دست چپ غذا بخورد و یا آب بیاشامد.
احترام به نان
در حدیثی از امام علی(ع) آمده است که میفرماید: نان را گرامی بدارید که خداوند عزّ وجلّ آنرا از برکات آسمانها فرستاده است؛ پرسیدند:چگونه گرامی داشته شود؟ پاسخ داد: وقتی نان بر سفره نهادند، منتظر غذای دیگر نمانید و با آن به چشم بیاعتنایی ننگرید.
نشستن بر سر سفره
یکی دیگر از آداب غذا خوردن نوع نشستن بر سر سفره است که امام صادق(ع) در این رابطه میفرماید: از زمانیکه حضرت محمد(ص) به پیامبری مبعوث شد، احدی ندید که او تکیه کرده غذا بخورد.
همچنین در روایت دیگری در رابطه با نخوردن غذای داغ از این امام همام آمده است که ؛غذای داغ برکت ندارد، و امام علی(ع) خطاب به کمیل میفرماید: ای کمیل! هرگاه خواستی غذا بخوری آنرا طول بده تا کسانیکه با تو بر سر سفرهاند، سیر شوند و غیر از تو، دیگران هم از نعمت الهی استفاده برند.
و در جایی دیگر میفرماید: ای کمیل! هرگاه از خوردن فارغ شدی، خدا را حمد کن و بلند بگو تا دیگران هم خدا را حمد نمایند و اجر تو زیادتر گردد و ای کمیل! معدهات را از غذا پُر نکن! و محلی از آنرا برای آب و محلی را برای نفس کشیدنت بگذار.
در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) آمده است که میفرماید: چون سفره انداخته میشود، فرشتگان بر دور آن حلقه میزنند، اگر بنده بسماللّه گفت فرشتگان میگویند: خدا برکت بر شما وغذایتان بفرستد و به شیطان میگویند: ای فاسق! بیرون برو که تو بر اینها تسلطی نداری! و هنگامیکه بعد از غذا الحمدللّه گفت، ملائکه گویند: اینان مردمی هستند که خدا به آنان نعمت داده و آنها هم شکر پروردگارشان را ادا کردند.
ولی اگر در اول غذا نام خدا را بر زبان جاری نکرد، فرشتگان به شیطان گویند: ای فاسق! بیا و با ایشان هم غذا شو! و اگر بعد از غذا حمدالهی نگفت، گویند که اینها مردمی هستند که خدا به آنها نعمت داد ولی شکر او را فراموش نمودند.
خوردن چیزهایی که برزمین ریخته شده
عبداللّه ارجائی گوید: در خدمت امام صادق(ع) بودم و دیدم که بعد از غذا، آنچه بر زمین افتاده را بر میدارد حتی کنجد و مانند آنرا! گفتم: فدایت شوم اینها را هم بر میدارید؟ فرمود: اینها روزی توست و برای دیگران نگذار که شفای هر دردی در آن است.
در حدیثی دیگر از پیامبر اکرم(ص) چنین آمده است که؛ کسیکه تکه نانی را ببیند وآنرا بخورد، برایش هفتصد ثواب است واگر تکه نان کثیفی را بردارد و بشوید و آنرا کناری بگذارد، هفتاد ثواب دارد.
در روایات آمده است که، امام سجاد(ع) خرمایی را بر زمین دید که غلام حضرت آنرا برداشت، امام به او فرمود: آنرا نگهدار تا بعد، از تو بگیرم، بعد از تجدید وضو، امام به غلام فرمود که خرمارا بیاور! عرضکرد: آنرا خوردم! امام به او فرمود: تو بخاطر خدا آزادی و میتوانی بروی! به امام گفتند: بهخاطر یک خرما او را آزاد میکنی؟ امام فرمود: چون آن خرما را برداشت وخورد، اهل بهشت شد و من بدم میآید که یک نفر بهشتی را بهعنوان غلام داشته باشم.
دستورات قرآن برای سالم ماندن جسم
خداوند در قرآنکریم برای بهتر و سالم ماندن جسم انسانها دستوراتی فرموده که بوسیله پیامبر اکرم(ص) به بشریت ارزانی شده است.
خداوند در آیه 24 سوره مبارکه عبس میفرماید: «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ؛ پس انسان باید به خوراک خود بنگرد»، یعنی آدمی باید به غذایش، خوراکش و به آنچه میخورد توجه داشته باشد که از هر نظر پاک و تمیز، حلال، مباح و قابل خوردن باشد و از نظر بهداشت و سلامتی بایستی دقت کافی داشته باشد که آنچه میخورد سالم باشد و چه از نظر ظاهر و چه از نظر باطن آلوده نباشد.
حق کسی را نخورد و توجه داشته باشد که چه میخورد و به اندازه کافی بخورد و آیا آنچه میخورد، خوردنی است؟ و نیز بنگرد که آفرینش چهقدر در به وجود آمدن این غذا از عناصر و عوامل مختلف استفاده کرده است و چه نیروهایی بهکار رفته تا این غذا بهصورت کنونی درآمده است.
همچنین خداوند در آیه 31 سوره مبارکه اعراف میفرماید: « یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وکُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ اى فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازى برگیرید و بخورید و بیاشامید ولى زیادهروى مکنید که او اسرافکاران را دوست نمىدارد».
