مقاومت همگانی مقابل بیگانگان/ امتیاز ندادن به دشمن مهمترین درس جنبش تنباکو بود

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، جنبش تنباکو که نمونه‌ای موفقیت‌آمیز از یک حرکت عمومی در تاریخ معاصر ایران است، پیروزی خود را مرهون پیوند ویژه‌ رهبران مذهبی و مردم بود. جنبش تنباکو اولین مقاومت همگانی مردم ایران در مقابل بیگانگان و استبداد شاهی بود که بر حوادث و رویدادهای پس از خود تأثیر بسیار نهاد.

نهضت تنباکو از یک‌سو سند گویایی بر رهبری روحانیت مبارز و مقاومت و همبستگی مردم متعهد این سرزمین در پاسداری از ارزش‌های اسلامی و دفاع از استقلال و آزادگی است؛ و از سوی دیگر با ماهیتی ضد استعماری و همراه با انگیزه‌های اسلامی، نقش مهمی در تاریخ معاصر ایران و بیداری مردم این سرزمین ایفا کرده است.

در واقع جنبش تنباکو که در نهایت به انقلاب مشروطه و امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه قاجار در سال 1285 هجری شمسی انجامید، یک بار دیگر پیوند دیرپای روحانیت اصیل و مردم را نشان داد. این پیوند که از یک‌سو پایه‌های مشروعیت سلطنت را متزلزل ساخته بود، از سوی دیگر اقتدار سیاسی روحانیت را نیز افزایش داد و روحانیت را به عنصر اصلی هدایت کننده مقاومت‌های مردمی علیه استعمار و استبداد مبدل کرد.

پس از فتوای آیت‌الله شیرازی مبنی بر تحریم تنباکو، روحانیت در تمام امور اجتماعی و سیاسی ایران نقش داشته است؛ که از آن جمله می‌توان به حضور روحانیت در نهضت مشروطه، ملی شدن صنعت نفت، مخالفت با لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، مخالفت با لایحه کاپیتولاسیون، مخالفت با انقلاب سفید شاه و مردم، واقعه 15 خرداد 42، رهبری انقلاب اسلامی، حوادث پس از انقلاب و ... اشاره کرد.

در واقع جنبش تنباکو اولین مقاومت همگانی مردم ایران در برابر بیگانگان و استبداد شاهی بود که بر حوادث و رویدادهای پس از خود تأثیر بسیار نهاد. در این بین فتوای تاریخ‌ساز میرزای شیرازی، ضمن جلوگیری از حراج ایران، نخستین جنبش گسترده مردمی علیه سلطه خارجی را شکل داد و تأثیرات به‌سزایی در تحولات بعدی ایران گذاشت چراکه از آن پس ایرانیان دریافتند که پیروزی بر شاه و بیگانگان امری ممکن است.

همچنین، تحریم تنباکو نمونه دیگری از نگرش جامع‌نگرانه به دین اسلام بود که از اتحاد و همبستگی مردم با روحانیت نشئت می‌گرفت. زیرا مردمی‌که تا آن زمان هرگز در اوامر سلطان چون و چرا نمی‌کردند و یارای چنین کاری را نداشتند، در این جهاد ملی به دستور پیشوای مذهبی خود، میرزای شیرازی شرکت کردند و نهضت تنباکو را به اعتراضی نسبت به تمام امتیازاتی که تا آن هنگام به کمپانی‌ها و شرکت‌های خارجی داده شده بود، مبدل کردند.

یکی از نتایج بزرگ پیروزی جنبش تنباکو نمایش و افزایش قدرت سیاسی علما بود قدرتی که نه تنها خارجیان بلکه سردمداران حکومت ایران نیز از آن بی‌خبر بودند. اثبات عملی قدرت بیکران علما، از آن پس در خاطره ملت ایران باقی ماند و جریان انقلاب در سال‌های 56 و 57 باردیگر به صحنه آمد. ایرانیان دریافتند که پیروزی بر شاه و بیگانگان امری ممکن است و این جنبش با نشان دادن ناتوانی پادشاهان در برابر مردم به مهمترین دلیل آغاز انقلاب مشروطه تبدیل شد.

جنبش تنباکو نمونه‌ای موفقیت‌آمیز از یک حرکت عمومی در تاریخ معاصر ایران است حرکتی که پیروزی آن مرهون پیوند ویژه رهبران مذهبی و مردم بود این قیام در حقیقت تولد سیاسی مردم و روحانیت را در پی داشت و از ظهور یک روح جدید در بین مردم خبر می‌داد.

اندیشهٔ انحصار تجارت توتون و تنباکو را نخستین‌بار محمدحسن خان اعتمادالسلطنه وزیر ناصرالدین‌شاه مطرح کرد.سه سال پس از وقایع فوق و در پی سفر سوم ناصرالدین شاه به اروپا در سال ۱۲۶۹ ه‍. ش که به تشویق وزیر مختار انگلیس در ایران، سرهنری درومند ولف انجام گرفته بود، دولت انگلیس فرصت مناسب را برای کسب امتیاز انحصار توتون و تنباکو به دست آورد و زمینه‌سازی آن را به ماژور جرالد تالبوت از نزدیکان و مشاوران لرد سالیسبوری (نخست‌وزیر و وزیر خارجهٔ انگلیس) محول کرد.

ناصرالدین شاه که برای تأمین هزینه سفرهای خود به اروپا با مشکلات مالی مواجه بود، با اعطای امتیاز موافقت کرد و پس از مراجعت به ایران در رجب ۱۳۰۷ ه‍. ق (مارس ۱۸۹۰ میلادی) قراردادی را با تالبوت ـ که با کمک دولت و عده‌ای از سرمایه‌داران انگلیسی، کمپانی رژی را با سرمایه‌ای ۶۵۰ هزار لیره تأسیس کرده بود ـ منعقد کرد.

بدین ترتیب در ۲۸ رجب ۱۳۰۷ (۲۰ مارس ۱۸۹۰) امتیاز تجارت توتون و تنباکو به مدت پنجاه سال به تالبوت اعطا گردید. این امتیاز که به امضای شاه و سرهنری ولف رسید، دارای پانزده فصل بود که حکایت از اختیارات تام تالبوت در امور دخانیات ایران و بی‌اعتنایی به منافع ملت ایران داشت.

مطابق با این قرارداد، شرکت رژی متعهد می‌گردید که در ازای انحصار خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران به مدت پنجاه سال، سالانه مبلغ ۱۵ هزار پوند استرلینگ به همراه یک چهارم سود خالص خود را به شاه بپردازد. کمپانی رژی در آغاز به‌صورت ناشناخته به فعالیت می‌پرداخت. هنگامی که به استناد فصل نهم امتیازنامه ـکه صاحب امتیاز را مجاز به واگذاری حقوق خود به دیگری می‌کردـ امتیاز خود را به «شرکت شاهنشاهی تنباکوی ایران» فروخت، با مخالفت‌های گسترده‌ای از سوی مردم و روحانیون مواجه شد.

در این زمان انتشار اعلامیه‌ای رسمی از سوی دولت که واگذاری امتیاز تنباکو را تذکر می‌داد و در عین حال به زارعین توتون و تنباکو نیز وعدهٔ خرید عادلانه و نقدی محصولات آن‌ها را می‌داد، موج گسترده‌ای از نارضایتی را دامن زد.

در سال۱۸۹۰، روزنامه فارسی زبان اختر که در عثمانی منتشر می‌شد، طی مصاحبه‌ای با تالبوت، تفاوت فاحش امتیاز دخانیات ایران را با امتیازی که کمپانی رژی از عثمانی گرفته بود، یادآور شد و ضمن انتقادهای گسترده از دولت، تبعات و پیامدهای قرارداد را برای مردم ایران روشن کرد.

با توجه به این مطلب که توتون و تنباکو از مهمترین اقلام تجاری و صادراتی ایران بود و حدود دویست‌هزار تن به کشت و خرید و فروش آن اشتغال داشتند،بنابراین انحصار خرید و فروش این محصول به یک شرکت انگلیسی منافع بسیاری از مردم ایران را به خطر می‌انداخت. به همین سبب نخستین اعتراض‌ها را تاجران دخانیات آغاز کردند که تجارتشان مستقیماً در معرض تهدید کمپانی رژی بود.