باز خداوند در آیه 168 سوره مبارکه بقره برای برقراری بهداشت و محیط سالم میفرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُواْ مِمَّا فِی الأَرْضِ حَلاَلًا طَیِّبًا وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ؛ اى مردم از آنچه در زمین استحلال و پاکیزه را بخورید و از گامهاى شیطان پیروى مکنید که او دشمن آشکار شماست».
همچنین در آیه ۱۷۲ سوره مبارکه بقره چنین میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُلُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَاشْکُرُواْ لِلّهِ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ؛ اى کسانىکه ایمان آوردهاید از نعمتهاى پاکیزهاى که روزى شما کردهایم بخورید و اگر تنها او را مىپرستید خدا را شکر کنید».
این آیه نیز دستور میدهد که از غذاهای پاک و پاکیزه و حلالها و قابل خوردنیها استفاده کنید و شکر نعمتهای خدا را بهجای آورید.
آیات قرآنی انسان را از تصرف خائنانه در غذاها، خراب کردن مواد غذایی مردم و آلوده کردن آنها، مواد خوب و بد را مخلوط کردن برای سودجویی شخصی، گرانفروشی و ظلم و ستم بر مردم بازداشته و نهی فرموده است و آنرا از زشتیها و پلیدیها میداند.
در این باره در آیه ۸۱ سوره مبارکه طه چنین میفرماید: «کُلُوا مِن طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَمَن یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوَى؛ از خوراکیهاى پاکیزهاى که روزى شما کردیم بخورید ولى در آن زیادهروى مکنید که خشم من بر شما فرود آید و هر کس خشم من بر او فرود آید قطعاً در ورطه هلاکت افتاده است».
برای به دست آوردن غذاهای پاکیزه و برای بهدست آوردن سالمترین غذاها در محل سکونت انسانها هم از نظر پاکی ظاهری و هم از نظر پاکی معنوی آیه ۱۹ سوره مبارکه کهف چنین میفرماید: «وَکَذَلِکَ بَعَثْنَاهُمْ لِیَتَسَاءلُوا بَیْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُم بِوَرِقِکُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِینَةِ فَلْیَنظُرْ أَیُّهَا أَزْکَى طَعَامًا فَلْیَأْتِکُم بِرِزْقٍ مِّنْهُ وَلْیَتَلَطَّفْ وَلَا یُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَدًا؛ و این چنین بیدارشان کردیم تا میان خود از یکدیگر پرسش کنند گویندهاى از آنان گفت چهقدر ماندهاید گفتند روزى یا پارهاى از روز را ماندهایم سرانجام گفتند پروردگارتان به آنچه ماندهاید داناتر است اینک یکى از خودتان را با این پول خود به شهر بفرستید تا ببیند کدام یک از غذاهاى آن پاکیزهتر است و از آن غذایى برایتان بیاورد و باید زیرکى به خرج دهد و هیچ کس را از حال شما آگاه نگرداند».
از این آیات قرآنی چنین بر میآید که خداوند متعال و اسلام مبین برای بهداشت و سلامتی آدمیان دستورات بس گرانبهایی داده و خاطرنشان ساخته است که انسانها بایستی از آلودگیهای غذایی، خوراکی، زندگی، آموزشی و بهطور کلی از همه زشتیها و پلیدیها دوری گزینند و دور نارواییها نگردند.
از رسول گرامی و ائمه اطهار دستورات بهداشتی زیادی رسیده است از جمله کتابهای بهداشتی - پزشکی ائمه، کتاب طب النبی، طب الصادق و طبالرضا را میتوان نام برد.
در روایات اسلامی، غذا خوردن به تنهایی، مذموم شناخته شده و توصیه شده که انسان هر قدر میتواند، دیگران را در غذای خود سهیم نماید. نیز غذا خوردن با خانواده، خدمتگزاران و یتیمان، مورد تاکید قرار گرفته است.
آدابی که رعایت آنها به هنگام غذا خوردن با دیگران ضروری است، عبارتند از: خوردن از قسمت جلوی خود، خوردن از اطراف ظرف و نه از وسط آن، نگاه نکردن به لقمه دیگران، رعایت حقوق دیگران در آنچه بر سر سفره است، آغاز شدن غذا خوردن بهوسیله صاحب سفره یا بهترین شخص حاضر بر سر سفره، ادامه دادن صاحب سفره به خوردن تا سیرشدن همه کسانیکه بر سر سفره نشستهاند و بلند شدن از سر سفره قبل از برچیدن آن.
آداب پایان غذا و برچیدن سفره
پایان غذا خوردن همانند آغاز آن، آدابی دارد که رعایت آنها برای سلامت جسم و جان، سودمند است.
این آداب رابه آداب عرفانی، اجتماعی و بهداشتی میتوان تقسیم کرد که آداب عرفانی عبارتند از: سپاسگزاری از ولینعمت حقیقی که خداوند متعال است و دعا کردن برای برکت یافتن روزی.
آداب اجتماعی همان یادآوری گرسنگان و مسئولیتی که افراد سیر در برابر آنان دارند و اقدام جهت کاستن فقر و گرسنگی از جامعه در حد توان و آداب بهداشتی؛ شستن دستها، خلال کردن و مسواک زدن دندانها، جارو کردن آنچه زیر سفره ریخته است، مقداری استراحت بر پشت و نخوابیدن بلافاصله پس از خوردن غذا است.