در آغاز عده‌ای از بازرگانان به همراه امین‌الدوله نزد شاه رفتند و به انحصار تجارت تنباکو اعتراض کردند.این اعتراض موجب شد که دولت به انگیزهٔ دلجویی از آنان مهلت شش ماهه‌ای برای فروش ذخایر توتون و تنباکوی تاجران قایل شود.با این حال مهلت فوق نیز نمی‌توانست خسارات ناشی از واگذاری امتیاز را جبران سازد. در این بین روس‌ها نیز که در منطقهٔ ساوجبلاغ به کشت تنباکو اشتغال داشتند به امتیاز فوق اعتراض کردند و آن را ناقض عهدنامهٔ ترکمانچای خواندند و خواستار لغو آن یا عقد قرارداد مشابهی شدند.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولی‌فقیه در استان و امام جمعه خرم‌آباد در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا لرستان به سالروز جنبش تنباکو توسط میرزای شیرازی اشاره کرد و گفت: جنبش تنباکو از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر است و از اهمیت والایی برخودار است.

وی با اشاره به این‌که با این فتوا، استقلال کشور حفظ و با استعمار و استکبار جهانی مبارزه شد، افزود: قدرت مرجعیت و امتیاز ندادن به دشمن از مهمترین درس‌های جنبش تنباکو است چراکه با صدور فتوای توتون و تنباکو استقلال کشور حفظ شد و از امتیاز دادن به استثمارگران و استکبار جلوگیری شد.

حجت‌الاسلام میرعمادی بر ضرورت حفظ استقلال کشور و عدم امتیاز دهی به بیگانگان تاکید و اظهار کرد: امروز نیز خواسته مردم و مقام معظم رهبری از تیم مذاکره کننده هسته‌ای این است که به آمریکا امتیاز هسته‌ای نداده و منطقی و با استدلال مذاکره کنند.

نماینده ولی فقیه در استان لرستان و امام جمعه خرم آباد افزود: تیم مذاکره کننده هسته‌ای کشور باید روی نقاط مشترک با آمریکا به توافق رسیده اما به بیگانگان امتیاز ندهد.

توافق خوب در مذاکرات هسته‌ای مورد تایید همه است

حجت الاسلام میرعمادی به سخنرانی اخیر مقام معظم رهبری در ۲۹ بهمن اشاره کرد و گفت: ایشان در این سخنرانی فرمودند که مردم خیال نکنند آمریکا تحریمش را بر می‌دارد بلکه در صورت توافق باز بهانه دیگری پیدا کرده و به تحریم ادامه می‌دهند.

وی ادامه داد: رهبر معظم انقلاب با بیان یک استراتژی جدید تاکید کردند که اگر آمریکا دست از تحریم برندارد ما آن‌ها را تحریم می‌کنیم چرا که ما سرمایه‌های عظیم مادی و معنوی داریم که آمریکایی‌ها نداشته و به نفت و گاز ما محتاج هستند بنابراین ما آن‌ها را تحریم خواهیم کرد.

نماینده ولی‌ فقیه در لرستان با تاکید بر این‌که مذاکره‌کنندگان هسته‌ای باید به مردم و رهنمودهای مقام معظم رهبری ایمان داشته باشند و با قوت و قدرت و استدلال و منطق مذاکره کنند، یادآور شد: یک توافق خوب مورد تأیید همه خواهد بود در غیر این صورت اگر برای رسیدن به توافق امتیازات متعددی به آن‌ها  داده شود این توافق دیگر به درد نمی‌خورد و مورد قبول نخواهد بود.

امام جمعه خرم‌آباد در ادامه تصریح کرد: همان‌طور که مقام معظم رهبری بارها تأکید داشته‌اند تیم مذاکره‌ کننده باید در این مذاکرات، عزت انقلاب اسلامی را حفظ کند و مذاکرات هسته‌ای، ایمان به مردم و رهنمودهای رهبری داشته باشند.

خبرنگار: مهناز عالی‌نژادیان